Зэв жанжин

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
— «Зэв» гээд холбогдов —
Jump to navigation Jump to search

[[Ангилал:1225 онд Open main menu Зэв ноён (нас барсан он: ойролцоогоор 1224 он) бол Чингис хааны хамгийн алдартай ноёдын нэг байв. Тэрээр Чингис хааны үед Таргудай Хирилтугийн удирдлага доорх Тайчууд аймгийн нэг хэсэг болох Бэсүд овогт харьяалагддаг байсан. Хэдийгээр Зэв анх дайсны цэрэг байсан ч түүнийг Чингис хаан өөртөө элсүүлсэн ба улмаар Чингис хааны хамгийн агуу жанждын нэг болжээ. Зэв Чингис хааны эзэнт гүрний нутаг дэвсгэрийг тэлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Чингис хааны төлөө жанжны хувиар томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн хэдий ч түүний амьдралын тухай эх сурвалж юм уу намтар харьцангуй цөөхөн байдаг. Зэвийг уламжлалт бус, зоримог маневруудынх нь улмаас "түүхэн дэх хамгийн агуу морин цэргийн жанжин" гэж тодорхойлжээ. (Латин бичиглэл: Jebe, Монголоор: Зэв, Zev; төрсөн нэр: Jirqo'adai (Уйгуржин Монголоор : ᠵᠤᠷᠭᠠᠳᠠᠢ), Монголоор: Зургаадай, хятадаар: 哲别)

Нэрийн гарал үүсэл[засварлах | edit source]

Зургаадай буюу Зэв нь дэлхийн бүх цаг үеийн хамгийн алдартай домогт жанжин юм. Зэв хэмээх домогт жанжин нь Япон тэнгисээс Хар тэнгис хүртэлх Алтан улс, Хар Хятан, Хорезм, Иран, Багдад, Азербайжан, Гүрж, Болгар, Кипчак, Орос зэрэг улс орнуудыг байгалийн хамгийн хүнд хэцүү газраар явж байлдан дагуулсанаараа дэлхийн бүх цаг үеийн хамгийн шилдэг жанждын нэгээр нэрлэгдэх болсон ажээ. Тэрээр Хамаг Монголын бүрэлдэхүүн хэсгийн нэг Тайчуудад харъяалагддаг Бэсүд аймгаас гаралтай хүн байв. Нирун Монгол аймгийн Бэсүд овогтон. Чингис хааны дөрвөн нохой, өрлөг жанждын нэг, манлай цэргийн ангийн захирагч байжээ. Тэрээр тал нутгийн нүүдэлчдийн хамгийн гол зэвсэг болох нум сумыг дээд зэргийн түвшинд эзэмшсэн эрхий мэргэн харваач байв. Эрэлхэг баатар мөртлөө арга ухаан ихтэй цэргийн эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн хүн юм. Дэлхийн №1 жанждын жанжин гэж нэрлэгддэг Сүбээдэй баатар нь Зэв жанжны удирдлага дор Алтан улс, Хорезм, Дундад Ази, Каспийн тэнгисийг тойрон байлдаж байхдаа түүний цэрэг дайны ухааныг суралцан нэр алдарт хүрчээ. Түүний төрсөн он тодорхойгүй байдаг ч Чингис хаантай нас ойролцоо байсан гэж үздэг бөгөөд 1223 оны 5-р сарын 23-нд нас барсан гэсэн мэдээ байдаг. 1201 онд Хүйтэнийн тулалдааны үеэр Зэв Чингис хааны морины хүзүүг харваж шархдуулсан байна. Хожим Зэв Чингис хаанд ирж дагаар орсон. Чингис хаан мориных нь хүзүүг хэн харвасан талаар асуухад Зэв үйлдсэн хэргээ хүлээн зөвшөөрөв. Чингис хаан үүнийг нь харгалзан үзэж, түүний амийг өршөөжээ. Ингэхдээ түүний Зургаадай хэмээх төрөлх нэрийг Зэв болгон өөрчилсөн байна. Зэв гэдэг нь "сум" гэсэн утгатай.

