Бүгд Найрамдах Буриад Улс
-
Энэ хуудсанд улс орны тухай өгүүлнэ. Ард түмний талаар хайсан бол Буриад холбоосыг дарна уу.
| Бүгд Найрамдах Буриад Улс (Монгол) Республика Бурятия (Орос) Буряад Республика (Буриад) |
|
|---|---|
.svg) ОХУ дахь Бүгд Найрамдах Буриад Улсын байршил |
|
| сүлд | далбаа |
 |
 |
| Төрийн дуулал: n/a | |
| Нийслэл | Улаан-Үд |
| Байгуулагдсан | 1923 оны тавдугаар сарын 30 |
| Ангилал Холбооны тойрог Эдийн засгийн бүс |
Бүгд Найрамдах Улс Сибирь Зүүн Сибирь |
| Код | 03 |
| Газар орон | |
| Нутгийн хэмжээ - ОХУ дахь дэс |
351,300 км² 351300 |
| Хүн ам зүй (2002 оны тооллого) | |
| Хүн амын тоо - ОХУ дахь дэс - Нягтрал - Хотын - Хөдөөний |
981,238 хүн 56 2.8 хүн / км² 59.6% 40.4% |
| Албан ёсны хэлнүүд | Орос, Буриад |
| Засгийн газар | |
| Ерөнхийлөгч | Вячеслав Наговицин |
| Засгийн газрын дарга | Вячеслав Наговицин |
| Хууль тогтоох байгууллага | Бүгд Найрамдах Буриад Улсын Ардын Хурал |
| Үндсэн хууль | Бүгд Найрамдах Буриад Улсын Үндсэн хууль |
| Албан ёсны цахим сүлжээ | |
| http://egov-buryatia.ru/ | |
Бүгд Найрамдах Буриад Улс (орос. Республика Бурятия; бур. Буряад Республика) — Оросын Холбооны Улсын холбооны этгээд болоод бүгд найрамдах улс. Сибирийн холбооны тойрог болон Дорнод Сибирийн эдийн засгийн бүст багтдаг. Нийслэл - Улаан-Үд хот.
Орос дотор 351,300[1] км2 талбайтайгаараа 15-р том нутаг, 972,021[2] тоотойгоороо 56-р олон ард иргэд гэж харьцуулагдана. 2010 оны тооллогоор хүн амын 66.1% нь Оросууд, 30.0% (286,839) нь Буриадууд аж.[3] Орос хэлнээс гадна Буриад Монгол хэл албан ёсоор хэрэглэгдэнэ.
Оросууд 1648 онд Баргажинд анхны шивээгээ барьснаас хойш улам лавшруулсаар Буриад Монгол нутаг ба ард зоныг эрхшээжээ. 1923 онд ЗХУ-ын ЗСБНХОУ-ын бүрэлдэхүүнд "Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Буриад Монгол Улс" байгуулагдав. 1991 онд Оросын Холбооны Улс тусгаар тогтноход байр суурь дээшилж одоогийн эрх хэмжээ, нэрээ олжээ.
Агуулга |
Газар зүй [засварлах]
Буриад орон дэлхийн хамгийн гүнзгий, цэнгэг уст Байгал нуурын өврөөр захладаг. Нуурын эргийн 60% нь Буриадын нутгаар дайрдаг. Буриад Улс урд талаараа Монгол Улстай хаяалах ОХУ-ын хилийн нутаг болж, холбооны улсын дотор Өвөр Байгалийн хязгаараас зүүн талаараа, Бүгд Найрамдах Тува Улсаас баруун талаараа, Эрхүү мужаас хойд талаараа зааглагддаг.
Газрын байц [засварлах]
Хамгийн нам дор газар нь Байгал нуур (456 м), хамгийн өндөр цэг нь Соёны ноён оргил Мөнх Сарьдаг (3491 м) юм. Ихэнх голууд Байгалийн өргөн цутгал Сэлэнгийн сав газарт хамаарна.
Засаг захиргааны хуваарь [засварлах]
Одоогийн байдлаар Буриадын засаг захиргаа-нутаг дэвсгэр дээд түвшинд 21 аймаг, 2 хотын дүүрэгт (Улаан-Үд, Хойдбайгал хоёрын) бүгд 23 нэгжид хуваагдаж байна.
Цагийн бүс [засварлах]
БНБуриад Улс нь UTC+8 бүст харьяалагдах бөгөөд зуны цагийн хуваарьтай үедээ UTC+9 болно.
