Оскар Мамен

Оскар Мамен (англи. Oscar Mamen, 1885 оны 7-р сарын 7-нд Норвегийн Норби Вестред төрсөн-1955 онд нас барсан)- Монгол, Хятад, Орос улсаар 30 орчим жил аялсан норвегийн аялагч, бизнесмен.

Оскар Мамен бараг 30 жилийн турш Монгол, Өвөр Монгол, Хятад, Оросоор аялсан. 2016 онд Оскар Мамены ач зээ нар түүний аяллын цуглуулгыг Осло дахь Соёлын түүхийн музейд хандивласан. Цуглуулгад 8000 гэрэл зураг, 500 эд зүйл, өдрийн тэмдэглэл, захидал, аяллын баримт бичиг, гар бичмэл багтсан байна.

Тэрээр 1930 1-р сард Этэль Жон Линдгрен (Ethel John Lindgren, 1905 –1988) гэж эрдэмтэн бүсгүйтэй гэрэлсэн.

1911 онд Мамен өөрийн эхийн талын үеэл 6 насаар ах Альфред Рустадын урьж санал болгосоноор "Британи-Америкийн тамхины" (англи. British American Tobacco Company) компанийн салбарыг байгуулж тамхины арилжаа хийхэд туслах зорилгоор Монголд анх очжээ. Мамен адал явдал, эд баялаг хайхаар Монгол руу аялжээ.

Оскар Мамен, Альфред Рустад нар завиар Англи руу явж, Лондон руу галт тэргээр яваад завиар Нидерланд руу очиж тэндээсээ Москвагаар дамжин Сибирийн Веркнеудинск /Улаан-Үд/ руу галт тэргээр явсан байна. Тэдний галт тэрэг Ижил мөрөнг гатлах үед хувьсгалт бослогын үр дүнд Чин гүрэн нуран унасан байна. Мамен, Рустад нар Верхнеудинскээс Оросын болон Монголын хил дээр орших Маймайчин (өнөөгийн Монголын Алтанбулаг хот) руу морин тэргээр Өргөө руу аялжээ. Тэд өтгөн ой мод, өвслөг толгод, овоо, гол мөрөн, уулсыг туулан явжээ.

Гэвч тэрээр тухайн газар нутгийн байгаль орчин, соёлд дурлаж тэдгээрийг гэрэл зураг, баримт бичгээр баримтжуулсан хүн юм. Мамен хэзээ ч маркшейдер, газарзүйч, антропологич мэргэжилгүй байсан боловч Монголоор аялахдаа, эдгээр мэргэжлийн олон арга техник, дадлыг эзэмшсэн бөгөөд бусад судлаачдад тусалж байжээ.

Оскар Мамен, Альфред Рустад нар 1911 оны 12-р сард Монгол улс үндэстэн улс болох үйл явцын үеэр Монголд иржээ. Өргөөд аж ахуйн нэгж байгуулж байхдаа тэд Манжийн гүрний мөхөл, Монголын тусгаар тогтнолыг тунхаглах, Монголын эзэн хаан Жецүмбамба Хутухтыг хаан ширээнд залах, Монголын засгийн газар, арми байгуулах, цэргийн сургалт, материалын хангамж нэмэгдэх, Хятад улс Монголын эсрэг дайн зарлах, үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн, улс төрийн өндөр түвшний хэлэлцээрүүд өрнөж, улмаар гал зогсоох, Монгол, Хятад, Оросын гарын үсэг зурсан 1915 оны Хиагтын гэрээ байгуулах үйл явцын гэрч болж байжээ. Өргөө хотод Мамен, Рустад нар тухайн үед Монгол дахь Британи ба Гадаадын Нийгэмлэгт ажиллаж байсан Франс Август Ларсонтой танилцсан байна. Тэрээр Библийг монгол хэл рүү орчуулахаар Өргөөд ирсэн Финландын номлогчид болох Алмбладыг гэр бүл амьдардаг хашаанд байрлаж байжээ.