Харин Ил хаадын улсын захиргааны түшмэл, түүхч Рашид-ад Динийн өөр нэгэн тэмдэглэлд энэ үйл явдал огт өөр байдлаар өрнөсөн байна. Үйл явдлын энэ хувилбарт Зэв зугтаж чадсан бөгөөд хожим Чингис хааны хүмүүс араас нь хөөжээ. Зэв Чингисийн морийг хөнөөж амжсан ба аргагүйн эрхэнд бууж өгч, амийг нь өршөөхийг гуйв. Амийг нь өршөөхөд Зэв шинэ эзэндээ сумаар харваж алсан нэг морины хариуд олон морь өгнө гэж амлажээ. Зэв жанжныг Персээс эхлээд таван хэл мэддэг байсан гэж түүхчид үздэг. Түүний яруу алдарт аян дайнуудынхаа үеэр тухайн улсын соёл, ард түмэн, цэрэг зэвсэг гээд бүхий л мэдээллийг судалдаг байснаас нь үндэслэн таван хэлээр чөлөөтэй ярьдаг байсан гэх таамаглал, санааг дэвшүүлдэг байна.

Чингис хаандхааны зүтгэхдоорх болсон ньжанжин[засварлах | edit source]

Зэв хожмын байлдан дагуулалтын он жилүүдэд Чингис хааны хамгийн үнэнч, шилдэг жанждын нэг болж, гуравхан жилийн дотор Чингис хааны тэргүүлэх жанждын нэг болсон ба 1211 онд Алтан улсын эсрэг дайтахад армийн чухал зүүн жигүүрийг удирдаж байв. Жанжны авьяас чадвар нь түүнийг Мухулай, Сүбээдэй баатар нарын зэрэгт хүргэсэн. Сүн улсын элч Чжао Хун Зэвийг гуравдугаар шатны захирагчтай ижил төвшний эрх мэдэлтэй бөгөөд Чингис хааны арми дахь элит цэргүүдийг удирдан зохион байгуулж байсан гэж тэмдэглэжээ. Энэ нь тэрээр Чингис хааны доор алба хааж байхдаа цэргийн олон ололт амжилт гаргасантай холбоотой гэж үзэж болно. Монголын нууц товчоонд өгүүлснээр 1201 онд Чингис хаан, Хэрэйдийн Ван хан нарын цэрэг Жамухын тэргүүлсэн эвслийн цэрэгтэй тулалдсан Хүйтэний тулалдааны үеэр Зэв Чингис хааны байлдааны ам цагаан хул морины аман хүзүүг харван шархдуулсан байна. Хожим нь Сорхон шар, Зэв хоёр Чингис хаанд дагаар орохоор ирэх үед Зэв:

Цэргийн карьер[засварлах | edit source]

"Алъя гэвэл ал

Алтан улсын эсрэг дайн[засварлах | edit source]

Алганы төдий газрыг Тэрээр Алтан улсын эсрэг хийсэн анхны дайнд (1211-1214) онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн. Энэхүү анхны аян дайны үед Зэв Сүбээдэйн хамт зүүн жигүүрийг удирджээ. Түүний анги хэрмийг (Цагаан хэрэм) зүүн талаар нь тойрч, хоёр цайзыг эзлэн авав. Дараа нь тэр У-ша-пу цайз дахь Алтан улсын хоёр дахь армийг устгахын тулд урьд явсан замаараа хэрмийг дахин тойрсон ба Чингисийн гол армитай холбогдож, дараа нь Ехулингийн тулалдаанд ялалт байгуулав. Энэхүү бут ниргэсэн ялалтын дараа монголчууд Бээжингийн тал нутаг руу ордог давааны удирдлагыг гартаа авсан ба нутаг дэвсгэр даяар хяналтаа тэлсээр байлаа. Зэвийг гинжилсэн байрлал бүхий олон тооны цайзыг эзлүүлэхээр илгээсэнд тэрээр хамгаалагчдыг нь өдөөхийн тулд хуурамч ухралт хийх замаар энэ даалгаврыг биелүүлжээ. Чингис хаан алсын хараатай жанжных нь хувьд Зэвд найдаж байсан бололтой: 1211 оны өвөл Зэвийг Ляояныг эзлүүлэхээр илгээх үед Монголын цэргийн хүч Чжунду орчмын их тал нутгийг хараахан хамгаалалтдаа авч амжаагүй байв. Тулалдааны гол фронтоос хол хэдэн зуун мил явсны дараа Зэв 100 гаруй милийн зайд хуурамчаар ухарч Ляояны хамгаалагчдыг мэхлэн араасаа нэхүүлсэн бөгөөд монголчуудын их хэмжээний олзыг явсан газар дээрээ үлдээжээ. Хятадын цэргүүд түүнийг тонон дээрэмдэхээр түр зогссон ба энэ үеэр хойд нутгийн өвлийн урт шөнийг ашиглан Зэвийн цэрэг 24 цагийн дотор 100 мил газрыг туулж, эмх замбараагүй байдалд орсон Алтан улсын хүчийг бут ниргэж, Ляоян хотыг эзлэн авав.