Түүх [засварлах]
Эртнээс нааш Монгол угсааны нүүдэлчид оршин сууж ирсэн тус нутаг 1206 онд байгуулагдсан Их Монгол Улсын бүрэлдэхүүнд багтаж байв.
16-р зууны үеэс алт, ангийн арьсаар баялаг тус нутагт Хаант Орос Улсын худалдаачид, цэргүүд суурьшиж эхэлсэн аж. Оросууд 1666 онд Үд голын хөндийд цайз барьж, Дээд Үд буюу Верхне-Удинск хэмээн нэрлэсэн нь хожмын Улаан-Үд хот бөгөөд тэр үеэс тус бүс нутгийн төв болсон юм. 1689 онд Манж Чин гүрэн, Хаант Оросын хооронд байгуулсан Нерчинскийн гэрээ ёсоор албан ёсоор Оросын мэдэлд шилжсэн байна.
Хожим 1917 оны Октябрийн хувьсгалын дараа нэг хэсэг цагаан арми болон Япон улсад эзлэгдэж байсан бөгөөд 1920 онд Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улс Дээд Үдэд нийслэлтэйгээр оршин тогтнож байв. 1922 онд Зөвлөлт Холбоот Улсад нэгтгэгдсэний дараа 1923 онд Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Буриад Монгол Улс болон зохион байгуулагдсан юм. 1958 онд тус улсын нэрнээс Монгол гэдэг үгийг хасчээ.
1991 оны 5 сарын 27-нд Бүгд Найрамдах Буриад Улс болгож нэрээ өөрчилсөн тус улс нь мөн оны 12 сарын 25-нд ЗХУ задрахад ОХУ-ын бүрэлдэхүүнд үлдэж, 1994 онд түүхэндээ анх удаа ардчилсан замаар ерөнхийлөгчөө сонгоход Леонид Потапов тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна.
Угсаатны бүтэц [засварлах]
1970 оноос хойш Буриад ястны эзлэх хувь өсч байна[4]:
| Ястад/он | 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2010 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Оросууд | 52,9 % | 72,0 % | 74,6 % | 76,5 % | 72,0 % | 69,9 % | 67,8 % | 66,1 % |
| Буриадууд | 43,9 % | 21,3 % | 20,2 % | 19,0 % | 23,0 % | 24,0 % | 27,8 % | 30,0 % |
| Украйнчууд | 0,4 % | 2,5 % | 1,5 % | 1,3 % | 1,7 % | 2,2 % | 0,98 % | 0,6 % |
| Татарууд | 0,6 % | 0,7 % | 1,2 % | 1,2 % | 1,1 % | 1,0 % | 0,83 % | 0,7 % |
2010 онд Оросын иргэн Буриадуудын 62.16% нь Буриад улсад оршин сууж байна.
Боловсрол [засварлах]
Аж үйлдвэр [засварлах]
- Уул уурхай, мод боловсруулах, хөнгөн аж үйлдвэр, хонины аж ахуй зэрэг нь тус улсын аж үйлдвэрийн гол салбарууд болно.
- Сибирийн төмөр зам тус улсын нутгаар дайрч өнгөрөх бөгөөд Улаан-Үд нь Монгол улсаар дамжин БНХАУ орох төмөр замын чухал зангилаа болно.
Мөн үзэх [засварлах]
- Усть-Ордын Буриадын автономит тойрог (хуучнаар)
- Агын Буриадын автономит тойрог (хуучнаар)
Зүүлт [засварлах]
- ↑ "Территория, число районов, населённых пунктов и сельских администраций по субъектам Российской Федерации"
- ↑ "Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года"
- ↑ Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
- ↑ Демоскоп
Гадаад холбоос [засварлах]
- egov-buryatia.ru - (оросоор) Бүгд Найрамдах Буриад Улсын төр засгийн албан ёсны цахим сүлжээ
- egov-buryatia.ru/bur - (буриадаар) Бүгд Найрамдах Буриад Улсын төр засгийн албан ёсны цахим сүлжээ
- www.buryatia.org - (орос, буриад, монголоор) Буриад Ардын Сайт (Буриад хөөрөлдөөн)
- buryatia.ru - (оросоор) Мэдээллийн цахим сүлжээ
| Бүгд Найрамдах Буриад Улсын засаг захиргааны хуваарь (23) | |
||||
|---|---|---|---|---|---|
|
|||||
| Сибирийн холбооны тойргийн бүрэлдэхүүн (12) |  |
||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
|||||||||
