Увс нуур

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Увс нуур
Нуурын эрэг
Хиймэл дагуулаас авсан
Солбицол 50°18′N 92°42′E / Expression error: Unexpected < operator. Expression error: Unexpected < operator. / Expression error: Unexpected < operator.; Expression error: Unexpected < operator.Солбицол: 50°18′N 92°42′E / Expression error: Unexpected < operator. Expression error: Unexpected < operator. / Expression error: Unexpected < operator.; Expression error: Unexpected < operator.
Төрөл эрдэст
Нуурт цутгах Тэсийн гол (нийт 39 орчим гол)
Нуураас гарах байхгүй
Ай савд багтдаг орон Монгол Монгол,
Орос Орос
Урт 84 км
Өргөн 79 км
Талбай 3350 км²
Дундаж гүн 6 м
Хөвөөний түвшин 759 м
Хөлдөх хугацаа 10 сар - 5 сар
Эргийн суурин Улаангом
Увс нуур is located in Монгол
Увс нуур

Увс нуур (тув. Успа-Хөл/Uspa höl) нь Увс аймгийн зүүн хойд хэсэгт оршдог, Их нууруудын хотгорын хойд захад байх Монгол улсын хамгийн том нуур юм. Нуурын хойд үзүүр ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Тува Улсад байрладаг. Олон мянган жилийн өмнө оршиж байсан асар том давст тэнгисийн үлдэгдэл ажээ.

Увс нуурт Тэс, Нарийн, Түргэн, Хархираа, Хөндлөн, Сагил, Боршоо, Хандгайт, Торхилог зэрэг их бага 38 гол цутгана.

Энэ нуурын хөвөөг тойрон Тэс, Зүүнговь, Малчин, Наранбулаг, Тариалан, Улаангом, Түргэн, Сагил, Давст зэрэг сумын ардууд нүүдэллэн амьдарна.

Экологи[засварлах]

Увс нуур нь давслаг ихтэй (далайн усныхаас хоёр дахь бага, 18.8 ppt) бөгөөд энэ нь сульфат, натрийн ионуудаас үүдэнэ. Тус нуур нь 10 сараас 5 сар хүртэл хөндөх бөгөөд зуны цагт гадаргын температур 25°C, ёроолын температур 19°C байдаг.[1]

Увс нуурт ногтруу, галуу, хошуу галуу, бор галуу, ангидаг, шар алаг нугас, улаан хүзүүт болон шунхан шумбуур, гэзэгт шумбуур, 362 төрлийн нүүдлийн шувууд дулааны улиралд ирнэ. Увс нуурын сав газарт 72 төрлийн хөхтөн амьтан байгааг эрдэмтэд тогтоожээ. 29 төрлийн загас байх бөгөөд[2] үүнээс алтайн сугасыг (Oreoleuciscus potanini)[3] барьж идэх боломжтой.

Увс нуурын ай сав[засварлах]

Ай сав
Гол өгүүлэл: Увс нуурын ай сав

Төв Азийн гадагш урсгалгүй ай савын босоо бүслүүрийн бүхий л шинжийг тусгасан ландшафтын сонгодог жишээ нь Увс нуурын ай сав юм. Ай савын хамгийн нам цэг далайн төвшнөөс дээш 758.9 м, хамгийн өндөр цэг далайн төвшнөөс дээш 4126 м өргөгдсөн Хархираа, Түргэний ноён оргил юм.

Увс нуурын ай сав нь Сибирь, Төв Азийн газарзүй-уур амьсгалын зааг дээр байрладаг тул температурын маш их хэлбэлзэлтэй: өвөл −58°C хүрч байхад зун 47°C байх жишээтэй.

Увс аймгийн нутаг дэвсгэр дэх, байгалийн өвөрмөц тогтоц, үзэсгэлэнт газар нутаг болох Түргэний уул, Цагаан шувуут, Торхилог, Тэсийн голын адаг, Алтан элс гэсэн экологийн орчин байгалийн цогцолборын хувьд ялгаатай боловч бие биеэнээсээ төдий л алслагдаагүй газар нутгийг хэсэгчлэн хамарсан 679,6 мянган га газар нутгийг УИХ-ын шийдвэрийг үндэслэн Монгол Улсын Засгийн газрын 1994 оны есдүгээр тогтоолоор Увс нуурын ай савын дархан цаазат газар болгосон.[4]

2003 онд Оросын Холбооны Улстай хамтран, Увс нуурын сав гэдэг нэрээр "…Төв Азийн хамгийн том хөндөгдөөгүй усны хагалбар, дэлхийн түүхэнд тод ул мөр үлдээсэн нүүдэлчид Хүннү, Түрэг, Скифүүдийн уугуул нутаг болох Увс нуурын сав нь байгалийн үзэмж төгсөөс гадна 40000 гаруй археологийн дурсгалуудыг агуулдаг билээ…" хэмээн ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгүүлсэн.[5]

Ишлэл[засварлах]

  1. Jon Davies. Mongolia. International Water Management Institute. 2008-02-10-д хандсан.
  2. Erdene-Ochir Badarch. Uvs Nuur Basin; World Natural Heritage Site. United Nations Institute for Training and Research. the original on 2008-05-28-с архивлагдсан. 2008-02-10-д хандсан.
  3. The Integrated Taxonomic Information System (ITIS)&Species 2000. Catalogue of Life: 2007 Annual Checklist. The Integrated Taxonomic Information System (ITIS)&Species 2000. 2008-06-27-д хандсан.
  4. Увс нуур (2011-10-12). 2012-05-116-д хандсан.
  5. Uvs Nuur Basin. whc.unesco.org. 2007-01-16-д хандсан.

Гадаад холбоос[засварлах]

Топографийн зургууд[засварлах]