1213 онд Чингис хаан Зэвийг хүчтэй хамгаалалт бүхий Чжуйон-гуань давааг эзлүүлэхээр илгээжээ. Зэв Алтан улсын бэхлэлтүүдээр бүрхэгдсэн уулын давааг олж, хамгаалагчдыг нь задгай талбайд гарахад хүргэв. Тэгээд Зэв, Сүбээдэй нар эсрэг зүгт албаар хийсэн замаар явж, тэдний ирсэн замаар буцсан ба дайсны ар талд гарч, энэхүү шийдвэрлэх ач холбогдолтой армийг бүслэн устгалаа. Манжуурт бослого өдөөн гаргаж, цайзуудын тоог бууруулсны дараа Чингис хаан цэргээ таван хэсэгт хувааж Алтан улсын өргөн уудам нутаг дэвсгэрийг дайрав. Зэвийг Сүбээдэйн хамт Мухулайн доорх элит хүчний бүрэлдэхүүнд оруулсан ба тэд Алтан улсын олон хот тосгоныг устгах юм уу эзлэн авахын зэрэгцээ далай хүртэлх газар нутгийг амжилттай довтлон дайрчээ. Алаг болгож үмхийрэх

Хүчүлүгийн эсрэг тулаанууд[засварлах | edit source]

Алд бие минь байна. 1218 онд Зэвд Монголын олон жилийн дайсан Хүчүлүгийг бут ниргэж, Хар Хятан улсыг эзлэх даалгавар өгөв. Зөвхөн 20,000 цэрэг өгсөн тул Зэв Хар Хятан улсын доторх эрх баригч буддистууд болон дарлагдсан лалынхны хоорондох шашны бослого тэмцлийг өдөөж, дэмжиж ажилласнаар хүн хүчээ хэмнэж байв. Түүний талын хүчнүүд гайхалтай урам зоригтой хөдөлснөөр тэр Хүчүлүг болон түүний 30,000 цэргийг дарж чаджээ. Дараа нь уулсын дунд удаан хөөцөлдсөний эцэст Хүчүлүгийг барьж алав. Зэв Хар Хятаны Хүчүлүгийг ялсны дараа Чингис хаан санаа зовж байсан гэдэг. Хэдийгээр Чингис хаан жанжныхаа ялалтад сэтгэл хангалуун байсан ч тэрээр Зэв илүү их санаа зорилгод тэмүүлж, миний эсрэг бослого гаргах болуузай хэмээн эргэлзэж байв. Энэ тухай мэдээ Зэвд хүрмэгц тэр даруй Чингис хааны байгаа газарт буцаж ирсэн ба үнэнч байдлын тэмдэг болгон 100 цагаан морь өргөж эргэлзээг нь тайлжээ.

Хорезмын эзэнт гүрний эсрэг довтолгоон[засварлах | edit source]

Аваръя гэж санаад 1219 онд Хорезмын эзэнт гүрний эсрэг довтлох үеэр, Зэвийг үржил шимтэй Ферганы хөндийг сүрдүүлүүлэхээр өвлийн цагаар Тяньшань уулс руу дайсны анхаарлыг сатааруулах зорилго бүхий цэргийн хүчний хамт илгээв. Зэв таван фут гаруй цастай өндөр уулын давааг давж чадсан бөгөөд тэрээр шах II Мухаммедийн элит 50,000 хүнтэй морин цэргийн нөөц хүчийг өөртөө татжээ. Зэв энэхүү элит хүчний эсрэг нэг бол ялалт байгуулах, нэг бол ядаж ялагдал хүлээхээс зайлсхийх байдлаар ажиллаж байсан ба алс холын мужуудыг нь шахын мэдлээс таслах тушаалын дагуу Хорасаныг сүрдүүлэхээр цааш өмнө зүгт маневрлав. Тэгээд Хорезмын нийслэл Самаркандад Чингисийн гол армитай нэгдэхээр буцан явж, Хорезмыг үр дүнтэйгээр хоёр хуваасан байна. Шах Хорасан болон баруун Иранд хүчээ цуглуулахаас урьдчилан сэргийлэх зорилгоор Чингис хаан шахыг өөрийнх нь эзэмшдэг эзэнт гүрэн даяар ангуучлуулахаар Зэв, Сүбээдэй нарыг илгээв. Эцсийн дүндээ тэд түүнийг барьж чадаагүй ч тэдний хатуу чанга мөрдөн хөөлт нь шахыг ямар нэгэн шинэ арми цуглуулахад саад болсон ба шах араас нь ойрхон нэхэх Зэв, Сүбээдэй хоёрыг дагуулан Иран руу дүрвэхээс өөр аргагүй болсон байна. Үр дүнд нь Хорезмын хүчнүүд тархан бутарч, аажмаар устгагджээ.

