Мин улс

Чөлөөт нэвтэрхий толь, Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Мин улсын анхны хаан Хүнь Ү (1368–1398) -гийн хөрөг
Хадмал
Монгол үсгээр Ming ulus.PNG
монгол кирилл. Мин улс

Мин улс нь (хя. 大明帝國 Da Míng Di Guo) 1368-1644 оны үед Хятадад оршин тогтнож байсан улс юм.

Монголчуудын байгуулсан Юань улсын эсрэг 1351 онд эхэлсэн "Улаан алчууртны бослого"-ын толгойлогчдын нэг болох Жу Юань Жан улсыг байгуулжээ. Түүний дараа өөрийн өрсөлдөгчдийг устгаж, өмнөд Хятадыг эзлэн авч, улсын нэрийг "Мин" хэмээн өөрчлөн нэрлэжээ. 1368 онд Мин улсын цэрэг Юань улсын нийслэл Дайду хотыг эзлэн авч, цагаан хэрэм хүртэлх ихэнх нутгийг эрхшээлдээ оруулжээ. 1382 онд Юань улсын Хятад дахь эцсийн тулгуур болох Юньнань мужийн Монгол цэргийн үлдэгдэлийг эрхшээлдээ оруулснаар бүх Хятадыг эрхэндээ оруулсан юм.

Мин улсын үед Цагаан хэрмийн ихэнх хэсгийг сэргээн босгосон, Хориотой хотыг барьж байгуулсан зэрэг барилга байгуулалтын онцгой бүтээлүүд хийгдсэн байдаг.

17-р эхэн хагаст Манж угсаатнууд Мин улсын умард газар нутгийг эзлэн авч, улмаар Бээжинд ойртож ирэхэд Ли Зи Чэн гэгч бослого гарган Бээжинг эзлэн авч Мин улсын төрийг мөхөөжээ. Энэ мэдээг сонсоод Мин улсын цэргийн жанжин Ү Сань Гүй Мин улсын хойд талаас довтолж байсан Манж нартай холбоолон Бээжинг эзлэн авав. Ли Зи Чэн 1645 онд Манж нартай тулалдаж байгаад алагджээ. 1662 онд өмнөд Хятадад Мин улсын сүүлчийн хүч нь Манжуудад эзлэгдсэн байна.

Түүх[засварлах]

Үүсэл[засварлах]

Бослого, босогчдын зөрчил[засварлах]

Галт лууны гарын авлага номон дахь Үхэр буу

Монголчуудын байгуулсан Юань улс (1271–1368) нь Мин улсын өмнө оршин тогтнож байв. Хятадуудыг зохион байгуулалттай ялгаварлан гадуурхаж байснаас үймээн дэгдэж бослого гаргадаг байв. Юань хаант засаглал нурж унасны бас нэгэн шалтгааныг өндөр татвар ногдуулсан газруудад үнийн хөөрөгдөл бий болж, усжуулах төслүүдийг хэрэгжүүлэхээс больсноос Хатан гол ихээхэн хүчтэй үерлэснээс болсон хэмээн тайлбарладаг юм. Үүний үр дүнд газар тариалан ба эдийн засаг уналтад орж, Хатан голын даланг босгохоор дайчлагдаад байсан ядуу тариачид бослого гаргах болсон.

