Jump to content

У Зытянь

Википедиа — Чөлөөт нэвтэрхий толь
(У Зэтянь-с чиглүүлэгдэв)
"У хатан" үгээр энд холбогдлоо. Бусад хэрэглээг, "У хатан (салаа утга)"-с харна уу.
У Зытянь
武則天
Жан Шюаний зурсан 8-р зууны торгон зургийн У Жаог дүрсэлсэн хэсэг[тэмд 1]
Жоу улсын залгамжлагч хатан хаан
Хаанчлал690 оны 10 сарын 16[тэмд 2] – 705 оны 2 сарын 21[тэмд 3]
Хаан ширээнд заларсан690 оны 10 сарын 16
ӨмнөхУлс байгуулагдсан
(Тан улсын Рүйзун хаан)
ЗалгамжлагчУлс мөхсөн
(Тан улсын Жунзун хаан)
Тан улсын хатан эх
Огноо683 оны 12 сарын 27 – 690 оны 10 сарын 16
ӨмнөхБайхгүй
ЗалгамжлагчВэй хатан эх
Тан улсын их хатан
Огноо655 оны 11 сарын 22 – 683 оны 12 сарын 27
ӨмнөхВан хатан
ЗалгамжлагчВэй хатан
Төрсөн624-625
Лижоу, Тан Хятад
Өнгөрсөн16 12 сарын 705(705-12-16) (81 насалсан)
Луоян, Тан Хятад
Оршуулга
Чянь бунхан
Эхнэр/нөхөр
Хүүхэд
Нэр
Хааны цол
  • Шэншэнь хаан (聖神皇帝)
  • Жиньлүнь Шэншэнь хаан (金輪聖神皇帝)
  • Юэгү Жиньлүнь Шэншэнь хаан (越古金輪聖神皇帝)
  • Циши Юэгү Жиньлүнь Шэншэнь хаан (慈氏越古金輪聖神皇帝)
  • Тяньцэ Жиньлүнь Шэншэнь хаан (天冊金輪聖神皇帝)
  • Зытянь Дашэн хаан (則天大聖皇帝)
Нас барсны дараах нэр
  • Богино: Зытянь хатан (則天皇后)[тэмд 5]
  • Бүтэн: Зытянь Шүньшэн хатан (則天順聖皇后)[тэмд 6]
Сүмийн нэр
Байхгүй[тэмд 7]
Гэр бүл
  • У (төрсөн)
  • Ли (хадамласан)
Династи
  • Тан (хадамласан)
  • Жоу (байгуулагдсан)
ЭцэгУ Шиюэ
ЭхЯн овогт
ШашинБуддын шашин
Хятад нэр
Уламжлалт武則天
Хялбаршуулсан武则天

У Зэ Тянь нь Тан улсын Тайзун, Гаозун хаадын татвар эм, их хатан нь байсан.

Намтар

[засварлах | кодоор засварлах]

Түүний жинхэнэ нэр нь У Мэйнянь гэдэг бөгөөд Индин гүн У Шихуогийн охин юм. Түүнийг 638/639 оны орчимд хааны ордны шивэгчин болгосон. 649 онд Тайзун хаан нас барахад тэр дөнгөж ордны авхайн зэрэгтэй байсан бөгөөд дөнгөж шивэгчингээс дээгүүр зэрэгтэй байсан. 649 онд бусад хүүхэд гаргаагүй татвар эмсийн хамтаар Ган Е сүмд очиж лам болсон. Гэсэн хэдий ч ямар нэгэн аргаар Гаозун хааны сэтгэлийг татаж чадаад буцаж хааны ордонд орсон. Тэр үеэс эхлээд хааны татвар эм болж, 652 онд Ли Хун ханхүүг төрүүлж, 655 онд Андин гүнжийг төрүүлсэн. Андин гүнжийн гэнэтийн үхлийг Ван хатанд тохож түүнийг зайлуулснаар 655 онд Тан улсын их хатан болжээ. Их хатан байх үедээ эрх мэдлээ хадгалах үүднээс маш олон хүн хорлож алсан байдаг. Тэр дотор өөрийнх нь 2 хүү, 1 охин, эгч дүүс, сурвалжит сайд ноёд, өөрийн бэрүүд, Гаозун хааны бусад татвар, хан хөвгүүд, Тайзун хааны дүү нар гэх мэт олон хүн түүний нөлөөгөөр амиа алджээ. 684-690 онд засгийн эрхийг атгаж, өөрийн хөвгүүдийг хаан болгож, улс орныг далдаас захирсан. Энэ бүгдийн эцэст 690 онд өөрийгөө хаан ширээнд залж, Тан улсын нэрийг Жоу улс гэж солиод өөрийг Жоу улсын эзэн хаан болгожээ. 15 жил хаанчлахдаа Тан улсын Тайзун, Гаозун хаадын эзэлсэн Когурё, Баруун Түрэг, Зүүн Түрэг, Кидан, Уйгур, Басмал, Харлиг, Зүрчид газрыг алдаж, улс төрийн тогтворгүй байдалд хүрсэн. Энэ учраас 705 онд хаан ширээнээс огцорсон. 706 онд нас баржээ.

