Бүгд Найрамдах Тува Улс
| Бүгд Найрамдах Тува Улс (Монгол) Республика Тыва (Орос) Тыва Республика (Тува) |
|
|---|---|
.svg) ОХУ дахь Бүгд Найрамдах Тува Улсын байршил |
|
| сүлд | далбаа |
 |
 |
| Төрийн дуулал: n/a | |
| Нийслэл | Кызыл |
| Байгуулагдсан | 1944 оны 10 сарын 13 |
| Ангилал Холбооны тойрог Эдийн засгийн бүс |
Бүгд Найрамдах Улс Сибирь Зүүн Сибирь |
| Код | 17 |
| Газар орон | |
| Нутгийн хэмжээ - ОХУ дахь дэс |
170,500 км² 170500 |
| Хүн ам зүй (2002 оны тооллого) | |
| Хүн амын тоо - ОХУ дахь дэс - Нягтрал - Хотын - Хөдөөний |
305,510 хүн 77 1.8 хүн / км² 51.5% 48.5% |
| Албан ёсны хэл | орос, тува |
| Засгийн газар | |
| Засгийн газрын тэргүүн | Шолбан Кара-Оол |
| Хууль тогтоох байгууллага | тув. Дээди Хуралы («Дээд Хурал») |
| Үндсэн хууль | Бүгд Найрамдах Тува улсын үндсэн хууль |
| Албан ёсны цахим сүлжээ | |
| http://gov.tuva.ru/ | |
Бүгд Найрамдах Тува Улс (товч. Тува; орос. Республика Тыва болон Тува; тув. Тыва Республика болон Тыва) бол хууль ёсоор Оросын холбооны нэгж (нэгэн бүгд найрамдах улс) болж байгаа Тува (нэгэн Урианхай) ардын төв нутаг юм. Сибирийн холбооны тойрог, Дорнод Сибирийн эдийн засгийн бүст багтдаг. Нийслэл нь Кызыл («Улаан») хот.
Орост 170,500[1] км2 талбайтайгаараа томоохон нутаг, 307,930[2] тоотойгоороо цөөхөн ард иргэд гэж харьцуулагдана. 2010 оны тооллогоор хүн амын 82.0% (249,299) нь Тувачууд, 16.3% нь Оросууд аж.[3] Орос хэлнээс гадна Тува хэл албан ёсоор хэрэглэгдэнэ.
1911 онд Чин улс мөхөж Ар Монгол тусгаар тогтноход ард нь Хятадаас халхлагдсан Туваг Орос-Зөвлөлт зөөлчлөн мэдэлдээ оруулжээ. Тусгаар байснаа болиод ЗХУ-ын ЗСБНХОУ-ын бүрэлдэхүүнд 1944 онд "Автономит Тува Муж" болон орсон. 1961 онд "Зөвлөлт Социалист Автономит Бүгд Найрамдах Тува Улс" гэж өөрчлөн байгуулагдаж байв. ЗХУ-ын бутралаар Оросын Холбооны Улс тусгаар тогтноход байр суурь дээшилж 1992 онд одоогийн зэрэг, нэрээ олжээ.
Агуулга |
Газарзүйн тойм [засварлах]
168.6 мянган хавтгай дөрвөлжин километр газар (Монголынхтой жишвэл Өмнөговь аймгаас жаахан том) эзлэн оршдог Тува орныг Орос дотор багтдагийнх нь хувьд Зүүн Сибирийн өмнөд үзүүрт байна гэж ойлгож болно. Мөн газарзүйн байршлаар Ази тивийн төвд шахуу байх бөгөөд үүнийг таниулж Кызыл хотод "Азийн төв" (орос. Центр Азии; тув. Азияның төвү) гэх хөшөө босгожээ. Тува нутгийн 80% нь ой тайгат уулархаг газар, үлдэх хувь нь уулсын завсрын хээр, голуудын хөндий байдаг. Нутгийн баруун хэсэгт Алтайн нурууны 3000 метрээс өндөр Мөнгөнтайга (орос. Монгун-Тайга; тув. Мөңгүн-Тайга; 3976 м), Ак-Оюк (3608 м), Мөнгөлөг (орос. Монгулек; 3485 м), Кызыл-Тайга («Улаантайга»; 3121 м) гэх мэт өндөр оргилтой бол зүүн болон хойд талаар нь д.т.д. 2000-3000 метр Соён уулс (орос. Саяны) сунайдаг.