Ингээд 1351 онд Хaнь Шань Тунгаар удирдуулсан тариaчид Хэнань мужын Иньжоуд бослого гаргаж, улаан алчуураар толгойгоо боосноос үүдэн тэднийг түүхэнд Улаан алчууртны бослого хэмээн нэрийдэх болжээ. Жу Юань Жан гэгч сохор зоосгүй ядуу тариачин байсан бөгөөд 1352 онд Улаан алчууртнуудын зүүн жигүүрийн жанжин Гуо Зи Сэний цэрэгт элсэж орсон. Тэрбээр авъяас чадвартай байсан тул Гуо Зи Сэн түүнд өөрийн өргөмөл охинтойгоо гэрлүүлснээс хойш нэр алдарт хүрсэн юм. 1356 онд Жу Юань Жаны бослого гаргагчид Нанжин хотыг эзлэн авсан нь хожим Мин улсын нийслэл болсон. Хоорондоо өрсөлдөж тэмцэж байсан босогчдын бүлгүүд Юань улсыг өөрийн хяналтдаа байлгаж, улмаар шинэ хаант улсыг бий болгохын төлөө тэмцэж байв. 1363 онд Жу Юань Жан нь түүхэнд хамгийн том усан дахь тулалдаан болох Поян нууран дахь тулалдаанд Да Хань улсын толгойлогч Чэнь Юуо Линь гэгч өрсөлдөгчөө устгажээ. Галт зэвсэгтэй усан онгоцнуудыг хэрэглэдгээрээ алдаршсан түүнийг ялснаар Жу Юань Жан босогчдын бүлэглэлийг устгаж ялалт байгуулан, Хөх мөрний эрэгт хязгааргүй эрх мэдлээ тогтоож чадсан юм. 1367 онд Улаан алчууртны эзэн Хань Линь Эр Жу Юань Жангийнд зочлох үед түүний хараат жанжин усанд живүүлж хороосноор Жу Юань Жаны хаан ширээ рүү залах аянд саад учруулж тууштай тэмцэх чадвартай хүн гарч ирээгүй юм. 1368 оны 1 сард Жу Юань Жан Нанжин хотноо Мин улсыг тунхаглан зарлаж, оны цолоо Хун У буюу “эрх мэдэлтэй цэргийн хүн” хэмээн өргөмжилсөн байдаг. 1368 оны 9 сарын 24 нд Юань улсын нийслэл хот Дайдуг /өнөөгийн Бээжин хот/ эзэлснээр бүх Хятадыг нэгтгэжээ. Тогоонтөмөр хаан хойд зүг зугтаж Шандуд очсон тул Жу Юань Жан Дайду дахь хааны ордуудыг газартай тэгшлэн уг хотыг Бэйпин хэмээн нэрлэжээ.

Баруун хойд хязгаар[засварлах]

Эртний Дали улсын Юньнань хотын урд хаалга

Хөх нуурын салар мусульманчууд сайн дураараа Мин засаглалд захирагдах болж тэдний омгийн ахлагчид 1370 оны үеэр бууж өгчээ. Жанжин Хала Башийн удирдлага дор Уйгурын цэргүүд Мяо үндэстний бослогыг 1370-аад оны үед нам дарж Хунань мужийн Чандэд суурьшсан юм. Хуй мусульманчууд Мин гүрний төлөө бусад нутгийн омгийхонтой тэмцэж, мөн адил Хунань мужийн Чандэ хотод суурьшжээ. 1381 онд Мингийн Хуй Мусульманчууд Юньнань аймагт Юань улсын төлөө үнэнчээр зүтгэдэг байсан Монгол ба Хуй мусульманчуудын цэргийг тулалдаанд ялсны дараахан Мин гүрний нутаг дэвсгэрт Дали вант улсын эзэмшилд байсан баруун хойд хэсэг орсон юм. Хожим Юннаны захирагч болсон Му Ин жанжны удирдлага дор Хуй цэргүүд энэ бүс нутгийг эзлэн суурьших болжээ. 14-р зууны эцэс гэхэд ойролцоогоор 200,000 цэргийн булаан эзлэгчид 2,000,000 мью /350,000 акр/ газарыг эзлэн суурьшсан нь өнөөгийн Юньнань ба Гьюжоу болно. Харин хожим хагас сая орчим хятад шилжин суурьшигч энд нүүн ирсэн ба энэхүү шилжин суурьшилтаас өмнө хүн ам нь гол төлөв Хань бус үндэстнээс бүрдэж байсан энэ бус нутгийн үндэс угсаа өөрчлөгдөхөд хүрчээ. Хүн ам болон төр засагт ийнхүү өөрчлөлт гарсны улмаас 1464-1466 онуудад Mяо болон Яо үндэстнүүд эсэргүүцлээ үзүүлснийг Мин улсын 30,000 цэрэг /1,000 монгол цэргийг оруулаад/ нутгийн 160,000 Гуанси мужийн цэргүүдтэй нам дарсан юм. Эрдэмтэн, гүн ухаантан Ван Ян Мин /1472-1529/ тус нутагт бас нэгэн хөдөлгөөнийг намдаасныхаа дараа Хятад ба нутгийн үндэсний бүлгүүдийн дан ба нэгдсэн засаг захиргааг өмгөөлөх болов.

