Алтайн Бүгд Найрамдах Улс

Алтайн Бүгд Найрамдах Улс
Алтайн Бүгд Найрамдах Улс (Монгол); Республика Алтай (Орос); Алтай Республика (Алтай)
	;
	Төрийн дуулал: n/a
Нийслэл	Горно-Алтайск
Байгуулагдсан	1922 оны 7 сарын 1
Ангилал; Холбооны тойрог; Эдийн засгийн бүс	БНУ; Сибирь; Баруун Сибирь
Код	04
Газар орон
Нутгийн хэмжээ; - ОХУ дахь дэс	92,600 км²; 92600
Хүн ам зүй (2002 оны тооллого)
Хүн амын тоо; - ОХУ дахь дэс; - Нягтрал; - Хотын; - Хөдөөний	202,947 хүн; 79; 2.2 хүн / км²; 26.4%; 73.6%
Албан ёсны хэлнүүд	орос, алтай
Засгийн газар (2008 оны 10 сарын байдлаар)
Тэргүүн	Александр Бердников
Хууль тогтоох байгууллага	Эл Курултай; («Улсын Хуралдай»)
Үндсэн хууль	Алтайн Бүгд Найрамдах Улсын Үндсэн хууль
Албан ёсны цахим сүлжээ
	http://www.altai-republic.ru

Бүгд Найрамдах Алтай Улс (орос. Республика Алтай, алт. Алтай Республика) — Оросын Холбооны Улсын холбооны этгээд болоод бүгд найрамдах улс. Сибирийн холбооны тойрог болон Баруун Сибирийн эдийн засгийн бүст багтана. Нийслэл - Горно-Алтайск («уулын алтай»).

Алтайн дэвсгэр нутгийн талбай - 92,600 км²^[1], 2010 оны тооллогоорх хүн ам - 206,168^[2]. Оросын доторх 21 БНУ-аас хамгийн цөөн ард иргэдтэй нь аж. Угсаатны бүтцээр 56.6% нь Оросууд, 34.5% (69,963) нь Алтайчууд юм.^[3] Орос хэлнээс гадна Алтай хэл албан ёсоор хэрэглэгдэнэ.

Түүх[засварлах]

Манай эриний өмнөх үеэс нүүдлийн соёл иргэншил цэцэглэж, Базылык, Катанга зэрэг олон курган (туурь) бий.

Хүн ам[засварлах]

Хүн амын 60％ нь орос, 30％ нь алтай үндэстэн болно. Алтайчуудын олонхи нь түрэг угсаатнуудын цус холилдож бүрэлдсэн бөгөөд Телеут, Теленгут зэрэг түрэг угсааны улсууд (552-745), уйгур (745-840), хиргис (8-13-р зууны эхэн) хэмээх гурван ханлиг оршин тогтнож байв. 13-р зуунд Чингис хааны үндэслэсэн Их Монгол Улсын харьяанд оржээ. 1700-аад оноос оросууд тус бүс нутагт ирж, алтайчууд аажмаар нүүдлийн соёл иргэншлээс суурин соёл иргэншил рүү шилжсэн байна. 20-р зууны эхэнд Оросын эрхшээлээс ангижрахын төлөө шашны зүтгэлтнүүд тэмцэж, ард түмний дэмжлэгийг хүлээсэн боловч дарагджээ. 1917 оны Октябрийн хувьсгалын үед алтайчууд зохион байгуулалттайгаар 1922 он хүртэл большевикуудтай тэмцэлдсэн аж.

1922 онд ЗХУ нь Ойротын автономит мужийг байгуулсан байна (Тухайн үед алтайчуудыг ойрот үндэстэн гэдэг байв). 1948 онд Горно-Алтайн автономит муж гэгдэх болсон бөгөөд 1991 онд Бүгд Найрамдах Улсын статусыг олж, Горно-Алтайн Бүгд Найрамдах Улс гэгдэж байгаад мөн оны сүүлчээр ЗХУ задрахад ОХУ-ын бүрэлдэхүүний бүгд найрамдах улс болжээ.

Аж үйлдвэрийн гол салбарууд[засварлах]

Мал аж ахуй, мод боловсруулах үйлдвэрлэл, барилгын материалын үйлдвэрлэл, алт олборлолт. Мөн тус улсын усан болор өндөр үнэлэгддэг.

