Буриад орон

Чөлөөт нэвтэрхий толь, Википедиагаас
(Бүгд Найрамдах Буриад Улс-с шууд холбогдсон)
Харайх: Удирдах, Хайлт
Оросын холбооны наян гурван махбодын нэг, харъяат орон
Бүгд Найрамдах Буриад Улс
Бү-на-бу-у.png

Буряад Республика
Республика Бурятия
Буриад орон / Буряад орон / Бурятия
Сүлд туг Сүлд тэмдэг
Сүлд туг Сүлдтэмдэг
Улс орон Орос Орос (ОХУ)
Холбооны тойрог Сибирийн ХТ
Эдийн засгийн бүс Дорно Сибирийн ЭЗБ
Засаг захиргааны нэгж бүгд найрамдах улс
Нийслэл Улаан-Үд
Нутгийн хуваарь 23 нутаг = 2 хот + 21 аймаг
Газар нутаг 351,334 км² (15-р том)
Хүн ам (2013) 971,810 хүн[1] (54-р олон)
Нягт сийрэг 2.8 хүн/км² (69-р шигүү)
Буриадын ард түмэн
Буриад орныхон
Буриадынхан (2010)
Орос үндэстэн (64.9 %)
Буриад ястан (29.5 %)
Татар үндэстэн (0.7 %)
Албан хэл бичиг Орос, Буриад
Орон, ЗГ-ын тэргүүн Вячеслав Наговицын
Хууль тогтоох газар «Арадай Хурал» (Ардын хурал)
АХ-ын дарга Матвей Гершевич
Түүхэн он цаг 1923-05-30 — ЗСБНАБМУ
1958-07-07 — ЗСБНАБУ
1992-03-27 — БНБурУ
Цагийн бүс Эрхүүгийн цаг (НЗНЦ+9)
Утасны орц (+7) 301xx
Шуудан хаяг 670000–671999
Нутгийн томъёо 03 / 81 / RU-BU
Цахим газар egov.buryatiya.ru
 (орос.)  (бур.)  (англ.)

Буриад (ᠪᠣᠷᠢᠶᠠᠳ, ястнаас ялгаж Буриад орон, худам монголоор ᠪᠣᠷᠢᠶᠠᠳ ᠣᠷᠣᠨ - бурийад орун, буриад кирилээр Буряад орон, Буряад-Монгол орон[2], оросоор Бурятия) бол Сибирийн холбооны тойрогт багтдаг, Орос улсын харъяат орон юм.[3] 1992 онд хуучнаасаа зэрэг ахиж Оросын холбооны махбод, бүгд найрамдах улс болсноор Бүгд Найрамдах Буриад Улс (товчоор БНБурУ, оросоор Республика Бурятия, буриад кирилээр Буряад Республика[4]) гэж алдаршсан.

Орос үндэстэн давамгайлж, Буриад ястан өөриймссөн 351,334 км² газар нутагтай Буриад оронд 2013 онд 971,810 хүн оршин сууж байна.[1] БНБурУ 1994 оноос ардчилсан үндсэн хууль батлан мөрдөх болж, Буриадыг (Монгол хэлний умард аялгуу) Орос хэл бичгийн хамтаар албан ёсны болгожээ. Өнөөдөр бүхэл орон, ард зоноо 21 аймаг, 2 хотод хувааж захирдаг. Нийслэл нь дөчин түмэн хүнтэй Улаан-Үд хот.

Газар зүй[засварлах]

Орос улсын Буриад орон Төв Ази, дорно Сибирь (Шивэр)-ийн өмнө захаар Монголын хээр тал, Сибирийн өтгөн шугуй хооронд 351,334 км² (Оросын холбооны наян гурван махбодын дунд 15-р том нутаг) эзлэсэн ой мод, уул тал, ус нуур харамгүй бүрдсэн газар оршдог. Орос улсын хил дотроо зүүн талдаа Өвөр Байгалын хязгаартай өргөн зурвасаар, хойгуураа Эрхүү мужтай хиллэж, баруун хойд талаараа Байгал нуурт тулж, баруун талаараа бага шиг зайд Тува оронтой хаяа нийлдэг. Орос улсаас гадна урд талдаа Монгол улс, түүний Сэлэнгэ, Булган, Хөвсгөл аймгийн нутгаас хилээр зааглагдана.

