Гвиней

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Jump to navigation Jump to search
Бүгд Найрамдах Гвиней Улс
République de Guinée
Төрийн далбаа Төрийн сүлд
Уриа: фр. "Travail, Justice, Solidarité"
«Хөдөлмөр, Шударга ёс, Нэгдэл нягтрал»
Төрийн дууллын нэр:
фр. "Liberté"
«Эрх чөлөө»
Нийслэл 
(их хот)
Конакри
Албан хэл Франц
Нутгийн зонхилох хэл Мандинка, Фула, Сусу
Төр засаг Ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах засаг
 -  Ерөнхийлөгч Альфа Конде
 -  Ерөнхий сайд Мохамед Саид Фофана
Тусгаар тогтнол
 -  Францаас 1958 оны 10 сарын 2 
Нутаг дэвсгэр
 -  Бүх талбай 245,857 км2 (78)
 -  Гадаргын ус (%) бага
Хүн ам
 -  Тооцоо (2009) 10,057,975[1] (81)
 -  Тооллого (1996) 7,156,407 
 -  Нягт сийрэг 40.9 хүн/км2 
ДНБ (ХАЧТ) 2010 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $10.807 тэрбум[2] 
 -  Нэг хүнд $1,046[2] 
ДНБ (Нэрлэсэн) 2010 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $4.633 тэрбум[2] 
 -  Нэг хүнд $448[2] 
ОТББИ (1994) 40.3 (дундаж
ХХИ (2010) 0.340 (муу) (156)
Мөнгөний нэгж Гвиней франк (GNF)
Цагийн бүс +0
Замын хөдөлгөөн баруун
Домэйн нэр .gn
Утасны томьёо +224

Өрнө Африкийн улс болох энэ улс нь өргөргийн 7-13-д, уртрагийн 7-15-д байрлах ба хойд талаараа Гвиней-Бисау, Сенегал болон Малитай урд талаараа Сьерра-Леоне, Либери, Кот д’Ивуар зэрэг улсуудтай хиллэдэг. Газар нутаг нь хавирган сар хэлбэртэй. (Хавсралт 1-ийг харна уу) Нийт 245’857  газар нутагтай, энэ нь дэлхийд 80-р байранд ордог. Энэ нь ойролцоогоор Нэгдсэн Вант улсын газар нутагтай тэнцүү хэмжээ юм. Хилийн урт нь 4’046 км ба үүний 320 км нь эргийн шугам байдаг. Нийт газар нутгийн 140-г усан гадаргуу, 245’717-г хуурай газар эзэлдэг. Дундаж өндөрлөг нь 472 м, хамгийн нам дор газар нь Атлантын далайн (0 м), хамгийн өндөрлөг газар нь Нимба уул (1’752 м). Газрын баялгаас дурдвал боксит, төмрийн хүдэр, алмаз, алт, уран байх ба давс, загас, усны эрчим хүчний нөөцтэй. 2011 оны байдлаар нийт газар нутгийн 26.5%-ийг ойн бүс, 58.1%-ийг хөдөө аж ахуй эрхлэх боломжит газар нутаг эзэлдэг байна. Хөдөө аж ахуй эрхлэх боломжтой газар нутгийн 43.5%-ийг бэлчээр, 2.8%-ийг байнгын ургац хураалтын талбай, 11.8%-ийг тариалангийн талбай эзэлдэг. Нийт газар нутгийн 950  нь усалгаатай. Баруун ба өмнөд хэсэгт хүн амын нягтрал ихтэй, харин дотогш орох тусам хүн ам сийрэг байдаг. Нигер, Мило зэрэг томоохон голын чухал эхүүд нь Гвинейн өндөрлөг газруудад байрладаг. Чийглэг халуун уур амьсгалтай, 6-11 сар нь борооны улирал ба энэ үед урд өмнөд зүгээсээ илүү салхилдаг, 12-5 сар нь хуурай улирал ба зүүн хойд зүгээсээ хуурай салхи ихтэй байдаг. Халуун, хуурай, тоосжилттой тул хуурай улиралдаа үзэгдэх орчныг хязгаарлах аюултай ба энэ нь томоохон хохирол учруулах магадлал их байдаг. Борооны улирал нь хөрсний үржил шимийг сайжруулахад маш их нөлөөтэй энэ нь цаашлаад эдийн засагтаа эерэгээр нөлөөлдөг.

Баруун ба өмнөд хэсэгт хүн амын нягтрал ихтэй, харин дотогш орох тусам хүн ам сийрэг байдаг. 2017 оны 7 сарын байдлаар 12’413’867 хүн амтай. Энэ үзүүлэлтээрээ дэлхийд 74-р байранд жагсаж байна. Албан ёсны хэл нь Франц. Хүн амын 86.7% нь лалын шашинтай, 8.9% нь христийн шашинтай, шашингүй эсвэл бусад нь 4.4%-ийг эзэлдэг. (Хавсралт 2-ийг харна уу) 1000 хүнд ногдох төрөлтийн түвшнээрээ дэлхийд 20-т ордог. Нийт ээжүүдийн дундаж нас18.9, эмэгтэйчүүдийн анхны төрөлтийн медиан нас 25-29. Эхийн эндэгдлийн түвшнээр дэлхийд 13-р байранд ордог, нярайн эндэгдлийн түвшнээрээ дэлхийд 30-р байранд ордог. Нас баралтын түвшнээрээ дэлхийд 66-р байрт ордог. (Хавсралт 3-4-ийг харна уу) Медиан нас нь 18.8, эрэгтэй 18.6, эмэгтэй 19.1. Энэ үзүүлэлтээрээ дэлхийд 204-р байранд буюу сүүлийн 25-д багтаж байна. Дундаж наслалт 60.6, эмэгтэй 62.2, эрэгтэй 59 байдаг байна. Хотын хүн амын 92.7%, хөдөөгийн хүн амын 67.4%, нийт хүн амын 76.8% нь сайжруулсан ундны уснаас уудаг үлдсэн хэсэг нь буюу нийт хүн амын 23.2% нь сайжруулаагүй ундны усны хэрэглээтэй байна. Хотын хүн амын 34.1%, хөдөөгийн хүн амын 11.8%, нийт хүн амын 20.1% нь сайжруулсан ариун цэврийн байгууламжтай үлдсэн хэсэг нь буюу нийт хүн амын 79.9% нь сайжруулаагүй ариун цэврийн байгууламжийг хэрэглэж байна. Халдварт өвчний эрсдэл маш өндөр. Малериа буюу хумхаа, халуун, шар чичрэг бактери, суулгалт, гепатит А, хижиг зэрэг хоол болон ундны усаар дамжих халдварт өвчин, тоос шороо хөрсний бохирдлоор халдварладаг өвчин, галзуу зэрэг амьтнаар халдварладаг өвчнүүд түгээмэл байдаг. Насанд хүрэгчдийн 1.5% нь ДОХ/ХДХВ-аар өвчилсөн. 120’000 гаруй хүн яг одоо энэ өвчнийг тээн амьдарч байгаа, 5800 гаруй хүн энэ өвчний улмаас нас барсан. Нас барагчдын тоогоор 28, өвчлөгчдийн тоогоор 36-р байранд ордог. Насанд хүрэгчдийн 5.9% нь таргалалттай, 5 хүртэлх насны хүүхдүүдийн 18.9% нь жингийн хомсдолтой. 15 ба түүнээс дээш насны хүмүүсийн 30.4%, эрэгтэй 38.1%, эмэгтэй 22.8% нь бичиг үсэг тайлагдсан.

