Нурхачи

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Нурхачи
China Qing Dynasty Flag 1889.svg Манж Чин улсын анхны эзэн хаан
清 佚名 《清太祖天命皇帝朝服像》.jpg
Хаанчлал 1616 – 1626 оны 9 сарын 30
Бүтэн нэр Хятад: Айшин-Жүэлүо Нюэрхачи 努爾哈赤
Манж: Нурхачи хала-и Айсин-Гиоро ᠠᡳᠰᡳᠨ ᡤᡳᠣᡵᠣ ᠨᡠᡵᡥᠠᠴᡳ Nurhaci1.png
Төрсөн 1559 оны 2 сарын 21
Нас барсан 1626 оны 9 сарын 30 (67 насалсан)
Нас барсан газар Манжуур, Нинюань
Өмнөх хаан

Байхгүй (улс байгуулагдсан)

Мин улсын сүүлчийн эзэн хаан Эзэн Хаан Чонжэнь
Дараагийн хаан Абахай хаан
Хань Сяоцигао
Сяолиэвү
Хааны удам Цүен
Дайшан
Абай
Тангулдай
Мангултай
Табай
Абатай
Хон Тайжи, Абахай хаан
Бабутай
Дэгэлэй
Бабухай
Ажигэ, Хунтайж Ин
Лаймбу
Доргон, Хунтайж Рүй
Додо, Хунтайж Юү
Фиянгү
Эцэг Такси
Эх Хитара овогтон
Оны цол Tiānmìng 天命
Манж: Abkai fulingga

Айсингиоро (ᠠᠶᠢᠰᠥᠨ ᠭᠢᠣᠷᠣ) овогт Нурхач ( ᠨᠣᠷᠬᠠᠴᠢ, манжаар Nurhaci1.png; хялбаршуулсан ханз: 努尔哈赤уламжлалт ханз: 努爾哈赤пиньинь: Nǔ'ěrhāchì) бол Манжийн Хожуу Алтан улсын анхны хаан (ᠲᠠᠶᠢᠽᠣ ᠬᠠᠭᠠᠨ - Тайзу хаан) юм. Оны цол нь Тэнгэрийн бошогт (ᠲᠡᠭᠷᠢ ᠶᠢᠨ ᠪᠣᠰᠣᠭᠲᠣ). Монгол түүхнээ дээрх нэрсээс илүүтэй Нурхач баатар хэмээн бичигддэг. Нурхач баатар хаан нь зүрчидийн бүх овог аймгуудыг нэгтгэсэн. Нурхачи 1616 онд Хэту Ала хэмээх газарт Хожуу Алтан Улсыг байгуулж, Мин улсын зүүн хойд мужууд руу довтолж байсан. Говийн өмнөх Монголчуудын эсрэг цэргийн ажиллагаа явуулж байв.

Бага нас[засварлах]

Тэрээр 1559 онд Суксуху голын хавьд Гиоро овгийн Такси гийн ахмад хүү болон мэндэлжээ.1582 онд түүний овог аймагруу Ли Чэнлиан довтолж эцэг, өвөг эцэг нарыг нь алж тэрээр олзлогдсон. 1584, 1587 онуудад Ли Чэнлиантай удаа дараа тулалдаж ялалт байгуулсан.

Зүрчидыг нэгтгэсэн нь[засварлах]

1593 онд Иехе, Хада, Ула,Хойфа, Хорчин, Жүсери, Сибэ, Гувалца, Нэен гэсэн 9 овог аймгийн холбооны цэргүүд Нурхач баатартай Гүре хэмээх газар байлдан ялагджээ. 1599-1618 оны хооронд Хада, Хойфа, Хүлүн, Ула зэрэг овгуудыг ээлж дараалан өөртөө нэгтгэсээр хамгийн хүчирхэг аймаг болжээ. 1599 онд Эрдэни багш, Дахай заргач нарт зарлиг буулгаж Манж үсэг зохиолгуулжээ. 1612 онд өөрийн овогоо Айсин гиоро буюу Алтан Гиоро хэмээн цолллох болсон бөгөөд 1616 онд Хэтуала хэмээх газарт хаан өргөмжлөгдөж, Хожуу Алтан улсыг байгуулжээ.

Хожуу үеийн амьдрал[засварлах]

1616 онд хаан болсны дараа цэргээ 8 туг болгон зохион байгуулж Хятадын Мин улс, Монголын овог аймгууд руу жил алгасалгүй довтлон газар нутгаа тэлж байлаа. Мөн Монгол ноёдыг эрх ямбаар өөртөө татах, хооронд нь хагаралдуулах аргаар өөрийн харъяандаа оруулж авсаар 1626 он гэхэд Хорчиныг эзлэн авсан. 1626 онд Мин улсын Нинюан цайзыг эзлэх үеэр нэс баржээ.

