Алтайн Бүгд Найрамдах Улс

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Оросын холбооны наян гурван махбодын нэг, харъяат орон
Бүгд Найрамдах Алтай Улс
Алтай Республика
Республика Алтай
Сүлд туг Сүлд тэмдэг
Сүлд туг Сүлдтэмдэг
Улс орон Орос Орос (ОХУ)
Холбооны тойрог Сибирийн ХТ
Эдийн засгийн бүс Өрнө Сибирийн ЭЗБ
Засаг захиргааны нэгж бүгд найрамдах улс
Нийслэл Горно-Алтайск
Нутгийн хуваарь 11 нутаг = 1 хот + 10 аймаг
Газар нутаг 92,903 км² (35-р том)
Хүн ам (2013) 210,344 хүн (79-р олон)
Нягт сийрэг 2.3 хүн/км² (71-р шигүү)
Алтайн ард түмэн
Алтай орныхон
Оросын Алтайнхан
Орос үндэстэн (55.7 %)
Алтай ястан (35.3 %)
Хасаг үндэстэн (6.1 %)
Албан хэл бичиг Орос, Алтай
Орон, ЗГ-ын тэргүүн Александр Бердников
Хууль тогтоох газар «Эл Курултай»
(Улсын хуралдай)
Түүхэн он цаг 1922-07-01 — ОйрӨЗМ
1948-01-07 — ГАӨЗМ
1990-10-25 — ЗСБНАГАУ
1991-07-03 — ЗСБНГАУ
1991-05-xx — БНГАУ
1993-12-12 — БНАлтУ
Цагийн бүс Омскийн цаг (НЗНЦ+7)
Шуудан хаяг 649000–649999
Нутгийн томъёо 04 / 84 / RU-AL
Цахим газар altai-republic.com  (орос.)

Бүгд Найрамдах Алтай Улс (орос. Республика Алтай, алт. Алтай Республика) — Оросын Холбооны Улсын холбооны этгээд болоод бүгд найрамдах улс. Сибирийн холбооны тойрог болон Баруун Сибирийн эдийн засгийн бүст багтана. Нийслэл - Горно-Алтайск («уулын алтай»).

Алтайн дэвсгэр нутгийн талбай - 92,600 км2[1], 2010 оны тооллогоорх хүн ам - 206,168[2]. Оросын доторх 21 БНУ-аас хамгийн цөөн ард иргэдтэй нь аж. Угсаатны бүтцээр 56.6% нь Оросууд, 34.5% (69,963) нь Алтайчууд юм.[3] Орос хэлнээс гадна Алтай хэл албан ёсоор хэрэглэгдэнэ.

Түүх[засварлах]

Манай эриний өмнөх үеэс нүүдлийн соёл иргэншил цэцэглэж, Базылык, Катанга зэрэг олон курган (туурь) бий.

Хүн ам[засварлах]

Хүн амын 60% нь орос, 30% нь алтай үндэстэн болно. Алтайчуудын олонхи нь түрэг угсаатнуудын цус холилдож бүрэлдсэн бөгөөд Телеут, Теленгут зэрэг түрэг угсааны улсууд (552-745), уйгур (745-840), хиргис (8-13-р зууны эхэн) хэмээх гурван ханлиг оршин тогтнож байв. 13-р зуунд Чингис хааны үндэслэсэн Их Монгол Улсын харьяанд оржээ. 1700-аад оноос оросууд тус бүс нутагт ирж, алтайчууд аажмаар нүүдлийн соёл иргэншлээс суурин соёл иргэншил рүү шилжсэн байна. 20-р зууны эхэнд Оросын эрхшээлээс ангижрахын төлөө шашны зүтгэлтнүүд тэмцэж, ард түмний дэмжлэгийг хүлээсэн боловч дарагджээ. 1917 оны Октябрийн хувьсгалын үед алтайчууд зохион байгуулалттайгаар 1922 он хүртэл большевикуудтай тэмцэлдсэн аж.

1922 онд ЗХУ нь Ойротын автономит мужийг байгуулсан байна (Тухайн үед алтайчуудыг ойрот үндэстэн гэдэг байв). 1948 онд Горно-Алтайн автономит муж гэгдэх болсон бөгөөд 1991 онд Бүгд Найрамдах Улсын статусыг олж, Горно-Алтайн Бүгд Найрамдах Улс гэгдэж байгаад мөн оны сүүлчээр ЗХУ задрахад ОХУ-ын бүрэлдэхүүний бүгд найрамдах улс болжээ.