Одоогийн мөнгөн тэмдэгт нь франк ба үүнээс өмнө силиг (syli) ашиглаж байв. 1 сили нь 10 франктай тэнцэнэ. 1959 онд өмнө нь хэрэглэж байсан мөнгөн тэмдэгтийг халж Гвинейн франк танилцуулагдсан. Үүнээс хойш 1985, 1987, 1994 онуудад 1, 5, 10, 25, 50 франк гуулин зооснуудыг гаргаж байж. Харин 2006 онд 500, 1000, 5’000 франкийн цаасан мөнгийг илүү олон тэмдэглэлтэй, нууцлал сайтайгаар гаргасан. 2007 онд 10’000 франкийн дэвсгэрт, 2015 онд 20’000 франкийн дэвсгэрт гарсан. Валютын ханшийг Хавсралт 5-аас харна уу.

2016 оны байдлаар дотоодын нийт бүтээгдэхүүн нэрлэсэн дүнгээрээ 6 тэрбум доллар байгаа ба худалдан авах чадварын паритетиар 16 тэрбум доллар ба энэ нь дэлхийд 153-р байрт жагсаж байна. (Хавсралт 6-7-г харна уу) 2010 оноос хойш импортын хэмжээ эрс нэмэгдсэн байна. 2004-2006 онд инфляци 37%-д хүртэл огцом өссөн ба энэ үед эдийн засаг уналтад орсон. Хүн ам өсөхийн хэрээр ажиллах хүч нэмэгдсээр байна. 2016 оны тоогоороо ажиллах хүчинд багтаж буй хүмүүсийн тоогоороо дэлхийд 73-р байранд жагсаж байна. Энэ дотор 1990-ээд онд ажиллах хүч дотор эмэгтэйчүүдийн эзлэх хувь 40% байсан бол 2016 онд 48% болж нэмэгдсэн байгаа нь эмэгтэйчүүдийн нийгмийн оролцоо нэмэгдэж байгааг тодоор харуулж байгаа юм. 2012-2013 онд ажиллах хүчний оролцооны түвшин огцом нэмэгдсэнийг харж байна. Энэ нь цэвэр эмэгтэйчүүдтэй холбоотой бөгөөд 2012-2013 онд эмэгтэйчүүдийн ажиллах хүчинд эзлэх хувь 45.3%-48.2% болж өссөн байдаг. (Хавсралт 7-11-ыг харна уу)

[null Хүснэгт] 1 Макро үзүүлэлтүүд
Үндсэн үзүүлэлт 2013 2014 2015 2016
НДНБ (сая $) 6231.73 6624.07 6699.20 6298.93
Өсөлт 9.96% 6.30% 1.13% -5.97%
Хөдөө аж ахуй ( ДНБ %) 20.24 20.11 20.15 20.18
Аж үйлдвэрлэл ( ДНБ %) 37.67 37.55 36.98 36.91
Үйлчилгээ ( ДНБ %) 42.09 42.34 42.87 42.91
БДНБ (сая $) 990.88 883.13 856.30 595.48
Өсөлт 125.40% -10.87% -3.04% -30.46%
Экспорт ( ДНБ %) 28.46 27.63 26.81 24.11
Импорт ( ДНБ %) 54.61 52.99 51.29 45.50
Хэрэглээ ( ДНБ %) 101.51 102.28 102.68 102.28
Засгийн газрын зардал ( ДНБ %) 9.68 9.06 8.60 7.58
Хөрөнгө оруулалт ( ДНБ %) 14.97 14.02 13.21 11.52
Гадаад худалдааны тэнцэл (сая $) -1629.62 -1679.39 -1640.23 -1347.33
Эскпорт (сая $) 1773.35 1830.52 1796.00 1518.85
Өсөлт, хувиар 5.30% 3.22% -1.89% -15.43%
Импорт (сая $) 3402.97 3509.91 3436.24 2866.18
Өсөлт, хувиар -3.11% 3.14% -2.10% -16.59%
Инфляци 6.289063 7.500681 7.823395 10.57794
Хүн амын тоо 11536615 11805509 12091533 12395924
Ажилгүйдэл, хувиар 6.98 6.95 6.90 6.85
Эх сурвалж:

Энэ улс нь ерөнхийлөгчийн засаглалтай. Нийслэл хот нь Конакри, 7 засаг захиргааны бүсэд хуваагддаг:Боке, Фаранах, Канкан, Киндиа, Лабе, Мамоу, Н’Зерекоре. 1958 оны 10 сарын 2-нд Франц улсын колониос гарч тусгаар тогтносон. Үндсэн хуулиа 1958 онд зохиож, 1990, 2010 онуудад шинэчлэн найруулсан байдаг. Ерөнхийлөгч эсвэл үндэсний Ассамблейн саналаар хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулдаг. Үндэсний Ассамблейн гишүүдийн саналын 3-ны 2 нь хүлээн зөвшөөрсөн тохиолдолд баталгааждаг. Иргэний хуулиа Франц улсын хуулин дээр тулгуурлан бий болгосон. Дор хаяж эцэг эхийн аль нэг нь Гвиней хүн бол иргэншил олгодог, давхар иргэншлийг хүлээн зөвшөөрдөггүй. 18 ба түүнээс дээш настай хүнд сонгох эрх олддог. Төрийн тэргүүн Альфа Конде ба тэрээр хоёр сонгууль дараалан дахин сонгогдож байгаа. Засгийн газрын тэргүүн буюу ерөнхий сайд нь Мамади Ёоула 2015 оны 12 сард сонгогдсон. Сайд нарын зөвлөлийг болон ерөнхий сайдыг ерөнхийлөгч томилдог. Ерөнхийлөгчийг олон нийтийн санал асуулгаар 5 жилийн хугацаагаар сонгодог. Нэг хүн 2 удаа сонгогдох эрхтэй байдаг. Нэг танхимт хууль зүйн ассамблей нь 114 суудалтай үүний 38 нь шууд иргэдийн олонхийн саналаар тодордог бол, 76 нь төлөөлөгч хүмүүсийн саналаар сонгогддог. Гишүүд нь 5 жил ажилладаг. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2013 онд явагдсан. Дараагийн сонгууль 2018 онд болно.

Үндсэн хуулийн цэц нь 9 гишүүнээс бүрддэг. Дээд шүүх нь 1 ерөнхийлөгч, 2 танхимын ерөнхийлөгч, 4 зөвлөх, байцаагч, зөвлөхүүдээс бүрддэг. Дээд шүүхийн ерөнхийлөгчийг төрийн тэргүүн буюу улсын ерөнхийлөгч Үндэсний ассамблейтай зөвлөлдөн томилдог, бусад гишүүнийг ерөнхийлөгчийн зарлигаар шууд томилдог. Эдгээр гишүүд нь 65-аас доош настай байх ёстой. Үндсэн хуулийн цэцийн 2 гишүүнийг Үндэсний ассамблей  болон ерөнхийлөгчийн томилгоогоор, 3 нь маш сайн туршлагатай шүүгч нар, 1 нь маш сайн туршлагатай хуульч, 1 нь их сургуулийн профессор, 2 нь хүний эрхийн хараат бус үндэсний институцийн төлөөлөгч нар байх ёстой.

