Хэмжилт

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Метр болон АНУ-ын хэмжих нэгжийн хуваарьтай, металл туузан шугам, мөн АНУ-ын 2ш нэг центийн зоос.

Хэмжилт (эртны Франц хэлээр mesurement) бол аливаа объект болон үйл явдлыг тоогоор илэрхийлж буй хэрэг юм. Энэ нь байгалийн шинжлэх ухаан, технологи, эдийн засаг ба тоон судалгаа шинжилгээ зэрэг олон шинжлэх ухааны тулгын чулуу болдог.

Аливаа хэмжилт нь хэмжилтийн зэрэг, хэмжигдэхүүн (нэгж) болон хэмжилтийн алдаа зэрэг дээд-хэмжилтийн шалгуур үзүүлэлтүүдийн дагуу үнэлэгддэг. Мөн өөр өөр хэмжилтүүдийг хооронд нь харьцуулж алдааг бууруулдаг. Ихэвчлэн хэмжилтийн алдааг бууруулж цэвэр хэмжилтйиг гаргаж авахын тулд энэ аргыг ашигладаг. Жишээлбэл: өнгүүдийг гэрлийн долгионы урт болон тоо хэмжээн дээр тулгуурлаж тодорхойлдоггүй байсан үед ногоон болон хөх өнгүүдийг өөр өөр хүмүүс өөр өөрсдийнхөөрөө ойлгож байсан. Хэмжилтын энэ шинжлэх ухааныг Метрологи гэж нэрлэдэг.

Хэмжих нэгжийн стандартчлал[засварлах | edit source]

Стандартууд[засварлах | edit source]

СИ системийн долоон үндсэн нэгж, сум нь тэднээс хамааралтай нэгж рүү чиглэсэн байна.

Хэмжилт ерөнхийдөө СИ системийн дагуу хийгдэх ба СИ систем нь килограмм, метр, кандела, секунд, ампер, кельвин, моль гэсэн долоон үндсэн нэгжтэй байдаг. Үүнээс зургаа нь чөлөөт стандарт нэгж (ямар нэгэн нэмэлт тайлбар тодорхойлолт шаардлагагүйгээр объектын физик шинжийг илэрхийлдэг) ба үлдсэн нэг нэгж болох килограмм нь одоо болтол чөлөөт бус ба бусад шигээ хэвшмэл болж чадаагүй байна.

Чөлөөт стандарт нэгж гэдэг нь физик тогтмолууд болон байгаль дээрх хувирашгүй тогтмол үзэгдлүүдтэй холбоотой нарийн тодорхойлогдсон хэмжилтүүдийн утга юм. Эсрэгээрээ чөлөөт бус гэдэг нь ямар нэгэн алдаатай эсвэл цаг хугацааны явцад аажим өөрчлөгддөг утга бүхий нэгж юм. Тиймээс хэмжилтийн нэгжийн тогтмол байдлыг хадгалахын тулд нарийвчлалыг сайжруулах хэрэгтэй.

Эхний СИ системийн үндсэн нэгжийн туршилтын, үл хамаарах тодорхойлолтыг Charles Sanders Peirce (1839–1914) метрийг долгионы уртаар тодорхойлосон. Энэ нь Michelson–Morley-ийн туршилтаар шахаанд орсон ба Michelson, Morley хоёр түүнээс санаа авч түүний аргыг улам хөгжүүлсэн байна.

Нэгж болон системүүд[засварлах | edit source]

Стандарт систем[засварлах | edit source]

Метрийн систем[засварлах | edit source]

Олон улсын нэгжийн систем[засварлах | edit source]

Зай хэмжээ[засварлах | edit source]

Зарим тусгай нэршил[засварлах | edit source]

Цаг хугацаа[засварлах | edit source]

Масс[засварлах | edit source]

Эдийн засаг[засварлах | edit source]

Бэрхшээл[засварлах | edit source]

Тодорхойлолт болон онолын үндэс[засварлах | edit source]

Сонгодог тодорхойлолт[засварлах | edit source]

Хийсвэр онол[засварлах | edit source]

Мэдээллийн онол[засварлах | edit source]

Квант механик[засварлах | edit source]

Мөн...[засварлах | edit source]

Ишлэл[засварлах | edit source]

Гадаад холбоос[засварлах | edit source]