Газарзүй[засварлах]

Мөн үзэх: Төв Ази

Алтайн БНУ-ын хойд нутгаар урсаж буй Катунь (алтай. Кадын ; «Хатан») гол

Алтайн ноён оргил Белуха

Алтайн БНУ нь Ази тивийн бараг төвд нь барагцаалвал Сибирийн тайга, Казахстаны тал, Монголын говь гурвын уулзвар нутаг юм. Нутгийн 25% ой модоор хучигдсан байдаг.

Талбай: 92,600 км²
Зах хаяа залгадаг газар орон:
- дотоодод: Кемерово муж (хойд талаараа), Бүгд Найрамдах Хакас Улс (зүүн хойд), Бүгд Найрамдах Тува Улс (зүүн), Алтайн хязгаар (баруун, баруун хойд).
- гадаадтай: зүүн урдуур Монгол улс (Баян-Өлгий аймаг), урдуур БНХАУ (ШУӨЗО-ы Алтай тойрог), урд болон баруун урдуур Казахстан (Дорнод муж)
Хамгийн өндөр цэг: Белуха уул (4,506 м)
Хойноос урагш хамгийн уртдаа: 360 км
Зүүнээс баруунш хамгийн уртдаа: 380 км

Гол ус[засварлах]

Алтайн БНУ-ын өмнө биеийн уулсаас эх авдаг 20 мянга гаруй гол горхи умар зүгийг чиглэн урсдаг. Нутгийн томоохон хоёр гол нь Катунь (орос. Катунь ; алтай. Кадын ; «Хатан»), Бия (алтай. Бий) хоёр юм. Энэ хоёр нийлж Сибирийн хамгийн урт мөрөн Обь үүсдэг. Нутгийн зүүн хойд талд байдаг нутагтаа хамгийн том, гүн Телес нуур (325 м гүн; орос. Телецкое озеро ; алтай. Алтын Кӧл ; «Алтан нуур») нь Бия голын эх юм.

Уул хөвч[засварлах]

Нутгийн дийлэнх хувь Алтайн нуруу буюу уулархаг нутагт хамаарна. 4000м гаруй өндөр уул нурууд, мөсөн гол, голын хавцал хөндий зонхилно. Газар хөдлөлтийн идэвхтэй бүст хамаардаг. Нутгийн өмнөд хэсэгт Сибирийн хамгийн өндөр цэг Белуха уул (4,506 м) байрлана. Орос - Монголын хилийн ойролцоо Укокийн тэгш өндөрлөг байна.

Засаг захиргааны хуваарь[засварлах]

Одоо цагт Бүгд Найрамдах Алтай Улсын нутаг дэвсгэр нь 1 хот (орос. городской округ - «тойрог хот» эсвэл «хотын тойрог»), 10 аймаг (орос. район ; өмнөд-алтай. аймак) бүгд 11 нэгж болон хуваагдаж байна. Арван аймаг ахин хуваагдаж 92 нэгж болно. Оросоор сельское поселение гэж бичдэг энэ зүйл ангийг Монголоор «сум» эсвэл «хөдөө нутаг» гэж орчуулж болох юм.

№	Нэр (10 аймаг, 1 хот)	Байршил	Орос нэр (10 район, 1 город)	Алтай нэр (10 аймак, 1 ...)	Талбай	Хүн амын тоо	Аймгийн төвийн нэр
1	Горно-Алтайск («Уулын Алтай»)	—	Горно-Алтайск	Туулу Алтай	95.5 км²	56,013	—
2	Кош-Агач («Хос мод»)		Кош-Агачский	Кош-Агаш	19,845 км²	19,242	Кош-Агач
3	Майма		Майминский	Майма	1,285 км²	28,787	Майма
4	Онгудай		Онгудайский	Оҥдой	11,744 км²	15,270	Онгудай
5	Турочак		Турочакский	Турачак	11,015 км²	12,637	Турочак
6	Улаган («Улаан»)		Улаганский	Улаган	18,367 км²	12,284	Улаган
7	Усть-Кан («Каны адаг»)		Усть-Канский	Кан-Оозы	6,244 км²	15,128	Усть-Кан
8	Усть-Кокса («Хөх усны адаг»)		Усть-Коксинский	Кöк-Суу	12,958 км²	17,610	Усть-Кокса
9	Шебалин		Шебалинский	Шебалин	3,794 км²	14,841	Шебалино
10	Чемал		Чемальский	Чамал	3,016 км²	10,331	Чемал
11	Чоя		Чойский	Чоя	4,526 км²	8,694	Чоя

Зүүлт[засварлах]

