Хөвсгөл нуур

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Энэ нуурыг адилхан оноосон нэртэй Хөвсгөл аймаг, Хөвсгөл сум хоёроос ялган таниарай.
Хөвсгөл нуур
Kobsogol naghur.svg
Нуурын дэлгэмэл зураг
Хиймэл дагуулаас авсан зураг
Байршил Хөвсгөл аймаг, Монгол улс
Солбицол 51°06′N 100°30′E / Expression error: Unexpected < operator. Expression error: Unexpected < operator. / Expression error: Unexpected < operator.; Expression error: Unexpected < operator.Солбицол: 51°06′N 100°30′E / Expression error: Unexpected < operator. Expression error: Unexpected < operator. / Expression error: Unexpected < operator.; Expression error: Unexpected < operator.
Төрөл Хавцлын нуур
Нуураас гарах Эгийн гол
Ус цуглуулах талбай 5300 км²[1]
Ай савд багтдаг орон Монгол Монгол
Урт 136 км
Өргөн 36.5 км
Талбай 2760 км²
Дундаж гүн 138 м
Хамгийн гүн цэг 267 м
Усны хэмжээ 380.7 км³
Хөвөөний түвшин 1,645 м
Хөлдөх хугацаа 12 сар - 5 сар
Нуурын арал Модон хүй, Хадан хүй, Далайн хүй(Хамгийн том арал), Бага хүй
Эргийн суурин Хатгал, Ханх
Хөвсгөл нуур is located in Монгол
Хөвсгөл нуур

Хөвсгөл нуур буюу Хөвсгөл далай нь Монгол улсын хойд хэсэгт Хөвсгөл аймагт оршдог. Энэ нуур нь Монголын хамгийн их эзлэхүүнтэй, хамгийн гүн нуур юм. Хөвсгөл дэлхийн арван долоон эртний нуурын нэг, 2 сая гаруй жилийн настай хэмээн тооцоолсон байдаг. Нийт усны эзэлхүүн 381 км³ байдаг нь дэлхийн нийт цэнгэг усны 0.4 хувьтай тэнцэнэ.

Хөвсгөл нуурт 46 гол горхи цутгах бөгөөд ганцхан Эгийн гол эх авч урсан Сэлэнгэ мөрөнд цутгана. Явсаар нийт 1000 км зайг туулан Байгал нуурт цутгадаг. Энэ хоёр нуурын хоорондын шууд зай нь ердөө 200 км.

Хөвсгөл нуурын байгалийн цогцолбор газар Сибирийн тайга, Төв Азийн хээр талын бүсийн шилжилтийн хэсэгт хамаарна. Хөвсгөл нуурын өмнөд, хойд эрэгт орших Хатгал, Турт гэсэн хоёр боомтын хооронд зун цагт усан тээвэр хийгддэг. Хөвсгөл нуурын эргэн тойрон фосфоритоор баялаг. Уг нуур нь Монгол улсын аялал жуулчлалын томоохон чиглэл юм.

Нэрний тухай[засварлах]

Хөвсгөл гэдэг үг нь түрэг хэлээр Кеп Сү Кель буюу "Хөх устай нуур" гэсэн үг болой. Монголчууд уг нуурыг эрт дээр үеэс Ариг ус хэмээн нэрлэж байжээ. Хөвсгөл гэдэг үгийн язгуур нь монголоор хөв /ой хөвч гэдэг үгийн хөвтэй гарал нэг/ олон их гэсэн утгатай, түрэг гаралтай хэлнүүдийн көп /олон их гэсэн утгатай/ су гэдэг нь монголоор ус /эртний монгол хэлний усу гэдэг үг нь одоогийн монгол хэлээр төгсгөлийн у эгшиг нь гээгдсэн байхад, түрэг гаралтай хэлнүүдэд эхний у эгшиг нь гээгдсэн байна./ гөл гэдэг нь нуур гэсэн утгатай түрэг гаралтай хэлнүүдийн "көл" гэсэн үг /гэхдээ монгол хэлэнд байдаг "хөлгүй нуур, хөлгүй ус, зэрэг үг хэллэгт байдаг "хөл" гэсэн үгтэй гарал нэг байж ч болох юм/ Ингээд Хөв/көп-их, су-ус көл-нуур буюу их уст нуур гэсэн үг болно. /Б. Аманбай/

Газарзүйн онцлог[засварлах]

Хөвсгөл

Хөвсгөл нуур нь Монголын ОХУ-тай хилийн ойролцоо байрлах бөгөөд Саяны нурууны зүүн хэсэгт байрлана. Азийн цэнгэг уст нууруудаас усны эзлэхүүнээрээ хоёрт жагсах бөгөөд Монгол улсын нийт цэнгэг усны 70%, дэлхийн цэнгэг усны 0.4%-г өөртөө агуулна.[2]

Тус нуурын ус цуглуулах талбай нь харьцангуй жижиг бөгөөд нуур руу цутгах голууд нь жижиг. Өмнөд хэсэгт Эгийн гол эх авах бөгөөд Сэлэнгэ мөрөн, цаашлаад Байгал нууртай холбогдоно. Ус нь Байгал нуур хүртэл 1000 км гаруй, өндрөөрөө 1169 метрийн ялгаатай уртыг туулдаг. Өвлийн улиралд 12-р сараас 5 сар хүртэл хөлддөг учир нуурын мөсөн дээгүүр машин тээвэр явах боломжтой ч ингэх явцад нуурыг ихэд бохирдуулжээ. 30-40 машин нууранд живсэн хэмээх судалгаа байдаг.

Зургийн цомог[засварлах]

Ишлэл[засварлах]

  1. Хөвсгөл нуур, Medeelel.mn
  2. The Aquatic Invertebrates of the watershed of Lake Hovsgol in northern Mongolia. Institute for Mongolia Research Guide. 2007-07-13-д хандсан.