Гэр бүл

[засварлах | кодоор засварлах]

Өвөг дээдэс

[засварлах | кодоор засварлах]
  • Элэн өвөг: У Хэжэ (武克已), нэхэж хүртээсэн цол нь Чэн эзэн хаан 成皇帝. Тахилын нэр нь Яньзү 嚴祖.
  • Элэн эмэг: Пэй ахайтан. У Хэжэгийн эхнэр. Нэхэж хүртээсэн цол нь Чэнжуан хатан хаан (成莊皇后)
    • Хуланц өвөг: У Жүйчан (武居常), Жяньжин эзэн хаан 章敬皇帝. Тахилын нэр нь Сүзү 肅祖.
    • Хуланц эмэг: Лиү ахайтан. У Жүйчаны эхнэр. Нэхэж хүртээсэн цол нь Жанжин хатан хаан (章敬皇后)
      • Элэнц өвөг: У Жянь (武儉), Нэхэж хүртээсэн цол нь Жао ань эзэн хаан 昭安皇帝. Тахилын нэр нь Лиэзү 烈祖.
      • Элэнц эмэг: Сүн ахайтан. У Жянь-ий эхнэр. Нэхэн хүртээсэн цол нь Жао ань хатан хаан (昭安皇后).
        • Өвөг эцэг: У Хуа (武華), Вэньмү эзэн хаан цолыг нэхэн шагнасан 文穆皇帝. Тахилын нэр нь Шуаньзү 顯祖. 4 хүүтэй.
        • Эмэг эх: Жао ахайтан, У Хуагийн эхнэр. Вэньмү хатан хаан гэж нэхэн өргөмжилсөн.

Эцэг, эх

[засварлах | кодоор засварлах]
  • Эцэг: У Шихуо (武士彠) (559 - 635), У Хуагийн 4-р хүү. Индин гүнд өргөмжлөгдсөн. Дараа нь Жоу улсын гүн, Тайюань ван, Жуншяо ван (忠孝王), У шан шяо мин гао эзэн хаан (無上孝明高皇帝)-д өргөмжлөгдсөн. Тахилын нэр нь Тайзү 太祖.

Эхнэрүүд

[засварлах | кодоор засварлах]

Шянли ахайтан. 1-р эхнэр.

  • У Юаньчин (武元庆)
    • Үеэл дүү: У Санси (武三思).
      • Үеэлд дүү:У Чуншюнь (武崇训), Аньлэ гүнжтэй гэрлэж, У Жижи гэж нэг хүүтэй болсон.
      • Үеэлд дүү: У Чунлиэ (武崇烈), У Чуншуань (武崇谦), У Чунвэй (武崇㧑), У Чунцао (武崇操).
      • Үеэл охин дүү: 3, Янь Зэшянь (阎则先), Сюэ Чунжянь (薛崇简), Пэй Гуантин (裴光庭) нартай гэрлэсэн.
  • У Юаньшуан (武元爽)
    • үеэл дүү: У Чэнси(武承嗣)
      • Үеэлд дүү:У Яньжи (武延基) (680—701), У Яньшиү (武延秀) (?—710), У Яньи (武延义), У Янь ань (武延安), У Яньгуан (武延光).
      • Үеэлд охин дүү: У ахайтан. Жэнь Кэ и-тэй (郑克义) гэрлэсэн.

Эх: Ян ахайтан (579 - 670), У Шихуогийн 2-р эхнэр. Ян Дагийн охин (551 - 612) (У Зэ Тяний нагац өвөг), Рун ахайтан, Зуань ахайтан, Вэй ахайтан, Лу Жунлиэ ахайтан гэж нэхэн өргөмжлөгдсөн. Сүй улсын хааны ургийн хүн.

  • Том эгч. У Шүнь (武顺) (623—665), Хань ахайтан цолоор нэхэн өргөгдсөн. Нөхөрөө үхсний дараа Тан Гаозун хааны татвар болсон. Дүүдээ хорлогдсон.
    • Үеэл дүү:Хэлань Юэши (贺兰越石)
    • Үеэл дүү: Хэлань Миньжи (贺兰敏之) (642－671), Ли Хун хунтайжийн эхний татвар эм.
      • Үеэлд дүү: Хэлань Вань (贺兰琬)

Зээ дүү: Хэлань ахайтан (?-666), Вэй ахайтан цолоор нэхэн өргөгдсөн. Гаозун хааны татвар байсан. Авга эгчдээ хорлогдсон.