Хөдөө газар

Гүн, цэнгэг, үзэсгэлэнт Байгал нуурын эргийн 60% нь Буриадаар дайрдаг. Буриад Монголчууд нуураа Байгал далай гэж нандигнан биширдэг билээ. Буриадад Ангар Лена хоёр мөрөн, Байгал нуурын (52%) гэсэн гурван сав газар байна. Бүгд 25 мянга гаруй гол горхи урсдгаас >99% нь 200 км-ээс богино, 61% нь Байгал далайд цутгадаг. Томоохноос нэр дурдвал Зэд, Цөх, Хялга, Үд голыг хураан ирэх Сэлэнгэ мөрөн, цолгин цутгадаг Баргажин, Байгалын оройд цутгадаг Дээд Ангар байна. Лена мөрөн (буриадаар Зүлхэ мүрэн)-өө зүглэн оддог Витим Муя хоёр, Ангарыг чиглэн аяарладаг Эрхүү гол бас бий.

Хамгийн нам дор цэг нь далайн түвшнээс дээш 456 м өндөр дэх Байгал нуурын мандал бол, хамгийн өндөр цэг нь хоёр улсын хилийн цэг болсон Соёны ноён оргил Мөнх сарьдаг (3491 м) юм. Энд Зүүн Соёны нуруунаас гадна Хамар даваан, Байгалын, Улаан бургасан, Ахын, Баргажины, Витимийн гэх мэт нуруу, өндөрлөг орон бий.

Түүх[засварлах]

Эртнээс нааш Монгол угсааны нүүдэлчид оршин сууж ирсэн тус нутаг 1206 онд байгуулагдсан Их Монгол Улсын бүрэлдэхүүнд багтаж байв.

Оросууд 1648 онд Баргажинд анхны шивээгээ барьснаас хойш улам лавшруулсаар Буриад Монгол нутаг ба ард зоныг эрхшээжээ. 16-р зууны үеэс алт, ангийн арьсаар баялаг тус нутагт Хаант Орос Улсын худалдаачид, цэргүүд суурьшиж эхэлсэн аж. Оросууд 1666 онд Үд голын хөндийд цайз барьж, Дээд Үд буюу Верхне-Удинск хэмээн нэрлэсэн нь хожмын Улаан-Үд хот бөгөөд тэр үеэс тус бүс нутгийн төв болсон юм. 1689 онд Манж Чин гүрэн, Хаант Оросын хооронд байгуулсан Нерчинскийн гэрээ ёсоор албан ёсоор Оросын мэдэлд шилжсэн байна.

1929 оны ЗСБНАБМУ-ын газрын зураг. 1937 оноос өмнөх Буриад Монгол орон Аг, Усть-Орд хоёрыг багтаасан том байжээ.

Хожим 1917 оны Октябрийн хувьсгалын дараа нэг хэсэг цагаан арми болон Япон улсад эзлэгдэж байсан бөгөөд 1920 онд Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улс Дээд Үдэд нийслэлтэйгээр оршин тогтнож байв. 1922 онд Зөвлөлт Холбоот Улсад нэгтгэгдсэний дараа 1923 онд Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Буриад Монгол Улс болон зохион байгуулагдсан юм. 1958 онд тус улсын нэрнээс Монгол гэдэг үгийг хасчээ.