Гарчиг

[null 1         ХҮНИЙ ХӨГЖЛИЙН ИНДЕКСИЙГ ТОДОРХОЙЛОГЧ ҮЗҮҮЛЭЛТҮҮД][засварлах | edit source]

НҮБ-н тооцоолсноор энэ улсын ХХИ нь  1990 онд 0.271 байсан бол 2015 онд 0.414 болсон байна. Энэ индексээрээ 183-р байранд ордог. Тиймээс хүний хөгжлийн индексээрээ доогуур оронд тооцогдоно. Миний тооцооллын дагуу ХХИ=0.420 байна. 2016 оны өгөгдлийг ашигласан бөгөөд индекс 0.006-аар нэмэгдсэн хэдий ч хүний хөгжлийн индекс доогуурт орсон хэвээр байна. (Тооцооллыг Хавсралт 12-оос харна уу)

[null Хүснэгт] 2 ХХИ тодорхойлогч үзүүлэлтүүд
Үзүүлэлт 2015 2016
Хүүхдийн хүлээгдэж буй суралцах жил 6 6
25-аас дээш насныхны суралцах дундаж хугацаа 3.6 3.9
Дундаж нас 59.4 60
Нэг хүнд ноогдох ҮНО (PPP) $1,170 $1,200
Эх сурвалж:

[null 2        ТӨРИЙН ХЭМЖЭЭ][засварлах | edit source]

2007, 2008 онуудад төсвийн алдагдалгүй ажилласан бусад хугацаанд төсвийн алдагдалтай байв. Зөвхөн засгийн газрын өр нь улсын ДНБ-ний 43%-тай тэнцэх буюу 3’633 сая ам.доллар ба нэг хүнд 293 ам доллар оногдох юм. Энэ үзүүлэлтээрээ ДНБ-д харьцуулсан хувиараа 183 орноос 80-р байранд, нэг хүнд ногдох өрийн хэмжээгээрээ 20-р байранд жагсаж байна. Өмнөх онтой харьцуулахад нийт өр 53 сая ам.доллараар буурч, нэг хүнд оногдох хэмжээ буурсан. Өмнөх онд 606 сая ам.доллар байсан төсвийн алдагдлын нийт хэмжээ 13 сая ам.доллар болж буурчээ. Үүнээс өмнө 2010 онд 660 сая ам.долларын алдагдалтай байсан нь хамгийн өндөр утга юм. 2016 оны засгийн газрын зардлын 12%-ийг боловсролын салбарт, 9%-ийг эрүүл мэндийн салбарт зарцуулсан. Нэг хүнд оногдох засгийн газрын зардал 147 ам.доллар буюу нэг хүнд оногдох засгийн газрын өрөөс их байна. Авилгын индекс 2008 онд 10, 2015 онд 25 байсан бол 2016 онд 27 болж нэмэгдсэн хэдий ч их авилгатай ангилалд байсаар байна. Харин өрсөлдөх чадварын индекс өмнөх оныхоос 0.63-аар нэмэгдэж 140-ээр байрнаас шилжиж 119-ээр байранд эрэмбэлэгдэж байна.

[null Зураг] 2 Төсвийн нийт орлого, зардал (ДНБ %-аар)
Эх сурвалж:
[null Зураг] 3 Засгийн газрын зардлын динамик
Эх сурвалж:

[null 3  Харин эмзэг байдлын индексээр 183 орноос 10-т орж байна, өмнөх онд 12-т орж байсан. Ил тод байдлын тухай хуулиа 2010 онд баталсан ба мэдээллийн эрх чөлөөний индексээр 93-т орж байгаа. Инновацийн индексээр 127-аар байранд байна.][засварлах | edit source]

4        ХҮН АМЫН ЯДУУРАЛ[засварлах | edit source]

Газар нутгийн 0.6% нь хот суурин газар байх бөгөөд ядуурлын түвшин маш өндөртэй улс юм. 1991 онд хүн ам тэр чигтээ 5.5$ (2011 PPP) -с бага мөнгөөр амьдарч байсан бол 2012 онд энэ статистик 8%-аар буурсан, 1.9$-с бага мөнгөөр амьдарч байгаа иргэдийн тоо нийт хүн амын 92%-аас 35% болж, 3.2$-с бага мөнгөөр амьдарч байгаа иргэдийн тоо 99%-аас 70% болж буурсан нь сайн үзүүлэлт хэдий ч хамгийн өндөр орлоготой 30% нь нийт орлогын 50%-ийг авч байгаа нь тэгш бус хуваарилалтын асуудал хэвээр байгааг харуулж байгаа юм. 2012 оны байдлаар хөдөөгийн бүсэд буюу нийт газар нутгийн 99.4%-д амьдарч байгаа нийт иргэдийн 65% (2012 он), хотод амьдарч байгаа хүмүүсийн 35% нь ядуурлын шугамын доор амьдарч байна. Гэхдээ хугацаа өнгөрөх тусам хотын бүсэд амьдрагч байгаа иргэдийн ядуурлын шугамын доор орох магадлал нэмэгдэж, хөдөөгийн бүсэд байгаа иргэдийн хувьд эсрэгээрээ байна. 2014 онд хотын хүн амын 43% нь ядуусын хороололд амьдарч байсан. Байршлын хувьд Конакри зэрэг томоохон хотуудад ч хүртэл ядуурал ихтэй тул газрын зурагт нутгийн 80% гаруй нь ядууралтай гэж тэмдэглэгдэнэ. Хавсралт 13-14-ийг харна уу.

[null 5         5. ОРЛОГО ХУВААРИЛАЛТ БА ЖИНИЙН ИНДЕКС][засварлах | edit source]

1991 онд энэ улсын хамгийн бага орлоготой 10%-д хамаарагдах хүн амд орлогын 1 хүрэхгүй хувь хуваарилагдаж байсан бол 2012 онд тэдгээр хүмүүст орлогын 3% хуваарилагддаг болсон байна. Харин хамгийн их орлоготой 10%-д хамаарах хүмүүст нийт орлогын 32% биш 26% хуваарилагддаг болсон. Өндөр орлого бүхий 20% нь нийт орлогын 40%-ийг эзэмшиж байгаа нь энэ улсад тэгш бус байдал хэр их тархсаныг харуулах юм.

[null Хүснэгт] 3 Орлого хуваарилалт
Он ЖИНИ индекс Их орлоготой 10% Их орлоготой 20% 2 дахь 20% 3 дахь 20% 4 дахь 20% Бага орлоготой 20% Бага орлоготой 10%
2012 33.7 26.4 41.5 12.2 16.4 22.4 7.6 3
2007 39.4 30.1 46.3 10.7 14.8 22 6.3 2.5
2002 43 34 49.4 9.8 14.1 20.9 5.8 2.3
1994 46.1 36 52 8.8 13.4 20.6 5.2 2.1
1991 46.8 31.7 50.2 8.3 14.6 23.9 3 0.9
Эх сурвалж:

[null 6         САНХҮҮГИЙН ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ӨНӨӨГИЙН БАЙДАЛ][засварлах | edit source]

Зураг 4 Гадаад валютын нөөцийн динамик
Эх сурвалж:
Зураг 5 Нийт мөнгө
 
Эх сурвалж:

[null Гадаад валютын нөөцийн хэмжээ 300 сая ам.доллар байна. Зургаас харахад улирлын шинжтэй хэлбэлздэг болох нь харагдаж байна. Мөнгөний нийлүүлэлтийн хэмжээ 2005-2006 онд огцом өсч, 2006-2007 онд огцом буурсан, 2007-2008 онд өмнөхөөсөө бага хэмжээгээр хэдий ч огцом өсч, 2008-2009 онд буурч, 2009-2010 онд өсч 2010-2012 оны хооронд буурч, өнөөдрийг хүртэл аажмаар өсч байгаа. 2016 оны 6 сарын 2-нд 7 хоногийн хугацаатай, 8.5%-ийн хүүтэй төрийн сангийн үнэт цаасны дуудлага худалдаа хийж 260 тэрбум франк босгосон.]