  • Дүү: У ахайтан, Цуо Шяошэнь-тэй(郭孝慎) гэрлэсэн.

Нөхөр, хүүхэд

[засварлах | кодоор засварлах]

Нөхөр

[засварлах | кодоор засварлах]
  1. Тан Тайзун, 638-649 хүртэл бага авхай байсан. Сүүлдээ бэр нь болсон.
  2. Тан Гаозун, Жансун хатны 3-р хүү. У Зэ Тянь 655 онд түүний 2-р хатан нь болсон.

Нууц амрагууд буюу Жоу улсын хааны татварууд

[засварлах | кодоор засварлах]
  1. Хуай И, уг нэр нь Фэн Шяобао (馮小寶) (685 онд өгсөн), Лян гүн (688 онд шагнасан) Э гүн (690 онд шагнаж, 695 онд хороосон). Дайнд олон удаагийн ялагдал хүлээснээр цаазлуулсан.
  2. Шэн Наньчиү (沈南璆), эзэн хааны оточ байсан.
  3. Жан Ижи, Хэн гүн (702 онд шагнасан, 705 онд алагдсан)
  4. Жан Чансун, Жан Ижигийн ах. У Зэ Тянийг эзэн хаан байх үеийн татвар эр буюу нууц амраг нь байсан. Иэ гүн (702 онд шагнасан, 705 онд алагдсан)

Үр хүүхэд

[засварлах | кодоор засварлах]

Хөвгүүд

[засварлах | кодоор засварлах]
  1. Ли Хун (李弘) (652-675), 656 онд хунтайж болсон. 675 онд ээждээ хорлогдсон.
  2. Ли Шянь (李賢), (655-684), 675 онд хунтайж болж, 680 онд хунтайжаас огцорсон. 684 онд хорлогдсон.
  3. Ли Шиань (李顯), (656-710), Тан Жунзун хаан. 684, 705-710 онд хаан суусан. Түүний 3 эхнэрүүд бүгд У Зэ Тяньд цаазлуулсан.
  4. Ли Дань (李旦), (662-716), Тан Рүйзун хаан. 684-690, 710-712 онд хаан суусан.

Охид

[засварлах | кодоор засварлах]
  1. Аньдин Си гүнж, 654 онд төрөөд үхсэн. У Зэ Тянь нь Ван хатныг гүтгэж хороолгоод хатан суухдаа ашигласан гэж үздэг.
  2. Тайпин гүнж (665-713), жинхэнэ нэр Ли Лин юэ (李令月). 713 онд эх шигээ хаан болох оролдлого гаргаад цаазлуулсан.