Амий минь соёрхвол

Халд гэсэн газарт чинь

Харайж очоод би

Хар усыг цалгитал

Хад чулууг хэмхэртэл

Харь дайсныг довтолж

Хаан чамд тусалъя.

Цээлийн усыг цалгитал

Цэгээн чулууг хагартал

Чин зоригийг гаргаж,

Чингис чамд тусалъя.

Хүр гэсэн газарт чинь

Хүрч очоод би

Хүр чулууг хэмхэлье

Хvний зүрхийг шанталъя" хэмээн хэлэхэд Чингис хаан ихэд сайшаан хүлээн авч "Дайсны хvн дайсагнаж хорлож явснаа нууж худал хэлэх бүлгээ. Гэтэл чи дайсагнаж хорлосноо нуухгvй шударга хэлж байна. Ийм хvнтэй нөхөрлөж болно. Чиний Зургаадай нэрийг халж, байлдааны ам цагаан хул морины минь аман хүзүүг зэвээр харвасан тул "Зэв" гэж нэр өгье. Миний дэргэд зэв мэт хамгаалж яв. Өмнө нь Зэв ноён Зургаадай хэмээх нэртэй байжээ.

Чингис хааны удирдлага доорх амжилтууд[засварлах | edit source]

Зэв жанжин нь Чингис хааны жанжид дотроос аравтын даргаас эхлээд хамгийн хурдан хугацаанд мянгатын ноён болсон жанжин юм. Тэрээр мянгатын ноён болоход ердөө гурван жил зарцуулжээ. Зэв жанжин нь 1206 онд Их Монгол улс байгуулагдахад 48 дахь мянгатын ноён, дөрвөн үнэнч нохойны нэг, өрлөг жанждын нэг, толгойн сэргийлэх буюу манлай цэргийн ангийн захирагчаар томилогджээ. Мөн манлай цэргийн ангиар дамжуулан тагнуулын ангийг зохион байгуулжээ. Толгойн сэргийлэх анги нь 20,000 орчим цэрэгтэй байсан. Энэ цагаас эхлээд Зэв жанжин Чингис хааны хийсэн бүх дайны ерөнхий төлөвлөгөөг гаргаж тагнуулын мэдээ хүргэж хамгийн түрүүнд явж байлджээ.

Дэлхий дахинд толгойн сэргийлэх буюу манлай цэргийн анги нь голцуу үхэх ял авсан амиа золиослогчид явж байлддаг байжээ. Монголын манлай цэргийн анги ч ялгаагүй байсан боловч Зэв жанжин энэ байдлыг эвдэж манлай цэргийн ангийг хамгийн шилдэг эрхий мэргэн харваачдаас бүрдсэн анги болгожээ

Зэв жанжны байлдааны онцлог шинж чанар[засварлах | edit source]

Тэрээр шилдэг эрхий мэргэн харваач бөгөөд нохой хэрэл хэрэх, харгана зорчил зорчих, цүүц хатгалдаанаар цөмрөх зэрэг нүүдэлчдийн уламжлалт цэргийн тактикуудыг сэтгэл зүйн дайралттай хослуулан хийж дайсныхаа зүрхийг үхүүлдэг байжээ. Энэ аргаараа цөөн цэргийн хүчээр өөрөөсөө хэд дахин давуу хүчтэй дайсныг бут цохиж чаддаг байв. Мөн Чингис хааны "Сэтгэлийг нь булаавал бие нь хаа одох" гэдэг сургаалийг дайны төлөвлөгөөндөө их баримталдаг байсан нь Зэв жанжны бусад жанждаас ялгарах нэг онцлог шинж байжээ.