7             ЭЗ-ын САЛБАРУУДЫН НИЙТ ҮЙЛДВЭРЛЭЛД ЭЗЛЭХ ХУВИЙН ЖИН[засварлах | edit source]

1986 оноос хойших хугацааны ихэнх хэсэгт үйлчилгээний салбар дотоодын нийт бүтээгдэхүүний ихэнхийг бий болгож байгаа ба 2005 оноос аж үйлдвэр нэмэгдэж 2013 оноос тогтворжсон үзүүлэлт харагдаж байна.

Зураг 6 Эдийн засгийн салбарын бүтэц
Эх сурвалж:

Хөдөө аж ахуйн голлох бүтээгдэхүүнүүд нь будаа, кофе, хан боргоцой, манго, далдуу мод, какоа, кассава, банана, төмс, чихэрлэг төмс, үхэр, хонь, ямаа зэрэг юм. Аж үйлдвэрийн голлох бүтээгдэхүүнүүд нь боксит буюу хөнгөн цагааны хүдэр, алт, алмаз, төмрийн хүдэр зэргийн хөнгөн үйлдвэрлэл байдаг.

[null 8         ГАДААД ХУДАЛДААНЫ ӨНӨӨГИЙН ХӨГЖИЛ][засварлах | edit source]

2007 онд нийт экспорт ДНБ-ийн 28%, импорт ДНБ-ийн 36%-ийг эзэлж байсан бол 2016 онд экспорт 24%, импорт 46%-ийг эзэлж байна. 2009 онд гадаад худалдааны алдагдал хамгийн их байсан ба 2012 он хүртэл буурч сүүлийн жилүүдэд өсөх хандлагатай болоод байна. Экспортын гол бүтээгдэхүүнүүд нь хөнгөн цагааны хүдэр, алт, алмаз, кофе, загас гэх мэт хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн харин импортын гол бүтээгдэхүүнүүд нь нефтийн бүтээгдэхүүн, төмөрлөг, машин тоног төхөөрөмж, тээврийн тоног төхөөрөмж, нэхмэл эдлэл, үр тариа бусад хүнсний бүтээгдэхүүн юм. (Хавсралт 16-аас харна уу)

2015 онд нийт экспортын хэмжээгээрээ 125-аар байранд, импортын хэмжээгээрээ дэлхийд 143-аар байранд жагссан. Сүүлийн 5 жилийн хугацаанд экспортын хэмжээ нь 5.6%-аар, импортын хэмжээ нь 9.8%-аар нэмэгдсэн. Алтны экспорт 38%, хөнгөн цагааны хүдрийн экспорт 30%-аар, будааны импорт 7%-аар, цэвэршүүлсэн газрын тосны импорт 9.8%-аар, машины импорт 2.3%-аар нэмэгдсэнийг тус тус онцолъё.

Зураг 7 Экспорт ба импорт
Эх сурвалж:

Дараах зургаас энэ улсын экспортын ба импортын бүтээгдэхүүнийг харж болно. Ганцхан зэвсгийг л дан ганц импортолдог, бусад төрлийг экспорт импорт аль аль нь байгаа. 2016 оны байдлаар экспортын хамгийн том түншлэгч улс нь Хятад (24.6%), Гана (17.9%), Швейцар (10.1%) улсууд ба Арабын нэгдсэн Эмират улс, Франц, Испани, Энэтхэг улсуудтай мөн түншилдэг. Харин импортын хувьд Нидерланд, Хятад, Энэтхэг улсуудтай илүү түншилдэг. (Хавсралт 15-ийг харна уу) Сүүлийн 5 жилийн хугацаанд Хятад улстай хийх экспортын хэмжээ 1.6%-аар, импортын хэмжээ 26%-аар нэмэгдсэн, Энэтхэг улстай хийх экспортын хэмжээ 26%-аар, импортын хэмжээ 8.2%-аар нэмэгдсэн, Франц улстай хийх экспортын хэмжээ 4.4%-аар, импортын хэмжээ 5%-аар нэмэгдсэн, Герман улстай хийх экспортын хэмжээ 4.9%-аар, импортын хэмжээ 3.2%-аар нэмэгдсэн, Нидерланд улстай хийх импортын хэмжээ 9.7%-аар нэмэгдсэн байна. Хэд хэдэн бараануудыг тухайн улсруу оруулахыг хориглодог. Үүнд галт зэвсэг, сум, буу, цэргийн зарим тоног төхөөрөмж, тэсрэх бодис, түлш, абсестос агуулсан бүтээгдэхүүн, хорт мансууруулах бодис, порнографийн нийтлэл зэрэг болно. Гадаад худалдаа бизнес эрхлэгчдийн хувьд нэмэгдэл өртгийн татвар (18%) нь нэг талаараа саад болдог зүйл байх боломжтой. Учир нь өндөр татвараас зайлсхийхийн тулд улс төрийн нэр нөлөөтэй хүмүүст авилга өгч албан ёсны хөнгөлөлтөд хамрагдахыг горьлогсод нь нийгмийн эмх замбараагүй байдлыг үүсгэдэг байна. Импортын татварын хэмжээ өндөр байдаг ба давуу эрхтэй зарим байгууллага, төрийн байгууллага, хандивлагч байгууллага зэрэг нь чөлөөлөлтийг авах боломжтой байдаг. Давуу эрхтэй компаниуд машин механизм, тоног төхөөрөмжийн 6%-аас чөлөөлөгдөх боломжтой. Гвиней нь НҮБ, Исламын бага хурал, Африк, Кариб, номхон далайн бүс нутгийн холбоо (ACP), Африкийн холбоо (AU), Африкийн эв нэгдлийн байгууллага, Баруун Африкийн улсуудын эдийн засгийн байгууллагын (ECOWAS), ХАА хөгжлийн олон улсын сан (IFAD), дэлхийн худалдааны байгууллага (WTO), дэлхийн худалдааны холбоо (WFTU), Худалдаа хөгжлийн талаарх НҮБ-ын бага хурал (UNCTAD), олон улсын худалдааны холбоо (ITUC)-ны  гишүүн ба үүгээрээ дамжуулан бүс нутгийн интеграц, хамтын ажиллагаанд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж байна. 1990-ээд оны дундуур Ирантай эдийн засгийн хамтын ажиллагааны гэрээнд гарын үсэг зуран одоог хүртэл хамтарч ажилладаг.