Төвөдтэй тогтоосон харьцаа[засварлах]

17-р зууны үеийн Төвөдөд бүтээсэн Guhyasamaja Akshobhyavajra бурхны [танка

зураг]]

Мин Ши буюу Мин эзэнт гүрний албан ёсны түүхийг 1739 онд Хаанд засаглал болгон эмхтгэсэн байдаг бөгөөд үүнд Мин гүрэн Төвөдийн засаг захиргааг хянадаг явган удирдаачдыг бий болгож, ингэхдээ Төвөдөөс хуучин Юанийн хааны цол хэргэмүүдийг шинэчлэн бий болгож, Төвөдийн Буддын шашины удирдаачдад хааны гэр бүлийн цол хэргэмийг өргөмжлөх болсон юм. Харин Тюррелл В.Вайлийн мэдэгдсэнээр Мин Шид бичиг зохиолыг хянасан байдал нь Мин эзэнт гүрний үеийн Хятад-Төвөдийн харилцааг харуулсан түүхийг замхруулан харуулжээ. Мин эзэнт гүрэн Төвөдийг бүхлээр нь эрх мэдэлдээ авсан байсан эсэх талаар орчин үеийн эрдэмтэн судлаачид маргасаар байдаг юм. Зарим судлаачдын бодлоор Мин хааны ордон ба Төвөдийн лам нарын хоорондын харьцааны шашны чухал чанаруудыг орчин үеийн ном, хэвлэлд хэтрүүлэн толилуулсан байдаг юм байна. Тэгвэл бусад судлаачдын үзэж буйгаар Мин эзэнт гүрэн мориор дутагдаж байсан тул Төвөдтэй цай, морины наймаа хийх шаардлага гарч байсан байна. 14-р зууны үед Мин гүрний цэргүүд Төөвд рүү довтолсон ба энэ үед төвөдүүд хүчтэй зэвсэгт эсэргүүцэл үзүүлж байжээ. Патрисиа Эбри, Томас Лэйрд, Ван Жявэй, Няма Гяйнцайн нар бүгд Мин эзэнт гүрнийг Төвөдөд хуучин Монгол Юань эзэнт гүрний адил тогтмол цэргийн ангиа байрлуулаагүй хэмээн үздэг. Ванли эзэн хаан /1572-620 онд засгийг барьж байсан/ 1578 онд Монгол-Төвөдийн холбоо бий болсны хариуд Хятад-Төвөдийн харьцааг сэргээх оролдлогыг хийснээс сүүлийнх нь удаа дараа бий болсон Манж Чин улсын (1644–1912) гадаад бодлогод ихээхэн нөлөө үзүүлсэн юм. 16-р зууны эцэс гэхэд Монголчууд Aмдо бүсэд олширсноор Шар бүрх малгайт Далай Ламыг хамгаалах болжээ.

Мин улсын уналт ба мөхөл[засварлах]

Ванли эзэн хааны засаглал[засварлах]