1923 онд ЗХУ-ын ЗСБНХОУ-ын бүрэлдэхүүнд "Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Буриад Монгол Улс" байгуулагдав. 1927 онд Зөвлөлт засгийг эсэргүүцсэн буриадын ард түмний бослого гарсан боловч ЗХУ цэрэг, зэвсгийн хүчээр цус урсган даржээ. Зэвсэгт бослогоос хойш буриадчуудыг нэн ялангуяа боловсролтой хэсгийн эсрэг хэлмэгдүүлэлт эрчимтэй явуулснаар 1929 он гэхэд 35000 хүнийг хэлмэгдүүлсэн баримт байдаг.

1991 онд Оросын Холбооны Улс тусгаар тогтноход байр суурь дээшилж одоогийн эрх хэмжээ, нэрээ олжээ.

1991 оны 5 сарын 27-нд Бүгд Найрамдах Буриад Улс болгож нэрээ өөрчилсөн тус улс нь мөн оны 12 сарын 25-нд ЗХУ задрахад ОХУ-ын бүрэлдэхүүнд үлдэж, 1994 онд түүхэндээ анх удаа ардчилсан замаар ерөнхийлөгчөө сонгоход Леонид Потапов тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна.

Ард түмэн[засварлах]

Бурханч (1900 он)

1970 оноос хойш Буриад ястны эзлэх хувь өсч байна[5]:

Ястад/он 1926 1939 1959 1970 1979 1989 2002 2010
Оросууд 52,9 % 72,0 % 74,6 % 76,5 % 72,0 % 69,9 % 67,8 % 66,1 %
Буриадууд 43,9 % 21,3 % 20,2 % 19,0 % 23,0 % 24,0 % 27,8 % 30,0 %
Украйнчууд 0,4 % 2,5 % 1,5 % 1,3 % 1,7 % 2,2 % 0,98 % 0,6 %
Татарууд 0,6 % 0,7 % 1,2 % 1,2 % 1,1 % 1,0 % 0,83 % 0,7 %

2010 онд Оросын иргэн Буриадуудын 62.16% нь Буриад улсад оршин сууж байна.

Орон нутаг[засварлах]

Буриад орны хорин гурван нутгийн үндсэн мэдээлэл
Нутгийн нэр Газар нутгийн
хэмжээ, талбай
Хүн амын тоо
(2012.1.1-ээр)[6]
Нутгийн
төв
Дүүрэг,
сумын
тоо
монгол кирил орос кирил буриад кирил км² ↑↓ хүн ↑↓
хотбүгд найрамдах улсад шууд харъяалагддаг хот (город республиканского подчинения) (2)
1 Улаан-Үд хот Город Улан-Удэ Улаан-Үдэ хото 348 22 411,646 1 3
2 Хойдбайгал хот Город Северобайкальск Хойто-Байгал хото 23 24,615 11
аймагхот суурин, сум хөдөө аль алиныг агуулсан нутаг (муниципальный район) (21)
3 Ах аймаг Окинский район Ахын аймаг 26012 4 5,401 23 Өрлөг 4
4 Бабант аймаг Баунтовский район Баунтын аймаг 66816 1 9,389 22 Багдарин 9
5 Байгал шадар аймаг Прибайкальский район Байгал шадар аймаг 15472 7 26,904 9 Турунтаево 10
6 Баргажин аймаг Баргузинский район Баргажанай аймаг 18533 6 23,238 13 Баргажин 10
7 Бичүүр аймаг Бичурский район Бэшүүрэй аймаг 6201 17 24,742 10 Бичүүр 18
8 Загарай аймаг Заиграевский район Загарайн аймаг 6605 16 49,513 3 Загарай 20
9 Захаамин аймаг Закаменский район Захааминай аймаг 15320 8 28,016 7 Захаамин 24
10 Зэд (Жад) аймаг Джидинский район Зэдын аймаг 8600 13 27,450 8 Зэд 23
11 Муя аймаг Муйский район Муяын аймаг 25,164 5 12,834 21 Таксимо 3
12 Мухаршивэр аймаг Мухоршибирский район Мухар-Шэбэрэй аймаг 4532 19 24,562 12 Мухаршивэр 16
13 Сэлэнгэ аймаг Селенгинский район Сэлэнгын аймаг 8269 14 45,412 4 Галуутнуур 15
14 Тарвагатай аймаг Тарбагатайский район Тарбагатайн аймаг 3300 20 16,657 17 Тарвагатай 10
15 Түнхэн аймаг Тункинский район Түнхэнэй аймаг 11800 12 22,278 14 Хэрээн 14
16 Хабаан аймаг Кабанский район Хабаансхын аймаг 13470 9 59,274 2 Хабаан 19
17 Хиагт аймаг Кяхтинский район Хяагтын аймаг 4684 18 39,240 5 Хиагт 19
18 Хойдбайгал аймаг Северо-Байкальский район Хойто-Байгалай аймаг 53990 2 13,688 20 Доод Ангар 10
19 Хорь аймаг Хоринский район Хориин аймаг 13431 10 18,236 16 Хорь 11
20 Хурамхаан аймаг Курумканский район Хурамхаанай аймаг 12450 11 14,704 19 Хурамхаан 10
21 Хэжэнгэ аймаг Кижингинский район Хэжэнгын аймаг 7871 15 16,154 18 Хэжэнгэ 9
22 Эвлэг аймаг Иволгинский район Эбилгын аймаг 2663 21 39,078 6 Эвлэг 6
23 Яруу аймаг Еравнинский район Яруунын аймаг 30725 3 18,360 15 Нарст 14
Буриад орны дүн 351334 971,391 3+254