[null 9         9. ГАДААД ӨРИЙН ӨНӨӨГИЙН НӨХЦӨЛ БАЙДАЛ][засварлах | edit source]

2016 оны байдлаар нийт өрийн хэмжээгээрээ дэлхийд 154-ээр байранд жагсаж байгаа ба ДНБ-ийн 20%-ийг эзэлж байна. 2012 оноос хойш хөрөнгө оруулалтын төлөвлөгөөгөө эрчим хүч, авто замын салбарт түлхүү чиглүүлээд байгаа ба үүнд Калета усан цахилгаан далан барих, цахилгааны дамжуулах шугамын өргөтгөл, нөхөн сэргээлт зэрэг багтаж байна. Ихээхэн өртэй ядуу буурай орнуудад олгодог өргөтгөсөн өрийг хөнгөлөх санаачлагын хүрээнд 2.1 тэрбум долларын өрнөөс салж чадсан. 2012 онд Парис клубээс 655.9 сая доллар буюу өрийн 99.2%-ийг, Африкийн Хөгжлийн Банк 449.7 сая ам.доллар буюу өрийн 90.0%-ийг хөнгөлсөн байна. 2015 оны зээлийн бүтцийг харвал 39.7% нь олон улсын байгууллагууд, 56.9% албан ёсны хоёр талт гэрээгээр, үлдсэн 0.4%-ийг бусад арилжааны зээлдэгчид эзэлж байна.

Зураг 8 Гадаад өр, тэрбум $
Эх сурвалж:

Африкийн хөгжлийн банк 6.5%, Европын холбоо зэрэг бусад байгууллагууд 5.8%-ийг эзэлж байна. Албан ёсны хоёр талт гэрээг задалж үзвэл Парис клуб 3.1%, Нон Парис клуб 46.2%, Арабын сан 7.6%-ийг эзэлж байна.

[null 10    ГАДААДЫН ШУУД ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАЛТ][засварлах | edit source]

Уул уурхайн салбар нь экспортын дийлэнх хувийг эзэлдэг. 1987 онд хөрөнгө оруулалтын тухай хууль баталсан. 1995 онд шинэчилсэн. Авилгын индексээр 175 орноос 142-т, Дэлхийн банкны бизнес эрхлэхэд хялбар байдлаар 190 орноос 163-т, Инновацийн индексээр 128 орноос 127-д, Эбола вирусийн хямрал, улс төрийн нөхцөл байдал нь гадаадын хөрөнгө оруулалтыг бууруулахад нөлөөлж буй гол асуудлууд юм. Эбола вирусын хямралын үеэр маш олон байгууллага хөрөнгө оруулалтаа буцаан татсан. Хөрөнгө оруулагчдад ээлтэй хууль тогтоомжийг хэрэгжүүлэх чадавх нь сул, найдваргүй хууль эрх зүйн тогтолцоо зэрэг нь мөн сөргөөр нөлөөлдөг. Харин энэ улсад хөрөнгө оруулах 6 гол шалтгааныг дурдахдаа:

1. 2010 оноос хойш уул уурхайн 42 тэрбум долларын гэрээнд гарын үсэг зурсан;

2. Хөдөө аж ахуй болон эрчим хүчний салбар өсөж яваа;

3. Хөрөнгө оруулалтын хүчин зүйлүүдийн хямд зардал, жишээ нь ажиллах хүч;

4. Тааламжтай бизнесийн орчин

5. Суурь дэд бүтэц дэх хөрөнгө оруулалт ихтэй

6. Улс төрийн болон макро эдийн засгийн тогтвортой байдал

2004 он хүртэл ГШХО орох урсгал тогтмол байсан бол 2007 он хүртэл өмнө байгаагүйгээр нэмэгдэж, 2009 хүртэл буурч, 2010-2012 онд огцом өсөн, 2016 он хүртэл буурч цаашдаа өсөх төлөвтэй байна. Хавсралт 17-г харна уу.

Хамгийн том хөрөнгө оруулагч нь Хятад улс. Мөн Бельги, Бенин, Буркина Фасо, Камерун, Чад, Франц, Гамби, Герман, Гана, Их Британи, Иран, Итали, Япон, Малайз, Мали, Мавритани, Марокко, Араб, Сенегал, Серби, Өмнөд Африк, Өмнөд Солонгос, Швейцар, Тунис, Турк, Украин зэрэг улсуудтай хоёр талын хөрөнгө оруулалтын гэрээ байгуулсан. АНУ-тай хоёр талт хөрөнгө оруулалтын гэрээ эсвэл Чөлөөт худалдааны хэлэлцээр байхгүй ч 2014 оны 5-р сард АНУ-ын болон Баруун Африкийн улсуудын эдийн засгийн хамтын нийгэмлэг (ECOWAS) хооронд худалдаа, хөрөнгө оруулалтын ерөнхий гэрээ байгуулагдсан байна.  Сүүлийн үеийн хамгийн том ГШХО-тай төсөл нь БНХАУ-ын барьж, санхүүжүүлсэн 526 сая ам.долларын 240МВт-н Калета Дамын төсөл байв. 2015 оны 5 сард ашиглалтад орсноор  нь Гвинейн цахилгааны нийлүүлэлтийг хоёр дахин нэмэгдүүлсэн. Дэлхийн хөнгөн цагааны хүдэрийн тал хувийг эзэмшдэг. Мөн энэ нь экспортын тал хувийг эзэлдэг. 4 тэрбум тонн боловсруулаагүй өндөр агуулгатай төмрийн хүдэр, алт, алмаз эрдэс нөөц, тодорхойгүй ураны нөөц, түүнчлэн газрын гадаргын нефтийн нөөцийг эзэмшдэг. Тиймдээ ч олон улсын томоохон компаниуд нь боксит, төмрийн хүдэр, алмаз, алт олборлолтын үйл ажиллагаанд хөрөнгө оруулдаг тул голлох салбар нь уул уурхай юм. Үүний дараа эрчим хүчний салбар ихээхэн хөрөнгө оруулалт татдаг. Хэрэв усан цахилгаан станцын эрчим хүч нэмэгдвэл  баруун Африкийн ихэнх орныг цахилгаан эрчим хүчний цэвэр экспортоор хангаж чадна. 2011 онд хувийн хөрөнгө оруулалтыг дэмжих агентлаг (APIP) байгуулсан. Энэ агентлаг сайтаараа дамжуулан хөрөнгө оруулагчдад хэрэгтэй бүх мэдээллийг нэг дор багтаасан байдаг нь хэлцлийн зардлыг бууруулж чаддаг. Худалдаа, үйлдвэр, уул уурхай, хөдөө аж ахуй, үйлчилгээний салбарт 100% хүртэл гадаадын өмчлөлийг хүлээн зөвшөөрдөг. Гэхдээ радио, телевиз, хэвлэмэл материал зэрэг харилцаа холбооны салбар дахь гадаадын өмчлөгчийн ихэнх хувийг зөвшөөрдөггүй. Засгийн газар нь баруун Африкийн эрчим хүчний ноёлогч нийлүүлэгч болохын тулд усан цахилгаан станцын томоохон төслүүдийг дэмжих, тараах, дэд бүтцэд хөрөнгө оруулахыг эрмэлзэж байна. Гвинейд хүчин зүйлүүд нь харьцангуй таатай байдаг. Жишээ нь: бага үнээр их хэмжээний хөдөлмөр, эрчим хүчний өрсөлдөхүйц бага өртөгтэй, хямд өртөгтэй байгалийн материал, орцын нөөц боломж гэх мэт.