Япон Улсын эсрэг дэгдсэн Солонгос дахь Имжин дайны эдийн засгийн үр дагавар хамгийн хүнд тусгалтай байсан нь Ванли эзэн хааны засаглалын /1572-1620/ үеийн Хятадын Мин гүрэнд ихээхэн нөлөөлсөн юм. Засаглалынхаа эхэн үед Ванли нь өөрийгөө чадварлаг зөвлөхүүдээр хүрээлүүлж, улс орныг хамаарсан хэргүүдийг шийдвэрлэх гэж ихээхэн хүчин зүтгэж байв. Түүний Тэргүүн нарийн бичгийн дарга Жан Зу Жэнь (1572 -82 хүртэл алба хашиж байсан) гэгч нь ахмад түшмэдтэйгээ хамтран маш үр бүтээлтэй холбоотнуудын сүлжээг бий болгож чадсан юм. Түүнээс хойш эдгээр холбоотнуудын харилцааг тогтвортой байлгах чадвартай ийм чадварлаг хүн гарч ирээгүй бөгөөд удалгүй эдгээр холботнууд хоорондоо нэгдэж хүчтэй сөрөг хүчин болсон юм. Цаг хугацааны явцад Ванли төрийн алба болон сайд нарын хооронд байнга гардаг улс төрийн маргаанаас залхаж, Хориотой хотын хананы ард түшмэдийнхээ хараанаас хол зогсохыг эрхэмлэж байв. Тайган хүмүүс хөндийрсөн эзэн хаан, түүний түшмэдийн хооронд зуучлах болсон тэр цагаас хойш эрдэмтэн, мэргэд түшмэд засаг захиргаанд нэр хүндгүй болжээ. Улс орны асуудлыг хэлэлцэх хүсэлтэй ямар ч түшмэл асуудлыг эзэн хаанд танилцуулахын тулд тайган хүний гарыг цайлгах ёстой байв.

Тайган хүмүүсийн үүрэг[засварлах]

Тяньци хааны үеийн цайны аяга (1568–1627).

Тяньци хаанд Вэй Жунсиан (1568–1627) гэгч тайган хүн ихээхэн нөлөө үзүүлж түүнийг хянадаг байв. Жу Юань Жан хаан нь тайган хүмүүст улс төр хөөцөлдөхийг хорьсон гэдэг. Энэ нь хэр үр бүтээлтэй байсныг нотлох баримт байдаггүй ч ямар ч байсан тайган хүмүүс улс, орны ажлыг зохицуулж, цэрэг, армийг удирдаж түшмэдийг томилох, халахад оролцож байв. Тайган хүмүүс өөрийн гэсэн хүнд сурталтай болов. Мин улсын үед Ван Жэн, Ван Жи, Лю Жин гээд олон дарангуйлагч тайган хүмүүс байсан ч хэт дарангуйллын шинж чанар нь 1590 он хүртэл илрээгүй байна. Вэй Жунсиан (1568–1627) гэгч тайган хүн Тянци эзэн хаан (1620–1627 онуудад засаг барьж байсан)-ы ордныг удирдаж, эрх мэдлээ бүрэн дүүрэн ашиглаж байв. Тэр хувьдаа олон орд харш бариулж, найз нөхөд, төрөл садангаа өндөр албан тушаалд томилдог байв.

Эдийн засгийн уналт ба гамшиг[засварлах]

Хань ордны хаврын өглөө , зурсан Цюй Ин (1494–1552);

Мин улсын хожуу үед соёл, урлагийн завхралд ихээхэн орсон байлаа. Ялангуяа Ванли хааны засаглалын сүүлчийн жилүүд гэхэд эдийн засгийн уналтад орж, арилжаа наймааг явуулдаг ганц чухал хэрэгсэл болох мөнгөний хомсдолд орж, мөнгийг Мексик, Перу болон Номхон далайн орнуудаас Хятад руу хууль бусаар зөөх болсон байв. 1639 онд Японд Токүгава овгийнхны дэглэм тогтож, Европын гүрнүүдтэй гадаад худалдааг зогсоосноор Хятад руу мөнгийг зөөх өөр нэгэн эх сурвалжийг бий болгоход хүргэсэн юм. 1630 он гэхэд хэдэн мянган зэс зоос нэг унц мөнгөтэй тэнцэж байгаад 1640 он гэхэд хагас унц, 1643 он гэхэд нэг унцын гуравны нэгтэй тэнцэх болжээ. Энэ нь ядуу тариачдын хувьд эдийн засгийн гамшиг байсан бөгөөд тэд мөнгөөр татвараа төлж ургацаа зэс зоосоор наймаалдаг байв.

Нэмэр[засварлах]

Зургийн цомог[засварлах]