Гэр бүл[засварлах]

Өвөг дээдэс[засварлах]

Ах дүүс[засварлах]

  • Сурхачи(舒爾哈齊) (1564–1611),том ах
  • Ярхачи(雅爾哈齊)
  • Баяра (巴雅齊)- эх өөртэй
  • Мурхачи (穆爾哈齊) (1582–1624)- эх өөртэй

Хатад татвар[засварлах]

Нурхачи хааны хатад: 1. Тунгя овогт хатан (佟佳氏), төрсөн нэр Хахана Жацин (哈哈納扎青), Табунбаяны охин (塔木巴晏). 1577 онд Нурхачитай гэрэлсэн анхны эхнэр нь юм. Түүнд хожим Анхны татвар (元妃; Юань Фэй) хэмээх цолоор нэхэн өргөмжилсөн. 3 хүүхэд төрүүлж өгсөн:

2. Фука овогт хатан (富察氏), төрсөн нэр Гүндай (袞代). Нурхачийн 2 дахь хатан. Хожим түүнд Залгамжилсан татвар (繼妃; Жи Фэй) хэмээх цол олгосон. 3 хүүхэд төрүүлсэн:

3. Иехэнара овогт хатан (葉赫那拉氏) (төрсөн нэр Монго Жэр Жэр (孟古哲哲)) (1575–1603), Иехэнара Янгину тайжын охин (葉赫部貝勒楊吉砮). 1588 оны 10 сард гэрэлсэн. 1636 оны 5 сарын 16 нд Сяоцигао хатан (孝慈高皇后). 1 хүү төрүүлсэн:

4. Уланара овогт хатан(烏喇那拉氏) (төрсөн нэр Абахай (阿巴亥)) (1590–1626), Уланара Мантай тайжын охин (烏拉貝勒滿泰) (1596 онд үхсэн). 1602 онд гэрэлсэн. 1603 онд Их татвараар өргөмжилөгдсөн (大妃). Уланара хатан 3 хүү төрүүлсэн:

5. Боржигин овогт хатан (博爾濟吉特氏), Шоу Кан бэлэвсэн татвар (壽康太妃) цолоор нэхэн өргөмжилсөн.

Нурхачи хааны Ар ордоны татвар (側妃; Зэ Фэй): 6. Иргэн Гиоро овогт татвар (伊爾根覺羅氏), 2 хүү төрүүлсэн:

7. Иехэнара овогтон (葉赫那拉氏), Сяожигао хатаны дүү. 1 охин төрүүлсэн:

    • Нурхачи хааны 8 дахь охин

8. Нэр нь үл мэдэгдэх 2 татвар

Нурхачи хааны Дотоод ордны татвар (庶妃; Shu Fei): 9. Жуугя татвар (兆佳氏), 1 хүү төрүүлсэн:

    • Абай, Жэнь гүн

10. Ниухуру овогтон (鈕祜祿氏), 2 хүү төрүүлсэн:

    • Тангулдай, Фу гүн
    • Табай, Фу гүн

11. Гямухут Гиоро овогтон (嘉穆瑚覺羅氏) (төрсөн нэр Жэн гэ (真哥)), 5 хүүхэд төрүүлсэн:

    • Бабутай, Жэнь гүн
    • Мукушэн
    • Бабухай
    • Нурхачийн 5 дахь охин
    • Нурхаичийн 6 дахь охин

12. Силин Гиоро овогтон (西林覺羅), 1 хүү төрүүлсэн:

13. Иргэн Гиоро овогтн(伊爾根覺羅氏), 1 охин төрүүлсэн:

    • Нурхачийн 7 дахь охин

Хүү[засварлах]

1. Цүен (褚英) (1580–1618),Нурхачийн анхны хунтайж, Гуне хунтайж (廣略太子) цол өргөмилсөн
2. Дайцан (代善) (1583 – 1648), Тэргүүн зэргийн Ли ван (禮親王)
3. Абай (1585 – 1648)
4. Тангулдай (湯古代) (1585 –1640)
5. Мангулдай (莽古爾泰) (1587 – 1633)
6. Табай (塔拜) (1589 – 1639)
7. Абатай (阿巴泰) (1589 – 1646)
8. Абахай хаан (皇太極) (1592 – 1643)
9. Бабутай (巴布泰) (1592 – 1655)
10. Дэгэлэй (德格類) (1592 – 1635)
11. Бабухай (巴布海) (1597 – 1643)
12. Aжигэ (阿濟格) (1605 – 1651)
13. Лаймбу (賴慕布) (1612 – 1646)
14. Доргон (多爾袞) (1612 – 1650)
15. Додо (多鐸) (1614 – 1649)
16.Фиянгу (費揚果) (1620 – ?)

Охин[засварлах]

1. Донго гүнж (東果格格) (1578 – 1652), 1588 онд Хохоритэй гэрэлсэн (何和禮) (1561–1624), Улсын гүнж (固倫公主) цолтой
2. Нүнжэ гүнж (嫩哲格格) (1587 – 1646), Дархантай гэрэлсэн (達爾漢), Хошой гүнж (和碩公主) цол өргөмжилсөн
3. Мангужи (莽古濟) (1590–1635), 1601 онд Хаданара Воргудайтай гэрэлсэн (哈達部納喇.吳爾古代) (хүү Мэнгбулу(孟格布祿))
4. Мукушэн (穆庫什) (1595 – ?); 1608 онд Уланара Бужаньтай вантай гэрэлсэн (烏拉國主布佔泰), Ула овгийн сүүлчийн ван
5. ? (1597–1613); 1608 онд Ниохуру Дакитай гэрэлсэн (鈕祜祿.達啟), хүү ниохуру Эйду (鈕祜祿.額亦都)
6. ? (1600 – 1646), 1613 онд Иехэнара Сунатай гэрэлсэн(葉赫那拉.蘇納) (Сүксахагийн эцэг)
7. ? (1604 – 1685), 1619 онд Нара Эжаитай гэрэлсэн (納喇.鄂札伊) (1641 онд үхсэн)
8. ? (1612 – 1646), 1625 онд Боржигин Горбушитай гэрэлсэн (博爾濟吉特.固爾布什), Хошой гүнж (和碩公主) цол өргөмжилсөн