[null 11    ХҮН АМ ЗҮЙН ХҮЧИН ЗҮЙЛ][засварлах | edit source]

2017 оны 7 сарын байдлаар 12’413’867 хүн амтай. Энэ үзүүлэлтээрээ дэлхийд 74-р байранд жагсаж байна. Хүн амын өсөлт 1960-1968 он хүртэл өсч, 1979 он хүртэл буурч, 1992 он хүртэл огцом өсч, 1998 он хүртэл огцом буурч одоо аажмаар өссөн. Энэ үзүүлэлтээрээ дэлхийд 17-д ордог ба хүн амын өсөлт нь нас баралтын ба төрөлтийн түвшинтэй шууд хамааралтай байна. Мөн 1990-өөд онд ойролцоогоор хагас сая Сьерра-Леон болон Либерийн дүрвэгчдийг орогнуулсан ба нутгийн баруун өмнөд хэсгийн “Parrot’s Beak” гэдэг газар байршиж байжээ. 2000-аад оны эхээр тэдгээрийн ихэнх нь Гвинейд албан ёсоор шилжин суурьшсан байна. Төрөлтийн түвшний өсөлт 1974 оноос хойш аажмаар буурсаар байна. Энэ нь жирэмснээс хамгаалах эм бэлдмэлийн нөлөө юм Нас баралтын түвшнээрээ дэлхийд 66-р байрт ордог. (Хавсралт 3-4-г харна уу)

[null Зураг] 4 Хүн ам ба хүн амын өсөлт
Эх сурвалж:

Үндэстнүүдээр нь авч үзвэл 33.9%-ийг Фулани, 31.1%-г Малинке, 19.1%-ийг Сусу, 6%-ийг Гуэрзэ, 4.7%-ийг Кисси, 2.6%-ийг Тома, бусад 2.7%-ийг эзэлдэг. Үндэстэн бүр өөр өөрсдийн хэлэй. (Хавсралт 2-ийг харна уу) Хүн амын насны бүтцийг харвал:

0-14 нас: 41,52% (эрэгтэй 2’603’506/эмэгтэй 2’550’714)

14-24 нас: 19.74% (эрэгтэй 1’236’092/эмэгтэй 1’212’936)

25-54 нас: 30.59% (эрэгтэй 1’905’249/эмэгтэй 1’892’638)

55-64 нас: 4.48% (эрэгтэй 266’848/эмэгтэй 289’697)

65-аас дээш: 3.67% (эрэгтэй 201’598/эмэгтэй 254’589) (Хавсралт 4-ийг харна уу)

Медиан нас нь 18.8, эрэгтэй 18.6, эмэгтэй 19.1. Энэ үзүүлэлтээрээ дэлхийд 204-р байранд буюу сүүлийн 25-д багтаж байна. Дундаж наслалт 60.6, эмэгтэй 62.2, эрэгтэй 59 байдаг байна. Хавсралт 20-г харна уу. 2017 оны байдлаар хүн амын 38.2% нь хотод амьдардаг. Хавсралт 19-г харна уу.

[null 12    ХОТЖИЛТ БА ХҮН АМЫН ШИЛЖИХ ХӨДӨЛГӨӨН][засварлах | edit source]

Нийт хүн амын 38% нь хотжилттой 1474  талбайд амьдардаг ба тэдний 93% нь сайжруулсан ундны усны системээс уудаг, 34% нь ариун цэврийн сайжруулсан байгууламжтай, 42% нь томоохон хотод амьдардаг, 43% нь ядуусын хороололд амьдардаг, 1% нь ил задгай бие засдаг, 69% нь цахилгааны хүртээмжтэй байгаа бол үлдсэн 243’431  талбайд хүн амын 62% нь хөдөө амьдарч байна. Тэдний 67% сайжруулсан ундны усны системээс уудаг, 12% нь ариун цэврийн сайжруулсан байгууламжтай, 24% нь ил задгай бие засдаг, 4% нь цахилгааны хүртээмжтэй амьдарч байна.

[null Хүснэгт] 4 Хот ба хөдөө
Үзүүлэлт Хот Хөдөө
Газар нутаг, км2 1473.6 243431.2
Хүн ам 4'667'189 7'728'735
Нийт хүн амд эзлэх % 37.7 62.3
Өсөлт, % 3.8 1.7
Үзүүлэлт Хотын хүн амын % Хөдөөгийн хүн амын %
Сайжруулсан ундны ус 92.7 67.4
Сайжруулсан ариун цэврийн байгууламж 34.1 11.8
Ил задгай бие засдаг 1.2 23.7
Цахилгааны хүртээмж 68.51 3.96
Эх сурвалж:

Дүрвэгчид болон түр орогногчидийн тоо тасралтгүй нэмэгдсээр байгаа. Цагаачлагчдын тоо 1995 оноос буурсан үзүүлэлттэй, харин цэвэр шилжилт 1997 оноос хойш хасах дүнтэй байгаа тул шилжин явагсад нэмэгдсэн. 1990 онд цагаачлагчдын боловсролыг харвал хүн амын 3.7%-тай тэнцэх хэмжээний дээд боловсролтой иргэн, 2000 онд хүн амын 4.7%-тай тэнцэх дээд боловсролтой иргэн шилжин иржээ. Хавсралт 21-г харна уу.

[null 13    БАЙГАЛИЙН НӨӨЦ, ТҮҮНИЙ АШИГЛАЛТ][засварлах | edit source]

Дахин сэргээгдэхгүй нөөцөд төмрийн хүдэр, хөнгөн цагааны хүдэр, натри, алт, уран, алмаз зэрэг орно. Харин сэргээгдэх нөөцөд ус, ой, усан цахилгаан станц, загас зэрэг орно. Дэлхийн төмрийн хүдрийн 5% -ийг эзэмшдэг. Энэ нь уул уурхай болон өдөр тутмын амьдралд өргөнөөр ашиглагддаг. Барилга байшин, дугуй гэх мэт. Агаарын бохирдлыг маш ихээр ялгаруулдаг. Хүрээлэн буй орчинд сөрөг нөлөөтэй. Дэлхийн хөнгөн цагааны хүдрийн 50%-ийг эзэмшдэг. Хөнгөн цагааны анхны үүсвэр, хямд ба цахилгаан маш сайн дамжуулдаг. Машины хөдөлгүүр, машины эд анги, хавтан, тугалган цаас, лааз,зэрэг өдөр тутмын бүтээгдэхүүний орцуудын нэг. Хөрсний бохирдол, агаарын бохирдол зэргийг үүсгэдэг.

Гамби, Нигер, Сенегал гэсэн 3 том гол байгаа. Ариун цэврийн байгууламжийн хүртээмж бага, олон хүн усны шинэ аргыг хэрэглэдэггүй, усны эх үүсвэрийг хугацаа явах тусам багасаж байгаа. Олон хүмүүс бохир уснаас шалтгаалан үхдэг. Үнэн хэрэгтээ усны ихэнх хэсэг нь ундны усанд ашиглагдах зүйл биш. Маш олон газар усаа зөөж хэрэглэсээр байна.

Далдуу мод, хүр хорхойн шүлснээс торго ялгардаг. Уул уурхайн үйл ажиллагаанд саад болдог, маш ихээр тайрагдаж байгаа Хэт их загасчлал явагдаж байгаа нь загасны нөөцийг бууруулахад ихээхэн нөлөөтэй байна. 2010 оны байдлаар эрчим хүчний эх үүсвэрүүд болох салхины потенциалаараа дэлхийд 115-аар байрт, нарны гэрлийг ашиглах потенциалаараа 71-ээр байрт, байгалийн хийн нөөцөөрөө 172-аар байранд, тосны нөөцөөрөө 174-р байрт эрэмбэлэгддэг.

