Шымкент
Шымкент
Şymkent | |
|---|---|
    .jpg)  Зүүн дээрээс баруун тийш: Алтанзул усан оргилуур, Оросын драмын театр, Алтан Шанырак хөшөө, Арбат гудамж шөнө, Ордабассы талбай шөнө, Хуучин цайз. | |
 Тамга | |
 | |
  Шымкент Казахстан дахь байршил | |
| Улс |  Казахстан |
| Байгуулагдсан | МЭӨ 3-2-р зуун |
| Засаг захиргаа | |
| • Биет | Хотын зөвлөл |
| • Аким | Габит Сыздыкбеков[1] |
| Газар нутаг | |
• Нийт | 1,170 км2 (450 бээр2) |
| Өндөр | 506 м (1,660 фут) |
| Хүн ам (2025 оны 6 сарын 1) | |
| • Нийт | 1,274,296[2] |
| ДНБ (Нэрлэсэн, 2024) | |
| • Нийт | KZT 4,408 тэрбум ($9.256 тэрбум) · 13-т |
| • Нэг хүнд ноогдох | KZT 3,557,000 ($7,470) |
| Цагийн бүс | UTC+5 (UTC+5) |
| Шуудангийн код | 160000 |
| Бүсийн дугаар | (+7) 7252 |
| ISO 3166 код | SHY |
| Улсын дугаар | 17 |
| ХХИ (2019) | 0.795[4] маш өндөр · 6-д |
| Уур амьсгал | Dsa / Csa |
| Вэб сайт | shymkent |
Шымкент (Казах: Шымкент) ( үзбек. Чимкент ) гэж Казахстан буюу Казахстан улсын Өмнөд Казахстан мужийн засаг захиргааны төв. Узбекистантай хиллэх өмнөд хилд оршдог. Хүн амын тоогоор Алматы, Астанагийн дараа 3-рт орно. 2020 оны байдлаар 1 сая хүн амтай.
Казахууд Шымкент ( Shymkent ) , Узбекууд Чимкент ( Chimkent ) гэж дууддаг. Чимкент нэр нь Согд хэлний “chim” буюу ширэг, “ kent “ буюу хот гэсэн үгнээс гаралтай.
Нэр
[засварлах | кодоор засварлах] | Энэ нийтлэл ямар ч эх сурвалжгүй байна. |
Орос, Зөвлөлтийн үед Чимкент гэдэг байв. Монгол, орос үгний «чи..»-г казахаар «шы..» гэж бичдэгийг анзаарвал монголоор «Чимкент» гэж үргэлжлүүлэх нь зөв.
«Кент» гэдэг нь хот тосгон гэсэн утгатай олон хэлнээ байгаа нийтлэг үг, харин «шым»-ийн утга нь иран гаралтай хэлээр цэцэрлэгт хүрээлэн гэсэн утгатай.
Байршил
[засварлах | кодоор засварлах]Шымкент хот Алматаас баруун зүгт 690 километр[баримт хэрэгтэй], Узбекийн Ташкентаас хойд зүгт 120 километр[баримт хэрэгтэй] зайтай байрладаг ба Сибирь-Туркестаны төмөр замын томоохон өртөө болдог.[баримт хэрэгтэй]
Түүх
[засварлах | кодоор засварлах] | Энэ нийтлэл ямар ч эх сурвалжгүй байна. |
Шымкентэд XII зуунаас хүмүүс суурьшсан. 10 км зайтай байдаг Сайрам орох Торгоны замыг хамгаалж байжээ. Түрэг болон согдын хооронд арилжаа наймаа хийгддэг байв. Дараагийн зуудад умард өмнөдийн нүүдэлчин ард түмэн ээлжлэн хянаж байгаад Хоканд, 1810 онд Бухар, 1864 онд Хаант Оросын мэдэлд оржээ. 1914 онд «Черняев» гэж нэртэй болсон ч 1924 хуучин нэр сэргэв. 1930-аад оноос эхлэн онцгойрч 1940-өөд онд дайны техник, 1950-аад оноос бүх төрлийн аж үйлдвэр эрчимтэй баригдаж, хүн ам олширжээ. 1967 онд нэг үймээн болж байсан. 1992 онд Казахстан улсын төрийн шийдвэрээр «Шымкент» болгосон ч Казахстан улсын гадна, зарим хэлнээ «Чимкент» нь байсаар байна.