Найман аймгийг дайлсан нь[засварлах | edit source]

Зэв жанжны Чингис хааны удирдлага доорх хамгийн анхны тулалдаан бол 1204 онд Найман аймгийн эсрэг хийсэн Наху гүний тулалдаан юм. Энэхүү тулалдаанд Чингис хаан өөрийн цэрэг тус бүрээр таван ширхэг түүдэг асаалгаж цэргийн тоогоо олон болгон харагдуулж дайсны зүрхийг үхүүлэх төлөвлөгөө боловсруулж Найман аймгийн Таян хааныг айлгаж байв. Энэ үед Зэв жанжин дайран дээр нь давс нэмнэ гэгчээр Найман аймгийн нэгэн харуулд эцэнхий туранхай морь албаар олзлуулжээ. Тэр эцэнхий морийг Таян хаан хараад "Дайсны цэргийн тоо тэнгэрийн одноос олон ажээ. Гэвч дайсны морьд нь эцэнхий туранхай ажээ" гээд сэтгэл нь хоёрдон яахаа мэдэхээ байсан гэдэг. Цэргийн түүхчид хожим энэхүү сэтгэл хоёрдуулан ацан шалаанд хийдэг сэтгэл зүйн дайралтыг Тамын мэдээ гэж нэрлэсэн бдаг

Алтан улсыг дайлсан нь[засварлах | edit source]

1211 онд Чингис хаан Алтан улсыг довтлоход Зэв жанжин тагнуулын ажиллагаагаараа дамжуулж дайны ерөнхий төлөвлөгөөг боловсруулсан бөгөөд зүүн жигүүрийн цэргийг удирдан байлджээ. Тэрээр Датуны баруун талаар цагаан хэрмийг нэвтлэн дотоод хэрэм рүү ойртохоор хөдөлсөн байна. Ингээд түүнийг давж гарах аргыг эрж хайж яваад Хуайян хэмээх даваанд хүрэв. Эзэнт улсын нийслэлээс Хаалган орох зам энэ даваагаар гардаг байжээ. Давааг хамгаалж байсан Алтан улсын цэрэг монголчууд ойртож байгааг хармагц сандран тэвдэж, бэхлэлтээ орхин зугтаахад Зэв жанжин цаг алдсангүй маш эрчимтэйгээр давааг туулан давж зугтагсадыг нутгийн гүн Жанпинжоу хүртэл хөөлөө. Эндээс Зэв жанжин авташгүй гэгдэж байсан бэхлэлтүүдийг ар араас нь цохин эзлээд, Алтан улсын нийслэлийн ар хаалга хэмээн нэрлэгдэж байсан алдарт Цавчаал боомтод тулж очив. Зэв жанжин орчны газар орны байдлыг судлаж үзээд цэргээ гурван анги хуваан, хоёрыг нь бартаа ихтэй газар бүгүүлж, нэг хэсгийг биеэр удирдан хотыг довтлоод хүч дутсан мэт эргэн дутаажээ. Боомтын цэрэг түүний хойноос нэхэн ирэхэд ар хударгаар нь бүгсэн цэргээр хумин авч, хоёр талаас нь хавчин цохиж хотыг ганцхан дайралтаар эзлэн авав. Ийнхүү амжилтандаа эрэмшсэн Зэв цэргээ бүр цаашлуулан Яньзины хаалга руу хүрч очив. Одоогийн Бээжингээс холгүй байсан Алтан улсын их нийслэл хот тэр үедээ Азийн томоохон хотын нэг байсан бөгөөд асар том цамхаг, өндөр сүрлэг хана хэрэм нь дэлхийн аль ч том хотынхоос дутахааргүй байжээ. Ийнхүү Зэв жанжин гайхам амжилтаараа Монголын их цэрэг Алтан улсын нам дор газар руу үерийн ус шиг хуйлран орж, нийслэл хотод тулж ирэх нөхцөлийг бүрдүүлэв.

Энэ үед Зэв жанжны цэрэг үнэндээ ердөө л 3,000 орчим байв. Гэвч бэхлэлтийн ойролцоо хотуудад түүний бий болгосон аймшиг, сандрал нь эзэн хааны ордныг үнэхээр түгшээн айлгаж, хаан өөрөө хотоо сэм орхиж өмнө зүг рүү зугтахаар бодож эхэлсэн боловч айдсаа дарж хотдоо үлдсэн аж. Зэвсэг барьж чадах эрчүүдийг хүчээр цэргийн албанд татсан бөгөөд нэг ч хүн хотоос гарч болохгүй хэмээн цаазлан хоригложээ. Ийм арга хэмжээ Алтан улсын цэргийн санаа сэтгэлийг өөд татаж, Зэвийн гэнэдүүлж бачимдуулсан шийдмэг довтолгоо зогсов.