Аж үйлдвэрийн гол салбарууд[засварлах]

Мал аж ахуй, мод боловсруулах үйлдвэрлэл, барилгын материалын үйлдвэрлэл, алт олборлолт. Мөн тус улсын усан болор өндөр үнэлэгддэг.

Газарзүй[засварлах]

Мөн үзэх: Төв Ази
Алтайн БНУ-ын хойд нутгаар урсаж буй Катунь (алтай. Кадын ; «Хатан») гол
Алтайн ноён оргил Белуха

Алтайн БНУ нь Ази тивийн бараг төвд нь барагцаалвал Сибирийн тайга, Казахстаны тал, Монголын говь гурвын уулзвар нутаг юм. Нутгийн 25% ой модоор хучигдсан байдаг.

Гол ус[засварлах]

Алтайн БНУ-ын өмнө биеийн уулсаас эх авдаг 20 мянга гаруй гол горхи умар зүгийг чиглэн урсдаг. Нутгийн томоохон хоёр гол нь Катунь (орос. Катунь ; алтай. Кадын ; «Хатан»), Бия (алтай. Бий) хоёр юм. Энэ хоёр нийлж Сибирийн хамгийн урт мөрөн Обь үүсдэг. Нутгийн зүүн хойд талд байдаг нутагтаа хамгийн том, гүн Телес нуур (325 м гүн; орос. Телецкое озеро ; алтай. Алтын Кӧл ; «Алтан нуур») нь Бия голын эх юм.

Уул хөвч[засварлах]

Нутгийн дийлэнх хувь Алтайн нуруу буюу уулархаг нутагт хамаарна. 4000м гаруй өндөр уул нурууд, мөсөн гол, голын хавцал хөндий зонхилно. Газар хөдлөлтийн идэвхтэй бүст хамаардаг. Нутгийн өмнөд хэсэгт Сибирийн хамгийн өндөр цэг Белуха уул (4,506 м) байрлана. Орос - Монголын хилийн ойролцоо Укокийн тэгш өндөрлөг байна.

Засаг захиргааны хуваарь[засварлах]

Одоо цагт Бүгд Найрамдах Алтай Улсын нутаг дэвсгэр нь 1 хот (орос. городской округ - «тойрог хот» эсвэл «хотын тойрог»), 10 аймаг (орос. район ; өмнөд-алтай. аймак) бүгд 11 нэгж болон хуваагдаж байна. Арван аймаг ахин хуваагдаж 92 нэгж болно. Оросоор сельское поселение гэж бичдэг энэ зүйл ангийг Монголоор «сум» эсвэл «хөдөө нутаг» гэж орчуулж болох юм.

Нэр
(10 аймаг, 1 хот)
Байршил Орос нэр
(10 район, 1 город)
Алтай нэр
(10 аймак, 1 ...)
Талбай Хүн амын
тоо
Аймгийн
төвийн нэр
1 Горно-Алтайск
(«Уулын Алтай»)
Горно-Алтайск Туулу Алтай 95.5 км² 56,013
2 Кош-Агач
(«Хос мод»)
Location Kosh-Agachsky District Altai Republic.svg Кош-Агачский Кош-Агаш 19,845 км² 19,242 Кош-Агач
3 Майма Location Mayminsky District Altai Republic.svg Майминский Майма 1,285 км² 28,787 Майма
4 Онгудай Location Ongudaysky District Altai Republic.svg Онгудайский Оҥдой 11,744 км² 15,270 Онгудай
5 Турочак Location Turochaksky District Altai Republic.svg Турочакский Турачак 11,015 км² 12,637 Турочак
6 Улаган
(«Улаан»)
Location Ulagansky District Altai Republic.svg Улаганский Улаган 18,367 км² 12,284 Улаган
7 Усть-Кан
(«Каны адаг»)
Location Ust-Kansky District Altai Republic.svg Усть-Канский Кан-Оозы 6,244 км² 15,128 Усть-Кан
8 Усть-Кокса
(«Хөх усны адаг»)
Location Ust-Koksinsky District Altai Republic.svg Усть-Коксинский Кöк-Суу 12,958 км² 17,610 Усть-Кокса
9 Шебалин Location Shebalinsky District Altai Republic.svg Шебалинский Шебалин 3,794 км² 14,841 Шебалино
10 Чемал Location Chemalsky District Altai Republic.svg Чемальский Чамал 3,016 км² 10,331 Чемал
11 Чоя Location Choysky District Altai Republic.svg Чойский Чоя 4,526 км² 8,694 Чоя

Зүүлт[засварлах]

Викимедиа зургийн сан:
«Алтайн Бүгд Найрамдах Улс»