Хасаг хэл

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Хасаг хэл
Қазақ тілі, قازاق ٴتىلى, Qazaq tili
Газар орон Хасаг, Хятад, Узбек,
Орос, Монгол гэх мэт
Эзэмнэгч 11 сая
Хэлтэн Хасаг үндэстэн
Төрөл зүй
Алтай язгуур
Бичиг үсэг кирил үсэг (Хасагт 1938 оноос)
араб үсэг (Хятадад уламжлалт)
латин үсэг (төлөвлөгдөж буй)
Албан ёсоор хэрэглэдэг газар орон
Үндсэн нэг Хасаг Хасаг (БНХасУ)
Олон улсын томъёолбор  (англ.)
ISO 639-1 kk
ISO 639-2 kaz
ISO 639-3 kaz
Idioma kazajo.png
Хасаг хэлний тархацын тойм газрын зураг
Алматы. «Хасаг хасагтайгаа хасагаараа ярья» уриа самбар

Казах хэл (казах, казак) — хасаг үндэстний төрөлх, түрэг салбарын кыпчак бүлгийн хэл.

Хасаг хэлээр 11 сая хүн хэлэлцэж байна. Орос хэлний хамтаар Хасаг улсын албан ёсны хэл болно.

Төрөл гарлаараа хархалпак, ногай, хиргис, өмнөд алтай, татар зэрэг хэлтэй ойр дөхүү юм.

Тархалт[засварлах | edit source]

Хасаг хэлээр үндсэндээ хасаг үндэстэн хэлэлцдэг. Өмнө зүгийн Тэнгэр уул, өрнө зүгийн Каспийн тэнгис, дорно зүгийн Алтайн нуруу хүрч нутагладаг.

Хасаг улсын албан ёсны хоёр хэлийн нэг болно. Хасаг улсын 2009 оны хүн амын тооллогоор хасагуудын 9,982,276 нь төрөлх хэлээ хасаг гэж мэдүүлжээ.[1]

Хасагаас гадна Узбек улсын Хархалпак орон, Хятад улсын Шиньжян орон, Монгол улсын Баян-Өлгий аймаг зэрэг олон газар хасаг хэлтэн байна. Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогоор 101,526 хасаг хүн бүртгэгдсэн ба үндсэндээ хасаг хэлээ мэднэ.

Үсэг бичиг[засварлах | edit source]

Өмнөх зуудын хасагууд хэлээ тэмдэглэхэд араб үсэг хэрэглэж байв. 1927-1940 оны хооронд Зөвлөлтийн орос бус ард түмний адилаар латин үсэгт шилжиж байгаад больж 1940 оноос кирил үсэгт суурилсан цагаан толгой хэрэглэн уншиж, бичих болсон. Харин Шиньжянгийн хасагууд 1964-1984 оны хооронд латин үсэгт шилжиж үзсэн ч эргээд араб үсэг хэрэглэх болжээ.[2]

Тусгаар тогтносноос хойш буюу 2007 оноос Хасаг улсад хэлээ тэмдэглэхэд кирил үсгийг больж латин үсэгт шилжих хөдөлгөөн өрнөсөн. Хожим 2007 оны 12 сарын 23-нд ерөнхийлөгч Н. Назарбаев "Казахстаныхан 70 жилийн турш кирилээр уншиж, бичсэн. Манай улсад 100 гаруй үндэстэн байна. Иймээс бидэнд тогтвортой байдал, энх тайван илүү чухал. Бид цагаан толгойгоо солих явдлыг яарах ёсгүй" гэж мэдэгдсэн.[3]

Кирил цагаан толгой 42 үсэгтэй. Монголынхоос Ә, Ғ, Қ, Ң, Ұ, Һ, І долоон үсгээр илүү.

Кирил, латин үсгийн цагаан толгой
А Ә Б Г Ғ Д Е Ж З И І Й К Қ Л М Н Ң Һ О Ө П Р С Т У Ү Ұ Ф Х Ш Ы Ю Я
а ә б г ғ д е ж з и i й к қ л м н ң һ о ө п р с т у ү ұ ф х ш ы ю я
A Ä B G Ġ D E/Ye Ğ Z I Î J K Q L M N Ŋ H O Ö P R S T U Ü Û F X Ş Y Yu/Yü Ya
Гурван хасаг бичгийн жишээ
Кирил хасаг Араб хасаг Латин хасаг Монгол орчуулга
Барлық адамдар тумысынан азат және қадір-қасиеті мен кұқықтары тең болып дүниеге келеді. Адамдарға ақыл-парасат, ар-ождан берілген, сондықтан олар бір-бірімен туыстық, бауырмалдық қарым-қатынас жасаулары тиіс. بارلىق ادامدار تۋمىسىنان ازات جانە قادىر-قاسيەتى مەن كۇقىقتارى تەڭ بولىپ دۇنيەگە كەلەدى. ادامدارعا اقىل-پاراسات, ار-وجدان بەرىلگەن, سوندىقتان ولار ءبىر-بىرىمەن تۋىستىق, باۋىرمالدىق قارىم-قاتىناس جاساۋلارى ءتيىس. Barlıq adamdar twmısınan azat jäne qadir-qasïeti men kuqıqtarı teñ bolıp dünïege keledi. Adamdarğa aqıl-parasat, ar-ojdan berilgen, sondıqtan olar bir-birimen twıstıq, bawırmaldıq qarım-qatınas jasawları tïis. Хүн бүр төрж мэндлэхдээ эрх чөлөөтэй, адилхан нэр төртэй, ижил эрхтэй байдаг. Оюун ухаан нандин чанар заяасан хүн гэгч өөр хоорондоо ахан дүүгийн үзэл санаагаар харьцах учиртай.

Эш холбоос[засварлах | edit source]

  1. Население по национальности и родному языку // Итоги Национальной переписи населения 2009 года в Республике Казахстан / А.Смаилова. — Астана, 2010. — С. 251. — 297 p.
  2. Minglang Zhou (2003). Multilingualism in China: the politics of writing reforms for minority languages, 1949-2002, illustrated, Published Walter de Gruyter, 458. ISBN 3-11-017896-6. Retrieved on 2011-01-01. 
  3. Kazakhstan should be in no hurry in Kazakh alphabet transformation to Latin: Nazarbayev, Kazinform, December 13, 2007

Гадаад холбоос[засварлах | edit source]

Wikipedia
Википедиа: Хасаг хэлээр