Тэдний байрны эзэн нь "цэнхэр товч" цолтой Монголын албан тушаалтан Лобсен Янцанг байсан бөгөөд тэрээр дараагийн жилүүдэд Мамены сайн найз, ан агнуурын хамтрагч, дотны гэрэл зурагчин болжээ. Тэд бүгд Өргөөгийн зүүн өмнөд хэсэгт орших Хятадын Маймайчин дүүрэгт амьдардаг байв. Тэд Мамен, Рустад нарт бараа бүтээгдэхүүний цуваа өмнөх өдөр Ургад эсэн мэнд хүрсэн гэж мэдэгджээ. Мамен, Рустад нар тэр даруй Өргөөд тамхины бизнесээ эхлүүлсэн боловч улс төрийн өөрчлөлт ойртож байв. Өргөө хотод өнгөрүүлсэн эхний саруудын Мамены өдрийн тэмдэглэлд тэрээр болон Рустад шинэ аж ахуйн нэгж байгуулахын тулд улс төрийн өөрчлөгдөж буй орчныг зохицуулах гэсэн түүний болон Рустадын хүчин чармайлтыг дүрсэлсэн байдаг. Жишээлбэл, 1911 оны 11-р сарын 1-нд тэд Өргөө дахь Чин улсын төлөөлөгч хэвээр байсан Амбан Санто дээр очиж паспортоо үзүүлжээ. Амбан тэдэнд паспорт нь зөвхөн Монголоор дамжин аялахыг зөвшөөрдөг бөгөөд үлдэхийг зөвшөөрдөггүй гэж хэлсэн байна. Тэд Өргөөнд бизнес эрхлэхийг хэзээ ч зөвшөөрөхгүй гэж санаа зовж байсан ч Амбаны эрх мэдэл удаан үргэлжилсэнгүй. Энэ өдөр Дайны сайд Владимир Сухомлиноваас 15 000 винтов, 7.5 сая сум, 15 000 сэлэм хүссэн бөгөөд тэд сарын дараа Оросын цэргийн удирдагчид, сургагч багш нарын хамт ирсэн байна. Мамен, Рустад нар Хятадад болсон хувьсгалын тухай мэдээг дагаж, "зөвхөн Өргөөнд үлдэхийг л хүлээж байв". 1911 оны 11-р сард болсон улс төрийн тодорхойгүй байдлаас үл хамааран Мамен, Рустад нар бараа бүтээгдэхүүн, ажилчдаа хадгалах агуулахтай байшин түрээсэлж, тээврийн хэрэгсэл болгон морь худалдаж авч, монгол хэл заах хэлний багш хөлсөлж, Хятадаас бараа бүтээгдэхүүн ачсан цуваагаа хүлээн авчээ.

Сарын сүүлээр буюу 11-р сарын 30-нд Маменд Монголын ханхүү Чин Ван Ханддорж хоёр Хятадын амбаныг хөөхөөр 2000 цэрэгтэй хамт Өргөө рүү явж байгааг мэдэгджээ. Чин Ван маргааш нь ирэхэд Өргөөд өлгөөтэй байсан бичигт амбан болон бүх Манжууд хоёр хоногийн дотор Өргөөгөөс гарах ёстой гэж бичсэн байв. Мөн бичигт Европчууд болон Хятадууд айх зүйлгүй гэж бичсэн байв. Манжууд Хятад руу аялахын тулд морь, тэмээ худалдаж авч эхэлсэн нь 12-р сарын 1-нд үнэ өсөхөд хүргэсэн байна.

Оскар Мамены тэмдэглэлд дурдсанаар, дараагийн өдөр нь засаглалын өөрчлөлт тодорхой болсон. Хиагтаас Оросын цэргийн томоохон бүлэг ирж, Монгол лам нар Манжийн ордон руу нүүжээ. Хятадын банк хаалттай хэвээр байв. Монголчууд банкны гадна цугларч, эцэст нь дайрах гэж оролдсон боловч Оросын казакууд тэднийг эсэргүүцэн тулалдаж, банкийг хяналтандаа байлгаж байв. Дараагийн өдөр нь банк дахин нээгдэж, казакууд болон шинэ Монголын армийн цэргүүд хамгаалж байв. 12-р сарын 3-нд хэд хэдэн албан ёсны байр суурийг тодорхойлсон бөгөөд тэдний дунд Оскар Мамены олон шинэ танилууд байв. 12-р сарын 4-нд Оскар Мамен Манжийн бүх цэргүүдийн зэвсгийг хураасан гэж тэмдэглэжээ. Хятадууд Монголыг колоничлохыг зохицуулах зорилгоор саяхан баригдсан Хятадын цэргийн хуаранг хурааж, Хятадад буцаж ирэхийг хүлээж буй Манжийн түр орон сууц болгон хувиргасан. 12-р сарын 6-нд Хятадын цахилгаан холбооны шугамыг Оросын ажилтнууд эзлэн авсан. 12-р сарын 7-нд янз бүрийн захыг (өнөөгийн) Сухбатарын талбайгаас нүүлгэсэн бөгөөд энэ нь зөвхөн шашны баяр ёслолд тохиромжтой, монголчуудын хувьд ариун газар байв. 12-р сарын 8-нд монголчууд цахилгаан холбооны шугамыг хааж, Монголын бурханы шашны удирдагч Жавзандамба хутагт өөрийгөө Монголын эзэн хаан хэмээн зарлав. Түүнийг Богд хаан (ариун удирдагч) гэж нэрлэхээр болжээ.