Цаг агаар
[засварлах | кодоор засварлах]| Цаг уурын мэдээлэл: Шымкент (1991–2020, туйлын үе 1939–одоо) | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Сар | 1 сар | 2 сар | 3 сар | 4 сар | 5 сар | 6 сар | 7 сар | 8 сар | 9 сар | 10 сар | 11 сар | 12 сар | Жил |
| Макс. Температур °C (°F) | 22.2 (72.0) |
25.5 (77.9) |
31.5 (88.7) |
35.6 (96.1) |
38.2 (100.8) |
41.0 (105.8) |
44.2 (111.6) |
42.2 (108.0) |
38.8 (101.8) |
36.6 (97.9) |
30.5 (86.9) |
25.7 (78.3) |
44.2 (111.6) |
| Дундаж дээд °C (°F) | 5.2 (41.4) |
7.2 (45.0) |
14.1 (57.4) |
20.5 (68.9) |
26.0 (78.8) |
31.5 (88.7) |
34.1 (93.4) |
33.4 (92.1) |
28.0 (82.4) |
20.3 (68.5) |
12.3 (54.1) |
6.6 (43.9) |
19.9 (67.9) |
| Өдрийн дундаж °C (°F) | −0.4 (31.3) |
1.3 (34.3) |
7.8 (46.0) |
14.0 (57.2) |
19.3 (66.7) |
24.4 (75.9) |
26.8 (80.2) |
25.8 (78.4) |
20.2 (68.4) |
13.0 (55.4) |
6.1 (43.0) |
1.1 (34.0) |
13.3 (55.9) |
| Дундаж доод °C (°F) | −4.8 (23.4) |
−3.4 (25.9) |
2.7 (36.9) |
8.2 (46.8) |
12.6 (54.7) |
16.7 (62.1) |
18.6 (65.5) |
17.6 (63.7) |
12.6 (54.7) |
6.8 (44.2) |
1.3 (34.3) |
−3.3 (26.1) |
7.1 (44.9) |
| Мин. температур °C (°F) | −27.4 (−17.3) |
−30.3 (−22.5) |
−19.0 (−2.2) |
−9.6 (14.7) |
−4.0 (24.8) |
4.7 (40.5) |
8.7 (47.7) |
4.4 (39.9) |
−1.8 (28.8) |
−11.8 (10.8) |
−25.8 (−14.4) |
−27.3 (−17.1) |
−30.3 (−22.5) |
| Дундаж хур тунадас см (инч) | 77.5 (3.05) |
90.2 (3.55) |
81.1 (3.19) |
73.6 (2.90) |
56.3 (2.22) |
23.6 (0.93) |
9.9 (0.39) |
3.5 (0.14) |
8.9 (0.35) |
38.7 (1.52) |
74.1 (2.92) |
76.8 (3.02) |
614.2 (24.18) |
| Дундаж хур тунадастай өдрүүд (≥ 1.0 мм) | 9.9 | 10.1 | 9.1 | 8.6 | 6.8 | 3.9 | 1.8 | 1.0 | 1.4 | 4.2 | 7.4 | 8.9 | 73.1 |
| Бороотой өдөр | 5 | 7 | 9 | 9 | 9 | 5 | 4 | 3 | 3 | 6 | 6 | 6 | 72 |
| Цастай дундаж өдөр | 8 | 7 | 4 | 0.3 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0.4 | 3 | 6 | 29 |
| Дундаж харьцангуй чийгшил (%) | 75 | 73 | 67 | 63 | 56 | 44 | 39 | 34 | 39 | 55 | 69 | 75 | 57 |
| Дундаж шүүдрийн цэг °C (°F) | −4.2 (24.4) |
−2.6 (27.3) |
2.6 (36.7) |
7.4 (45.3) |
10.5 (50.9) |
10.8 (51.4) |
10.7 (51.3) |
9.4 (48.9) |
5.5 (41.9) |
3.1 (37.6) |
0.5 (32.9) |
−3.6 (25.5) |
4.2 (39.5) |
| Сарын дундаж нартай цаг | 120.0 | 138.6 | 199.3 | 255.3 | 301.6 | 331.0 | 340.6 | 331.1 | 278.1 | 204.7 | 127.2 | 107.0 | 2,734.5 |
| Эх сурвалж 1: Pogoda.ru.net[5] | |||||||||||||
| Эх сурвалж 2: NOAA NCEI,[6] Weather.Directory[7] | |||||||||||||
Хүн ам
[засварлах | кодоор засварлах]Чимкент хотод 1897 онд 11,194 хүн оршин сууж байсан.[9] Үүнд:
- сарт (үндсэндээ узбек) — 84.6 %
- орос — 5.7 %
- киргиз-кайсак (казахууд) — 4.0 %
- украин — 1.8 %
- еврей — 1.6 % байв.
Харин одооны Шимкентийн хүн ардыг 2011 онд тоолоход 629,069 байжээ.[10] Үүнд:
- казах үндэстэн — 64.8%
- орос үндэстэн — 14.5%
- узбек үндэстэн — 13.7%
- азербайжан үндэстэн — 1.8% байна. Хүн амын ихэнх нь орос (74%), казах (72%) хэлтэй.
Зураг
[засварлах | кодоор засварлах]
Мөн үзэх
[засварлах | кодоор засварлах]Цахим холбоос
[засварлах | кодоор засварлах]
Лавлах холбоос
[засварлах | кодоор засварлах]- ↑ "Gabit Syzdykbekov appointed as Shymkent Mayor". www.inform.kz (Англи хэлээр). 2023-09-05.
- ↑ "Shymkent city - Statistics of the regions of the Republic of Kazakhstan - Agency for Strategic planning and reforms of the Republic of Kazakhstan Bureau of National statistics". Эх хувилбараас архивласан: 2025-07-03. Татаж авсан: 2025-08-11.
- ↑ DOSM. "Gross domestic product by region for January-December 2024 (GRP)". stat.gov.kz.
- ↑ "Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab". hdi.globaldatalab.org (Англи хэлээр). Архивласан огноо 2018-09-23. Татаж авсан: 2025-08-11.
- ↑ "Weather and Climate - The Climate of Shymkent" (Орос хэлээр). Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат). Татаж авсан: 2026-05-29.
- ↑ "World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020". Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага. Татаж авсан: 2026-05-29.
- ↑ "Shymkent Weather & Climate Guide". Weather.Directory. Татаж авсан: 2026-05-29.
- ↑ "Archive copy". Эх хувилбараас архивласан: 2023-01-30. Татаж авсан: 2026-05-29.
{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link) - ↑ Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.
- ↑ "Численность населения РК по отдельным этносам". Эх хувилбараас архивласан: 2012-11-16. Татаж авсан: 2014-04-16.