Тува усны арвин нөөцтэй. Бараг бүх гол нь Енисей мөрний дээд савд багтдаг. Урд талаарх Тагна уулын өврийн гол горхи Увс нуурын гадагш урсгалгүй ай савд хамаарна. Тува хэлний хем гэдэг үг «гол» (магадгүй «мөрөн») гэсэн утгатай. Бий-Хем («Бие гол» гэсэн утга байж магадгүй; орос. Большой Енисей), Каа-Хем (магадгүй «Хаа гол») хоёр нийлж яг Енисей мөрнийг (тув. Улуг-Хем, «Үлэг гол») үүсгэдэг. Том нуургүй. Харин Уш-Бельдир («Гурвын бэлчир») рашаан (тув. аржаан), рашаан сувиллын газар нь зартай.
- Зах хаяа залгах газар орон:
- Оросын дотор: Бүгд Найрамдах Хакас Улс (баруун/хойд), Красноярскийн хязгаар (хойд), Эрхүү муж (хойд/зүүн), Бүгд Найрамдах Буриад Улс (зүүн), Алтайн Бүгд Найрамдах Улс (баруун/урд)
- Оросоос гадна: Монгол улс (өмнө талаараа 1,305 км урт)
- Умраас өмнөш хамгийн уртдаа: 450 км
- Дорноос өрнөш хамгийн уртдаа: 700 км
Засаг захиргааны хуваарь [засварлах]
Одоогийн байдлаар Тувагийн нутаг засаг захиргааны 17 хошуунд (тув. кожуун, орос. кожуун буюу район) хуваагддаг. Үүн дотроос 2 хот (Кызыл, Ак Довурак) төвөөс шууд захирагдана. Хошууд дотроо бүгд 116 суманд (тув. сумон), сумд нь цааш арвадад (тув. арбан) хуваагддаг.
| № | Нэгж | Орос нэр | Тува нэр | Талбай[4] (км²) |
Хүн ам (2010)[5] |
|---|---|---|---|---|---|
| I | Кызыл («Улаан») хот | Кызыл | Кызыл | 200 км² | 109,986 |
| II | Ак-Довурак («Цагаангантиг») хот | Ак-Довурак | Ак-Довурак | 49 км² | 14,458 |
| 1 | Бай-Тайга («Баянтайга») хошуу | Бай-Тайгинский | Бай-Тайга | 7,923 км² | 12,453 |
| 2 | Барыын-Хемчик («Баруун Хэмчиг») хошуу | Барун-Хемчикский | Барыын-Хемчик | 1,050 км² | 100,600 |
| 3 | Чөөн-Хемчик («Зүүн Хэмчиг») хошуу | Дзун-Хемчикский | Чөөн-Хемчик | 6,485 км² | 21,170 |
| 4 | Каа-Хем («Хаагол») хошуу | Каа-Хемский | Каа-Хем | 25,726 км² | 12,734 |
| 5 | Кызыл («Улаан») хошуу | Кызылский | Кызыл | 8,527 км² | 24,991 |
| 6 | «Мөнгөнтайга» хошуу | Монгун-Тайгинский | Мөңгүн-Тайга | 4,414 км² | 6,299 |
| 7 | «Өвөр» хошуу | Овюрский | Өвүр | 4,523 км² | 8,018 |
| 8 | Бий-Хем («Биегол») хошуу | Пий-Хемский | Бий-Хем | 8,194 км² | 11,099 |
| 9 | Сүт-Хөл («Сүүннуур») хошуу | Сут-Хольский | Сүт-Хөл | 6,691 км² | 8,689 |
| 10 | Танды («Тагна») хошуу | Тандинский | Таңды | 5,092 км² | 13,994 |
| 11 | Тере-Хөл («Теренуур») хошуу | Тере-Хольский | Тере-Хөл | 10,050 км² | 1,873 |
| 12 | Тес-Хем («Тэсгол») хошуу | Тес-Хемский | Тес-Хем | 6,691 км² | 9,596 |
| 13 | Тожу хошуу | Тоджинский | Тожу | 44,757 км² | 6,170 |
| 14 | Улуг-Хем («Үлэггол») хошуу | Улуг-Хемский | Улуг-Хем | 5,335 км² | 19,507 |
| 15 | Чаа-Хөл («Чаануур») хошуу | Чаа-Хольский кожуун | Чаа-Хөл | 2,903 км² | 6,577 |