Үүний дараа Зэв жанжин Алтан улсын эсрэг бослого гаргасан ч бүслэгдсэн Ляогийн ноёнд туслах үүрэг авчээ. Тэрбээр дүн өвлөөр аялж явсаар хятанчуудын нутагт очоод энэ орныг Алтан улсын хааны армиас цэвэрлэж, хааны дорно өргөө Ляодуныг эзэлж авахаар завдсан боловч бэхлэлт хэрэм бүхий том хотууд монголчуудад автсангүй. Гэвч Ляодуны армиас Алтан улсын цэргийн анхаарлыг хөндийрүүлэв. Цэргийн ов мэх яаж хоёр талын хүчийг тэнцвэржүүлэх чадвартай байдгийн жишээг Зэвийн энэхүү анхаарал сарниулсан аян харуулсан юм.

Зэв жанжин Ляодуныг хоослоод 1212 оны 12-р сард Мүгдэнгийн ойролцоо буудаллав. Гэвч доторхи нь тав, гаднах нь гурван милль давхар хэрмээр хүрээлэгдсэн бэхлэлтийг дайран эзлэхэд түүний цэрэг дэндүү цөөдөж байв. Тэгэхээр нь Зэв жанжин монголчуудын шалгарсан аргыг хэрэглэв. Тэрээр Алтан улсаас сөрөн байлдах цэрэг ирж явна гэж цуурхал тараагаад, өөрөө бүслэлтээ зогсоож машид яаравчлан тэрэг тээш, гэр майхнаа хотын дэргэд хаяад зайлан оджээ. Хоёр хоногийн турш ер амсхийлгүй давхисны эцэст хөтөлгөө морьдоо юүлж унахыг цэрэгтээ тушааж, ирсэн замаараа шөнөөр эргэн довтолгов. Дайсан ийнхүү түүний арга мэхэнд оржээ. Орхиж одсон хүрээ буудлыг нь дайсны цэрэг болон нутгийн ард түмэн хотоос гарч ирээд ид түйвээж байв. Цайз бэхлэлтийнх нь бүх хаалга онгорхой байлаа. Зэв жанжны цэрэг тэднийг явуут хөмөрч хаяад хотод дайран оржээ.

Хар Хятан улсыг эзлэн авсан нь[засварлах | edit source]

1218 онд Чингис хаан баруун хил залгаа Хар Хятан улсыг Найман аймгийн үлдэгдэл болох Хүчүлүгийн цэрэг эзлэн авсныг дуулаад Зэв жанжинд Хүчүлүгийг устгах зарлиг буулгажээ. Зэв жанжин Хүчүлүгийн Лал шашинтай Хар Хятан улсын ард түмнийг Христ шашинтан болгох гэж хүч хэрэглэж байсныг тагнуулын ажиллагаагаараа дамжуулан мэдэж авсан бөгөөд үүн дээрээ тулгуурлан Ард иргэдийн итгэлийг алдвал дэлхий дахиныг алдана гэдэг онолыг хэрэглэж, Хүчүлүгийг ард иргэдийнх нь тусламжтайгаар устгажээ. Ийнхүү Хар Хятан улс Монголын захиргаанд орсноор Монгол улс Хорезм улстай хиллэх болжээ.

Зэв жанжин Хүчүлүгийг устгаж Хар Хятан улсыг эзлэх явцдаа маш хүнд бартаа ихтэй цаг агаарын хүнд нөхцөлтэй газруудаар явахдаа инженерийн цэргийн анги гэдэг зам засаж янзалж тавидаг цоо шинэ ангийг санаачилсан нь хожим нь Монголчууд дэлхийг дахиныг байлдан дагуулах явцад их үүрэг гүйцэтгэсэн анги болжээ. Зэв жанжинд атаархсан хүмүүс түүнийг Хар Хятан улсыг эзлээд өөрөө хаан болсон хэмээн цуу яриа тараасан бөгөөд энэ цуу яриаг Зэв жанжин сонсоод даруй буцан ирж, үнэнч шударгынхаа бэлэгдэл болгон 100 цагаан адуу өргөн барьсан гэдэг. Чингис хаан түүний энэхүү гавьяаг үнэлэн түмтийн ноён болгожээ.

Хорезм улстай байлдсан нь[засварлах | edit source]

1219 онд Чингис хаан Хорезмыг дайлаар мордоход бүтэн жил явж хүрэх газар байсан бөгөөд цаг хожиж богино хугацаанд Хорезм улсад очихын тулд Зэв жанжин Тэнгэр уул буюу Памирын нуруудыг давах санал гаргажээ.