Тэмдэглэл

[засварлах | кодоор засварлах]
  1. ↑ Энэ зургийг Хатан хаан Угийн ёслол (武后行从图) эсвэл Тан улсын хатан хааны ёслол (唐后行从图) гэж тэмдэглэсэн байдаг.[1]
  2. ↑ У 650 онд "цоглог зантай хатагтай" (昭仪; zhāoyí) цолтой татвар эм болон ордонд буцаж ирсэн бөгөөд 655 оны эхээр "тэнгэрийн татвар" (宸妃, chén fēi) цол хүртжээ. У хожим нь 655 оны 11 сард "хатан хаан" (皇后, uánghòu) цол хүртжээ. Тэрээр хожим нь ойр.660 онд "дэд эзэн хаан" (副皇, fù huáng) гэсэн хэсэгчилсэн эрх мэдэлтэй байсан бөгөөд 665 оны 1 сарын дараа түүний эрх мэдэл бүр ч өндөр болж, эзэн хааныхтай бараг тэнцүү болжээ. Үүний дараа түүнийг болон эзэн хааныг "Хоёр Гэгээнтэн" (二聖, èr shèng) гэж дууддаг болсон бөгөөд тэд Тай ууланд хамтдаа Фэн Шаний ариун, эртний ёслолыг үйлдсэн. Түүнчлэн, 674 оны 10 сард түүнийг "тэнгэрийн хатан хаан" (天后, tiān hòu) гэж дуудсан нь түүний эзэн хаан Гаозунтай хамтарсан засаглалыг бүрэн баталгаажуулсан бөгөөд түүнийг мөн "тэнгэрийн эзэн хаан" (天皇, tiān huáng) гэж дууддаг байжээ. 675 оны 3 сард Гаозун өвчнийхөө улмаас нас барах хүртлээ чадваргүй болж Уд хааны эрх мэдлээ шилжүүлэх сэдэлтэй байсан ч, түшмэдүүдийн эсэргүүцлээс болж шилжүүлээгүй. Энэ үйл явцыг зохицуулж, ийм явдлууд дахин гарахаас урьдчилан сэргийлэхийн тулд Ву "Хойд хаалганы эрдэмтэд" (北門學士, běimén xuéshì) гэгддэг хэд хэдэн дунд зэргийн түшмэдүүдтэй холбогджээ. Тиймээс тэд "хаан ширээнд зориулсан хатан хааны дурсгалыг боловсруулах, түшмэдүүдийн үүрэг болох бодлогын талаар шийдвэр гаргах" нууц нарийн бичгийн дарга нарын газар болсон. Also, Gaozong left the decision-making authority for state affairs to Wu and their sons (Li Heng and Li Xian) and semi-retired himself, but Wu eliminated them in a power struggle. Түүнчлэн, Гаозун төрийн шийдвэр гаргах мэдлийг У болон хөвгүүддээ (Ли Хэн, Ли Шянь) үлдээж, өөрөө хагас тэтгэвэрт гарсан боловч У тэднийг эрх мэдлийн төлөөх тэмцлээр хассан. 683 онд эзэн хаан Гаозун нас барсны дараа эрх мэдэл бүрэн бөгөөд зөвхөн түүний гарт шилжиж, тэр эргээд бага хөвгүүд болох Жунзун, Рүйзунг эзэн хаан болгон томилж, зайлуулж, тэднийг захирхыг зөвшөөрөөгүй. Түүний У Жоу улс 690 оны 10 сарын 17-нд тунхаглагдаж, тэрээр 10 сарын 19-нд өөрийгөө эзэн хаан хэмээн зарлаж, хүү эзэн хаан Рүйзунг титэм хунтайжийн зэрэгт буулгаж, эзэн хааны залгамжлагч (皇嗣, huángsì) гэсэн ер бусын цол олгожээ.
  3. ↑ Тэрээр 705 оны 2 сарын 20-ны ордны төрийн эргэлтээр эрх мэдлээ алджээ. Тэрээр маргааш нь хаан ширээнээсээ бууж, 2 сарын 22-нд эзэн хааны эрх мэдлийг хүү Ли Шяньдаа буцааж өгөхөөс өөр аргагүй болсон бөгөөд хүү Ли Шянь 2 сарын 23-нд эзэн хаан Жунзунг дахин хаан ширээнд залжээ. 705 оны 3 сарын 3-нд Тан улсыг сэргээснээр Жоу У улс мөхөв.
  4. ↑ Түүнд 630-д оны сүүлээр Тайзун хааны ордонд орсных нь дараа "Мэйнян" хэмээх нэрийг өгчээ.
  5. ↑ "Зытянь" нь 705 оны 2 сард түүний хүү Тан улсын эзэн хаан Жунзунгаас түүнд өгсөн "Зытянь Дашэн эзэн хаан" (則天大聖皇帝) хүндэтгэлийн нэрний нэг хэсэг байв. Тэрээр арван сарын дараа нас барахад энэ хүндэтгэлийн нэрийг нь ашиглаж байсан боловч Тан улсын бусад үед түүнийг "тэнгэрийн хатан хаан" (天后, tiān hòu) гэж байнга нэрлэдэг байжээ.
  6. ↑ 749 оны 7 сард өгсөн түүний нас барсны дараах нэрний эцсийн хувилбар.
  7. ↑ У Жоу улс нас барахаас нь өмнө устгаж, түүнийг нас барсны дараа хатан хааны зэрэгт буцааж оруулсан тул тэрээр сүмийн нэргүй байжээ, учир нь эрх баригч эзэн хаадаас ялгаатай нь хатдад сүмийн нэр өгдөггүй байжээ.

Эшлэл

[засварлах | кодоор засварлах]
  1. ↑ 读徐邦达先生关于《唐后行从图》的论述_周昉 ["Тан улсын хатан хааны ёслол" сэдвээр ноён Шюй Бандагийн хэлэлцүүлгийг уншиж байна]. www.sohu.com. Татаж авсан: 2025-02-22.
Өмнөх
Тан Рүйзун 		У Жоу улсын хуанди
690-705 		Дараах
Тан Жунзун
Өмнөх
Ван хатан (Тан Гаозун) 		Тан улсын их хатан
655-683 		Дараах
Вэй овогт хатан
"https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=У_Зытянь&oldid=841277"-с авсан