Аж үйлдвэр[засварлах]

  • Уул уурхай, мод боловсруулах, хөнгөн аж үйлдвэр, хонины аж ахуй зэрэг нь тус улсын аж үйлдвэрийн гол салбарууд болно.
  • Сибирийн төмөр зам тус улсын нутгаар дайрч өнгөрөх бөгөөд Улаан-Үд нь Монгол улсаар дамжин БНХАУ орох төмөр замын чухал зангилаа болно.

Зураг, үзэмж[засварлах]

Мөн үзэх[засварлах]

Лавлах бичиг[засварлах]

  1. 1.0 1.1 Оценка численности постоянного
    населения РФ на 1 января 2013 г.
  2. 1923 оноос 1958 он хүртэл улсын нэрэнд оросоор Бурят-Монгольская, буриадаар Буряад-Монгол гэдэг үгс байсан. 1958 оны 7 сарын 7-ны Зөвлөлт Холбоот Улсын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн зарлигаар Монгол гэсэн үгийг гээж дан Бурят, Буряад гэдэг болсон юм. Гэвч Оросчлол, дэлхийчлэлийг гэтлэн ёс уламжлалаа авч үлдэхэд хэрэг болно гэдэг үүднээс ч тэр үү Орос, Монгол аль ч улсад, хөгшин залуу ямар байв чиг ялгалгүй монголорхох үзэлтэй буриад хүмүүс өөрийгөө Буряад-Монгол хүн, улсыг Буряад-Монгол орон гэж бичих нь одоо ч түгээмэл байсаар байгаа.
  3. Конституция Российской Федерации. Ст. 5, пп. 1, 2
  4. Орост албан ёсны бичиг баримтанд орос үгийг тохируулсан Буряад Республика гэдгээр бичдэг. Үүнээс гадна Монгол улсын нэр томъёоноос санаа авч Бүгэдэ Найрамдах Буряад Улас гэж бичсэн нь ч цөөнгүй. Энийг худам монгол үсгээр бүгүдэ найирамдаху бурийад улус гэсэн галигийн дагуу бичнэ.
  5. Демоскоп
  6. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 г.

Гадаад холбоос[засварлах]

Викимедиа зургийн сан: Буриад орон
  • egov-buryatia.ru — Засгийн газрын сайт  (орос.)  (бур.)  (англ.)
  • buryatia.org — Буриад ардын сайт  (бур.)  (орос.)
  • buryatia.ru — сонин мэдээний сайт  (орос.)  (бур.)
  • infpol.ru — сонин мэдээний сайт  (орос.)  (бур.)