Тэнгэр уул буюу Памирын нурууд нь дундажаар далайн түвшнээс дээш 5,700 м өндөрт оршдог. 6,000 метрээс өндөр 30 гаруй оргилтой, ноён оргил Ялалтын оргил (7,439 м), удаах өндөр оргил нь Хан Тэнгэр (7,010 м). Өвлийн улиралд хүнтэй чацуу болох хэмжээний цас тогтдог. Мөн Тэнгэр уул нь Кашмираас Узбекистаны Ферганы хөндий хүртэл баруун тийш 2,500 км урт сунан тогтжээ.

Чингис хаан Зэв жанжны саналыг зөвшөөрч Кашмирын нутгаас их цэргээ хоёр хуваан Алтайн нуруугаар Зүчи, Цагадай, Өгөдэйгээр удирдуулсан инженерийн цэргийн тусгай шинэ ангийг явуулж их цэргийнхээ нэг хэсгийг явах зам засуулсан бол Зэв жанжин Памирын нуруудаар дүн өвлийн хүйтэнд нөгөө хэсгийн их цэрэг явах зам засаж явжээ. Бүтэн жил явах газрыг Зэв жанжин Памирын нуруудыг давж товчлон явсаар ердөө гурван сарын хугацаанд явж Ферганы хөндийд тулан иржээ.

Бүтэн жил явна гэж бодож байсан Хорезмын Мухаммед шах Зэв жанжны цэргийг Памирын нуруудыг даваад Ферганы хөндийд бууж ирсэн гэдэг мэдээнд огт итгэсэнгүй. Ингээд өөрөө 50,000 орчим цэрэг дагуулж шалгахаар явсан байна. Мухаммед шах Зэв жанжны цэргийг хараад шууд гэнэдүүлэн довтолж гурван хоног тасралтгүй байлдсан боловч өөрөө алагдах дөхжээ. Энэ явдлаас болоод Мухаммед шах Зэв жанжнаас ихэд айсан ба үхэх хүртлээ Зэв жанжинд алуулж байна гэж хар дарж зүүдэлж байсан гэдэг. Энэхүү айдас нь Мухаммед шахыг хамгаалж байлдахад хүргэсэн бөгөөд бүх цэргээ хотууддаа тараан хувааж байрлуулжээ. Энэ нь Монголчуудад тун ашигтайгаар эргэсэн ажээ. Ферганы хөндийгөөс Зэв жанжин их цэргээ хүлээх зуур Хорезмын захын хотууд руу тандан довтлон дээрэм тонуул хийх зуур дайны ерөнхий төлөвлөгөөг боловсруулсан байна. 1220 оны долоодугаар сард Зэв жанжин их цэрэгтэйгээ нийлэн төлөвлөгөөний дагуу их цэрэг дөрөв хуваагдаж Хорезмын хотуудыг ээлж дараалан эзлэн авчээ. Мухаммед шах өөрийн сууж байсан Хорезмын нийслэл Самарканд хотоос зугтан гарч, баруун зүгт одов. Чингис хаан түүнийг бариулахаар 1221-1223 онуудад Зэв, Сүбээдэй жанждын цэргийг илгээсэнд Хорезмын шах Каспийн тэнгисийн нэгэн жижиг арал дээр очиж суужээ. Тэнд тэрээр өөрийн хүү Желал Ад Динийг Хорезмын шахад өргөмжилж, эх газар руу үдэн гаргасан байна. Хорезмын шах тэндээ удалгүй нас баржээ.

Каспийн тэнгисийн орнуудыг байлдан дагуулсан нь[засварлах | edit source]

Хорезмын үлдэгдэл хүчин кипчакууд руу зугтсан бөгөөд эртний дайсан Мэргидын үлдэгдлүүд мөн кипчакуудад дагаар орсон мэдээг Чингис хаан сонсоод Зэв, Сүбээдэй жанждыг буцаж ирэлгүй кипчакууд руу довтлох зарлиг буулгажээ. Ийнхүү Зэв, Сүбээдэй нар Каспийн тэнгисийг тойрон байлдсан алдарт аянаа эхэлсэн байна.