Commons: Altai Republic - зураг, дуу, бусад юмс

ү • х • з

Оросын холбооны байгууламж (83)

Бүгд найрамдах улс (21)	Адыгей · Алтай · Башкортостан · Буриад · Дагестан · Ингушет · Кабардино-Балкар · Карачай-Черкесс · Карель · Коми · Мари Эл · Мордова · Саха · Татарстан · Тува · Удмурт · Хакас · Халимаг · Хойд Осет-Алани · Чечень · Чуваш
Хязгаар (9)	Алтай \| Камчатка \| Краснодар \| Красноярск \| Байгалын чанад \| Пермь \| Приморье \| Ставрополь \| Хабаровск
Мужууд	Амур \| Архангельск \| Астрахань \| Белгород \| Брянск \| Владимир \| Волгоград \| Вологда \| Воронеж \| Иваново \| Калининград \| Калуга \| Кемерово \| Киров \| Кострома \| Курган \| Курск \| Ленинград \| Липецк \| Магадан \| Москва \| Мурманск \| Нижегород \| Новгород \| Новосибирск \| Омск \| Оренбург \| Орёл \| Пенза \| Псков \| Ростов \| Рязань \| Самара \| Саратов \| Сахалин \| Свердловск \| Смоленск \| Тамбов \| Тверь \| Томск \| Тула \| Тюмень \| Ульяновск \| Челябинск \| Эрхүү \| Ярославль
Холбооны хот (2)	Москва \| Санкт-Петербург
Автономит муж (1)	Еврейн автономит муж
Автономит тойрог (4)	Ненец \| Ханты-Манси \| Чукотка \| Ямало-Ненец

ү • х • з

Сибирийн холбооны тойргийн бүрэлдэхүүн (12)

Бүгд найрамдах улс (4)	Алтай (БНАлтУ) · Буриад (БНБурУ) · Тува (БНТувУ) · Хакас (БНХакУ)
Хязгаар (3)	Алтайн хязгаар · Красноярын хязгаар · Өвөр Байгалын хязгаар
Муж (5)	· Кемерово муж · Новосибирск муж · Омск муж · Томск муж · Эрхүү муж
Томоохон хот (15)	1. Новосибирск · 2. Омск · 3. Красноярск · 4. Барнаул · 5. Эрхүү · 6. Новокузнецк · 7. Кемерово · 8. Томск · 9. Улаан-Үд · 10. Чит · 11. Братск · 12. Ангарск · 13. Прокопьевск · 14. Бийск · 15. Норильск

[1] "Территория, число районов, населённых пунктов и сельских администраций по субъектам Российской Федерации

[2] Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года

[3] Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года

[1]

[2]

[3]

Алтайн Бүгд Найрамдах Улс (Монгол) Республика Алтай (Орос) Алтай Республика (Алтай)

сүлд	далбаа

Төрийн дуулал: n/a
Нийслэл	Горно-Алтайск
Байгуулагдсан	1922 оны 7 сарын 1
Ангилал Холбооны тойрог Эдийн засгийн бүс	БНУ Сибирь Баруун Сибирь
Код	04
Газар орон
Нутгийн хэмжээ - ОХУ дахь дэс	92,600 км² 92600
Хүн ам зүй (2002 оны тооллого)
Хүн амын тоо - ОХУ дахь дэс - Нягтрал - Хотын - Хөдөөний	202,947 хүн 79 2.2 хүн / км² 26.4% 73.6%
Албан ёсны хэлнүүд	орос, алтай
Засгийн газар (2008 оны 10 сарын байдлаар)
Тэргүүн	Александр Бердников
Хууль тогтоох байгууллага	Эл Курултай («Улсын Хуралдай»)
Үндсэн хууль	Алтайн Бүгд Найрамдах Улсын Үндсэн хууль
Албан ёсны цахим сүлжээ
http://www.altai-republic.ru

Алтайн Бүгд Найрамдах Улс

Агуулга

Түүх[засварлах]

Хүн ам[засварлах]

Аж үйлдвэрийн гол салбарууд[засварлах]

Газарзүй[засварлах]

Гол ус[засварлах]

Уул хөвч[засварлах]

Засаг захиргааны хуваарь[засварлах]

Зүүлт[засварлах]

Хажуугийн цэс

Хувийн хэрэгсэлүүд

Нэрний зайнууд

Хувилбарууд

Харсан тоо

Үйлдлүүд

Хайх

Залуурдагч

Багаж хэрэгслүүд

Бусад хэлээр