[null 14    БОЛОВСРОЛЫН САЛБАРЫН ӨНӨӨГИЙН ХӨГЖИЛ][засварлах | edit source]

Бага болон дунд боловсрол эзэмшигчдийн тоо жил ирэх тусам нэмэгдэж байгаа нь өмнөх жилүүдийг бодвол сургууль завсардалт багассантай холбоотой. Бага боловсрол эзэмшигчдийн тоо дунд боловсрол эзэмшигчдийн тооноос 2.5 дахин их байна. Бага сургуульд эрэгтэй хүүхдүүд сургууль завсардах магадлал өндөр байдаг бол дунд сургуульд эмэгтэй хүүхдүүд сургуульд завсардах нь түгээмэл байдаг байна. Цэцэрлэгт 3 наснаас, бага сургуульд 7 наснаас, дунд сургуульд 13 наснаас эхлэн суралцах боломжтой. Бага сургуульд нийт 37 мянган багш багшилдаг ба үүний 30% нь эмэгтэй багш байдаг бол дунд сургуульд 20 мянган багш багшилж, үүний 6% нь эмэгтэй багш байна. Сурагч багшийн харьцаа цэцэрлэгт 33, бага сургуульд 46, дунд сургуульд 33, их дээд сургуульд 18 байна. Хавсралт 22-г харна уу. Дээд болон мэргэжлийн боловсролтой хүмүүсийн тоо 2005 оноос эрс нэмэгдсэн. Хавсралт 23-г харна уу.

[null Зураг] 5 Боловсролд зарцуулж буй засгийн газрын зардал (ДНБ %)
 
Эх сурвалж:

[null 15   2014 оны байдлаар нэг хүнд ногдох ҮНО-ын 9%-тай тэнцэх зардлыг бага сургуулийн нэг сурагчид, 12%-тай тэнцэх зардлыг дунд сургуулийн нэг сурагчид, 131%-тай тэнцэх зардлыг их дээд сургуулийн нэг оюутанд зарцуулж байна. Дараах зургаас нийт зардлыг харна. Эдгээр зардлыг дотор нь задалбал 39% нь бага сургуульд, 22% нь дунд сургуульд, 39% нь их сургуульд хуваарилагдаж байна.][засварлах | edit source]

16     ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН САЛБАРЫН ӨНӨӨГИЙН ХӨГЖИЛ[засварлах | edit source]

Энэ улсад нэг эмэгтэй дунджаар 1960 онд 6 удаа, 2016 онд 5 удаа төрдөг болсон байна. Эхийн эндэгдлийн нийт 3100 тохиолдол 2015 онд бүртгэгдэн ба энэ нь 100’000 төрөлт тутамд 691 эх эндэж байгаа гэсэн үг юм. Эхийн эндэгдэл 2000 он хүртэл өссөн ба үүнээс цааш ерөнхийдөө буурах хандлагатай байна. Жирэмсэн байгаа эхчүүдийн 85% нь эмнэлгийн хяналтад байдаг. 1000 төрөлт тутмын 140 нь өсвөр насны эхчүүд буюу 15-19 насны эмэгтэйчүүд байдаг. 1990 онд өсвөр насны эхчүүд 1000 төрөлт тутамд 180 байв. Жирэмснээс хамгаалах эм, бэлдмэл ашиглах чадвар нь нэмэгдсэн гэж хэлж болно. 15-49 насны эмэгтэйчүүдийн 5.6% нь жирэмснээс хамгаалах ямар нэгэн арга хэрэглэдэг, 4.6% нь жирэмснээс хамгаалах орчин үеийн арга хэрэглэдэг байна. Хавсралт 24-г харна уу. 1000 хүнд ногдох эмчийн тоо хүн амын өсөлтөөс шалтгаалан дараах байдалтай харагдаж байна. 2010 оны байдлаар 1000 хүн тутамд 0.1 эмч, 0.6 сувилагч, эх баригч, 0.03 олон нийтийн эрүүл мэндийн ажилтан оногдож байна. Харин эрүүл мэндийн үйлчилгээний эд юмсын хүртээмж талаас авч үзвэл 1000 хүн тутамд 1970 онд 1.8 эмнэлгийн ор, 2010 онд 0.3 эмнэлгийн ор оногдоно. Хавсралт 25-г харна уу. Хүн амын наслалтын түвшин нэмэгдсээр байна. 1960 онд 35, 1980 онд 40, 1990 он 50, 2016 онд 60 насладаг болсон байна. Хавсралт 26-г харна уу. 1990 онд 1000 эмэгтэй тутмын 260, эрэгтэй тутмын 300, 1000 эмэгтэй нярай тутмын 120, эрэгтэй нярай тутмын 150, 5 хүртэлх насны 1000 хүүхэд тутмын 220 нь халдварт өвчин, ундны усны бохирдол, хоол тэжээлийн дутагдал, хорт хавдар, амиа хорлолт зэрэг ямар нэгэн шалтгааны улмаас нас бардаг байсан бол 2015 онд 1000 эмэгтэй тутмын 250, эрэгтэй тутмын 270, 1000 эмэгтэй нярай тутмын 50, эрэгтэй нярай тутмын 70, 5 хүртэлх насны 1000 хүүхэд тутмын 90 нь нас барж байна. Өөрөөр хэлбэл нярайн нас баралтын түвшин 2 дахин багассан байна. 2015 оны мэдээллээр 100’000 хүн тутмын 8 нь буюу 1000 гаруй хүн амиа хорлож нас барсан байна. Хавсралт 27-г харна уу.

Нэг хүнд ногдох эрүүл мэндийн зардал 2005 онд 8$ байсан бол 2015 онд 30$ болж нэмэгдсэн байна. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 5.6%-ийг буюу засгийн газрын зардлын 9%-ийг эрүүл мэндийн салбарт зарцуулж байгаа бөгөөд үүний 2.7% нь олон нийтийн, 2.9% нь хувийн салбарт зарцуулагдаж байна. Хавсралт 28-г харна уу.

[null 17    ХҮРЭЭЛЭН БУЙ ОРЧНЫ ӨНӨӨГИЙН БАЙДАЛ][засварлах | edit source]

243’431  талбайд хүн амын 62% нь хөдөө амьдарч байна. Тэдний 67% сайжруулсан ундны усны системээс уудаг, 12% нь ариун цэврийн сайжруулсан байгууламжтай, 24% нь ил задгай бие засдаг, 4% нь цахилгааны хүртээмжтэй амьдарч байна. Нийт хүн амын 38% нь хотжилттой 1474  талбайд амьдардаг ба тэдний 93% нь сайжруулсан ундны усны системээс уудаг, 34% нь ариун цэврийн сайжруулсан байгууламжтай, 42% нь томоохон хотод амьдардаг, 43% нь ядуусын хороололд амьдардаг, 1% нь ил задгай бие засдаг, 69% нь цахилгааны хүртээмжтэй.