Түүний үеэл Альфред Рустад 1912 оны 7-р сард Монголоос явсан бөгөөд эдгээр жилүүдэд Өргөөнд байнга оршин суусан цорын ганц европ хүн нь Мамен байв. Оскар Мамен Өргөөнд байнга оршин суудаг байсан нь түүнд Монгол, Орос, Хятадын өндөр албан тушаалтнууд болон энгийн иргэдтэй уулзах боломжийг олгосон юм. Тэрээр хаан, сайд, дээд лам нартай нөхөрлөж, 1911 оноос хойш Монголын эзэн хаан Жавзандамба Хутугттай холбоо тогтоож уулзаж байжээ.

Оскар Мамен монгол хэл сурах, монголчуудын өдөр тутмын амьдрал, баяр ёслолын арга хэмжээг судлах, мэдрэх зэрэг бусад зүйлд хангалттай цаг гаргажээ. Тэрээр хэд хэдэн хэл сурч, Монголын элит болон олон улсын эрх ашгийн төлөө орон нутгийн хөтөч, зөвлөхөөр ажилласан. Оскар Мамен зэрлэг амьтад, соёлын арга хэмжээ, угсаатны зүйг хоёуланг нь сонирходог байв. Тэрээр аялалдаа орчин үеийн гэрэл зургийн камер авчирч зураг авч байжээ. Монголоос авсан гэрэл зургуудын ихэнх нь 1911-1923 оны хооронд авсан нь Монголын түүхэнд онцгой арван жилийн зураг юм.

Оскар Мамен 1955 онд автомашины ослоор нас барахдаа гэрэл зургийн баялаг цуглуулга, хэвлэгдээгүй гар бичмэл, аяллын тэмдэглэл, угсаатны зүйн 500 гаруй эд зүйл үлдээжээ. Докторын судалгааны ажилтан Мария Картвейт уг цуглуулгад антропологийн судалгаа хийж байгаа бөгөөд уг цуглуулгад угсаатны зүй, нумизматик, сонгодог археологи, их сургуулийн түүхийн (DENCAUH) тэнхимийн Гро Вин, Ослогийн их сургуулийн Нийгмийн антропологийн тэнхимийн Ингжерд Хёем нар удирдан явуулж байна.

О.Мамены аялалын гэрэл зургийн үзэсгэлэн

2017 онд Оскар Мамены үр ач нар аяллынх нь цуглуулгыг Осло хотын Соёлын түүхийн музейд хандивласан. Тус цуглуулга 8000 гэрэл зураг, 500 эд зүйл, өдрийн тэмдэглэл, захидал, аяллын баримт бичиг, гар бичмэлээс бүрдэнэ. Гэрэл зургуудыг цахимжуулж, музейн мэдээллийн санд оруулсан ажээ.

Оскар Мамены “Зүүнш зорчсон нь” хэмээх гар бичмэлийг ном болгон Монгол Улсын Их Сургуулиас 2022 оны 3-р сарын 31-нд Улаанбаатар хотод гаргасан билээ. Норвегийн Осло хотын Соёлын түүхийн музейн докторын судалгааны ажилтан Мариа Картвейт МУИС-ийн Монгол судлалын хүрээлэнгийн Эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга, доктор Жадамбын Лхагвадэмчигтэй тус гар бичмэлийг хэвлүүлэхэд хамтран ажиллажээ.

2020 оны 1-р сард Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Халтмаагийн Баттулга Норвеги улсад төрийн айлчлал хийсэн. Ерөнхийлөгч энэхүү Монголын цуглуулгыг Соёлын түүхийн музейг онцгой сонирхож үзсэн. Ерөнхийлөгч Х.Баттулга Мариа Картвейтэд Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит судалгааны тэтгэлэг болон Оскар Мамен ба Монголын талаарх судалгааг дэмжихээ илэрхийлэв.

Албан ёсны цахим хуудас: https://web.archive.org/web/20240601142254/https://www.oscarmamen.com/home