Уг аяны үеэр Азербайжан, Гүрж, Болгар, Кипчак, Киевийн Орос зэрэг улсуудыг дайлсан бөгөөд хамгийн алдартай тулалдаанаа Калка голын хөвөөнд орос, кипчакуудын хамтарсан цэрэгтэй хийжээ. Зэв жанжны энгийн бус цэргийн ухаан, Сүбээдэйн хашир нарийн ухаан нь маш хүчтэй хослолыг бий болгожээ. Калка голын тулалдаанд 20,000 цэрэг бүхий Зэв, Сүбээдэйн цэрэг 80,000 цэрэг бүхий Орос, Кипчакын ноёд язгууртнуудын армийг бут цохин 50,000 гаруй цэргийг устгав. Гайхалтай нь энэхүү тулалдаанд Зэв, Сүбээдэйн цэрэг маш бага хохирол амсчээ.

Амьдралын төгсгөл[засварлах | edit source]

1223 оны тавдугаар сард Зэв жанжин Кипчакын нутгаас Монгол руу буцаж явах замдаа Канглы аймгийн нутагт нас барсан тухай мэдээ байдаг. Энэ мэдээг илүү бодитой гэж түүхчид үздэг. Мөн хожим Өгэдэй хаан Алтан улсыг дайлахдаа Зэвийг манлай болгож илгээсэн хэмээн "Монголын нууц товчоо"-нд тэмдэглэсэн байдаг. Гэвч түүхчид энэ явдлыг болоогүй, ташаа мэдээлэл гэж үздэг байна.

Дурсгал[засварлах | edit source]

Зэв жанжны Хятад, Төв Ази болон Европт хийсэн агуу аян дайнууд түүнд баларшгүй суу алдрыг авчирсан юм. Хар тэнгис орчмын хуй салхи мэт бүхнийг арчин гарсан аян, Киевийн Оросыг буулгаж авсан аян нь өнөөг хүртэл гайхагдсаар байгаа билээ. Зэв жанжин Сүбээдэй баатартай хамт Чингис хааны хийсэн бүхий л аян дайнд оролцжээ. Зэв жанжны Хойд Иран, Кавказ, Кипчак, Крым, Булгар зэрэг улсуудаар хийсэн цэргийн аян дайн дэлхийн түүхэнд ихэд алдаршсан бөгөөд дэлхийн улс орнуудын Батлан хамгаалах-Цэргийн Академиуд, түүний дотор АНУ, НАТО-гийн цэргийн эрдэмтэдийн шимтэн судалдаг гол судлагдахуун болсон нь хамгийн бахархалтай юм

Үхэл[засварлах | edit source]

Зэв Каспийн тэнгисийг тойрон домогт довтолгоон хийсэн ба тэрээр Сүбээдэйн хамт Загалмайтны тавдугаар аян дайнд нэгдэх гэж байсан гүржүүдийг, мөн Кавказын тал нутгийн овог аймгуудыг бут ниргэжээ. Дараа нь тэр Калка голын тулалдаанд Киевийн оросууд болон кумануудыг ялав. Энэ тулалдаан Киевийн Оросыг байлдан дагуулахаас өмнө болсон бөгөөд тэрээр ойролцоогоор 1224 онд Киевийн Оросын байлдан дагуулалтаас буцаж ирэх үедээ нас барсан байж болзошгүй. Түүний сураггүй алга болсон болон үхсэнтэй холбоотой нөхцөл байдал нууцлаг юм. Нэгэн судлаач Стивен Поу (Stephen Pow) Зэвийг Хортица арлаас холгүй байдаг булшны (курган) ойролцоо Оросын холбоотон кипчакуудын хүчинд алагдсан байж магадгүй гэж таамаглаж байна. Энэ мэдээллийн зөрүү нь түрэг хэлээр ярьдаг кипчакууд Зэвийг Гемябек гэж нэрлэснээс хойших хэл зүйн алдааны үр дүн байж магадгүй юм. Харин Оросын судлаачид Д.М.Тимохин, В.В.Тишин нар түүний үзэл бодолд эргэлзэж, Стивэн Поугийн хувилбар нь бичмэл эх сурвалжуудын үндсэн дээр батлагдаагүй бөгөөд хэл шинжлэлийн ямар ч нотолгоо байхгүй гэж үзэж байна. Хэдийгээр түүний үхлийн эргэн тойрон дахь нөхцөл байдал нууцлаг боловч Зэв Хятад, Төв Ази, Киев болон Орос дахь Европт хийсэн байлдан дагуулалтаараа түүхэнд арилшгүй ул мөр үлдээжээ. Anonymous user 103.26.194.136 Википедиа Хувийн мэдээллийн талаарх баримтлал Хэрэглэх нөхцөлДэлгэц]]