2016 оны байдлаар устаж үгүй болох магадлалтай шувууны 16 төрөл зүйл, загасны 75 төрөл зүйл, хөхтөн амьтдын 25 төрөл зүйл, өндөр ургамлын 44 төрөл зүйл байна. Газар нутаг дээрх усан гадаргуун 4.2%, хуурай газрын 29%,  нийт нутгийн 20% нь тусгай хамгаалалттай газар нутаг эзэлж байна. Хөдөө аж ахуйн салбар ихэнх метаныг ялгаруулдаг ба эрчим хүчний салбарын метан ялгаруулалт сүүлийн жилүүдэд багасаж байна. Азотын ислүүдийн хувьд мөн ижил үр дүнтэй байгаа. 2007-2009 оны хооронд хүлэмжийн хий, азотын исэл, метаны ялгаралт хамгийн их байсан ба сүүлийн жилүүдэд тогтворжих төлөвтэй байна. Хавсралт 29-г харна уу.

[null 18     ТАТВАРЫН СИСТЕМ][засварлах | edit source]

1990 оноос хойш нийт 57 татвар байгаа. Аж ахуй нэгжүүд татвар төлөхдөө нийт 440 цаг зарцуулдаг. 2006 оны байдлаар пүүсүүдийн 95% нь татварын газарт өөрсдийн орлогын мэдүүлгээ өгдөггүй, 57% нь татвар төлөхдөө ямар нэгэн ажилтанд нь бэлэг сэлт өгдөг байсан байна.        2005-2009 онд арилжааны ашгийн 80.7%-ийг, 2011-2012 онд 91.2%-ийг, 2013-2016 онд 68.3%-ийг нийт татварт авдаг. Харин ашгийн татварт 23.5%-ийг авдаг. Хүн амын орлогын татварын хувь сүүлийн 10 жилийн хугацаанд 40%-тай тогтвортой байна. Борлуулалтын 20%-ийг татварт суулгаж авдаг, компаниудын татвар 35% байдаг. Ойн түрээс эрдэс баялгийн түрээсээс илүү их хэмжээтэйг хавсралтаас харж болно. Хавсралт 30-г харна уу.

[null 19   УЛС ТӨРИЙН СИСТЕМИЙН БҮТЭЦ, ТҮҮНИЙ ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТ][засварлах | edit source]

Энэ улс нь ерөнхийлөгчийн засаглалтай. Нийслэл хот нь Конакри, 7 засаг захиргааны бүсэд хуваагддаг:Боке, Фаранах, Канкан, Киндиа, Лабе, Мамоу, Н’Зерекоре. 1958 оны 10 сарын 2-нд Франц улсын колониос гарч тусгаар тогтносон. Үндсэн хуулиа 1958 онд зохиож, 1990, 2010 онуудад шинэчлэн найруулсан байдаг. Ерөнхийлөгч эсвэл үндэсний Ассамблейн саналаар хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулдаг. Үндэсний Ассамблейн гишүүдийн саналын 3-ны 2 нь хүлээн зөвшөөрсөн тохиолдолд баталгааждаг. Иргэний хуулиа Франц улсын хуулин дээр тулгуурлан бий болгосон.. Төрийн тэргүүн Альфа Конде ба тэрээр хоёр сонгууль дараалан дахин сонгогдож байгаа. Засгийн газрын тэргүүн буюу ерөнхий сайд нь Мамади Ёоула 2015 оны 12 сард сонгогдсон. Сайд нарын зөвлөлийг болон ерөнхий сайдыг ерөнхийлөгч томилдог. Ерөнхийлөгчийг олон нийтийн санал асуулгаар 5 жилийн хугацаагаар сонгодог. Нэг хүн 2 удаа сонгохдох эрхтэй байдаг. Нэг танхимт хууль зүйн ассамблей нь 114 суудалтай үүний 38 нь шууд иргэдийн олонхийн саналаар тодордог бол, 76 нь төлөөлөгч хүмүүсийн саналаар сонгогддог. Гишүүд нь 5 жил ажилладаг. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2013 онд явагдсан. Дараагийн сонгууль 2018 онд болно.  Дээд шүүх нь 1 ерөнхийлөгч, 2 танхимын ерөнхийлөгч, 4 зөвлөх, байцаагч, зөвлөхүүдээс бүрддэг. Дээд шүүхийн ерөнхийлөгчийг төрийн тэргүүн буюу улсын ерөнхийлөгч Үндэсний ассамблейтай зөвлөлдөн томилдог, бусад гишүүнийг ерөнхийлөгчийн зарлигаар шууд томилдог. Эдгээр гишүүд нь 65-аас доош настай байх ёстой. Үндсэн хуулийн цэцийн 2 гишүүнийг Үндэсний ассамблей  болон ерөнхийлөгчийн томилгоогоор, 3 нь маш сайн туршлагатай шүүгч нар, 1 нь маш сайн туршлагатай хуульч, 1 нь их сургуулийн профессор, 2 нь хүний эрхийн хараат бус үндэсний институцийн төлөөлөгч нар байх ёстой. Улс төрийн намууд ба лидерүүд:           

Либерал Блок- Фаяа Миллимоно

Итгэл найдвар ба хөгжлийн үндэсний нам-Лансана КоЯатэ

Гвиней хүмүүсийн ралли-Альфа Конде

Гвинейн дэвшлийн холбоо

Гвинейн ардчилсан хүчний холбоо

Бүгд найрамдах хүчний холбоо-Сидя Тоуре

[null 20    БУСАД УЛСУУДТАЙ ХАРЬЦУУЛСАН БАЙДАЛ][засварлах | edit source]

Хүн амын тоо 12 сая гэдэг ижил талаар нь Чад улстай харьцуулбал Гвинейн ДНБ 6300 сая доллар (PPP) харин Чадын ДНБ 9600 сая доллар. Нэг хүнд ногдох ҮНО-оороо Чад улс 160$-оор илүү, өрийн хэмжээгээрээ 1000 сая доллараар мөн илүү байна. Чад улсын газар нутгийн хэмжээ Гвинейгээс 5.2 дахин том хэдий ч төсвийн алдагдал тус улсынхаас 20 дахин илүү. Засгийн газрын боловсролд зарцуулж буй зардал нь бараг адил (12%), нэг хүнд ногдох эрүүл мэндийн зардал нь 5$-оор их, Гвинейгээс их авилгалтай, экспортын хэмжээ 200 сая доллараар бага, хүний хөгжлийн индекс 0.396 буюу 0.018-аар бага, дундаж наслалт 53 буюу 7 насаар бага байна.

Газар нутгийн хэмжээ 240 мянган км кв гэдэг утгаараа Уганда улстай харьцуулбал Гвиней улс хүн амын тоогоороо 3 дахин бага, ДНБ-ээрээ 4 дахин бага, өрийн хэмжээ 5000 сая доллараар бага, засгийн газрын зардал 3 дахин бага, авилгын индекс ихтэй буюу арай дээр, импортын ДНБ-д харьцуулсан хувиар 10% илүү, дундаж наслалт бараг ижил байна.

Нэрлэсэн ДНБ 16 тэрбум гэдэг утгаараа Того улстай харьцуулбал газар нутгийн хэмжээ 4 дахин их боловч ХХИ-ээр 0.73-аар дутуу, импортын ДНБ-д харьцуулсан хувиар 20% дутуу байна.

Гадаад холбоос[засварлах | edit source]

Эшлэл[засварлах | edit source]

  1. Central Intelligence Agency (2009). Guinea. The World Factbook. 28 January 2010-д хандсан.
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 Guinea. International Monetary Fund. 21 April 2011-д хандсан.