| 16 | Чеди-Хөл («Чединуур») хошуу | Чеди-Хольский | Чеди-Хөл | 3,706 км² | 8,171 |
| 17 | Эрзин хошуу | Эрзинский | Эрзин | 11,081 км² | 8,637 |
Хүн амын тойм [засварлах]
ОХУ-ын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн гарахад Бүгд Найрамдах Тува Улсад 307,930 хүн харьяалагджээ. Үүнээс Тува (уламжлалт монгол нэр нь Урианхай, Соёд) дийлэнх олонх буюу 82.0%-ийг, Орос цөөнх буюу 16.3%-ийг эзэлж, бусад ястад тус бүрдээ 0.5%-с цөөн байв. Тува бол Түрэг төрлийн хэлтэй ард түмэн юм. Одоо цагт Сибирьт амьдарч буй Орос улсын цөөнх ард түмнээс Тува, Саха (Яхад, Якут) хоёр л нутагтаа давамгай олон байгаа юм. Гэхдээ 1991 оноос хойш Оросууд Туваг олноор орхин нүүсээр байгаад сүүлийн 20 жилд тоо нь хоёр дахин буурсаныг (1989 онд 99 мянга, 2010 онд 49 мянга) онцлох ёстой.
| Яс үндэс | 1959 оны тооллого | 1970 оны тооллого | 1979 оны тооллого | 1989 оны тооллого | 2002 оны тооллого | 2010 оны тооллого1 | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Тоо | % | Тоо | % | Тоо | % | Тоо | % | Тоо | % | Тоо | % | |
| Тува (өөр хоёр нэр нь Урианхай, Соёд) | 97,996 | 57.0% | 135,306 | 58.6% | 161,888 | 60.5% | 198,448 | 64.3% | 235,313 | 77.0% | 249,299 | 82.0% |
| Орос | 68,924 | 40.1% | 88,385 | 38.3% | 96,793 | 36.2% | 98,831 | 32.0% | 61,442 | 20.1% | 49,434 | 16.3% |
| Хакас | 1,726 | 1.0% | 2,120 | 0.9% | 2,193 | 0.8% | 2,258 | 0.7% | 1,219 | 0.4% | 9,197 | 3.0% |
| Бусад | 3,282 | 1.9% | 5,053 | 2.2% | 6,725 | 2.5% | 9,020 | 2.9% | 2.5% | |||
| Бүгд | 171,928 | 100% | 230,864 | 100% | 267,599 | 100% | 308,557 | 100% | 305,510 | 100% | 307,930 | 100% |
| 1 2010 оны тооллогонд 4,073 хүн өөрийн яс үндсээ тодорхой мэдүүлээгүй байна. Тиймээс эзлэх хувийг гаргахад тэднийг хасч тооцов.[6] | ||||||||||||
Зүүлт [засварлах]
- ↑ "Территория, число районов, населённых пунктов и сельских администраций по субъектам Российской Федерации
- ↑ Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
- ↑ Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
- ↑ "Territories, number, density of population and territorial units by economic and administrative regions of Azerbaijan Republic", The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan.
- ↑ Einwohnerzahlen vom 1. Januar 2010 (Berechnung)
- ↑ Bevölkerung der russischen Gebietseinheiten nach Nationalität 2010 (russisch;Zeilen 856-862) http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls
Гадаад холбоос [засварлах]
- Mongolic elements in Tuvan by Bayarma Khabtagaeva
| Сибирийн холбооны тойргийн бүрэлдэхүүн (12) |  |
||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
|||||||||
