Монгол үндэстэн

Чөлөөт нэвтэрхий толь, Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Монү.png
Монгол үндэстэн
YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg Sukhbaatar.jpg Bjambyn Rintschen.jpg
Чингис хаан Хубилай хаан Д. Сүхбаатар Б. Ринчен
Tsedenbal BundesArchiv.jpg Jügderdemidiin Gürragchaa.jpeg Sarantuya.jpg Asashoryu Jan08 crop.JPG
Ю. Цэдэнбал Ж. Гүррагчаа Б. Сарантуяа Д. Дагвадорж
Бичгийн нэр ганц тоо — ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ, монгол, моңһл
олон тоо — ᠮᠣᠩᠭᠣᠯᠴᠣᠳ, монголчууд,
                       монголшууд, моңһлмуд
Өнөөгийн байдал
Нутаг орон Дэлхий даяар — 9.3 сая (2010). Үүнээс:
Монгол Монгол (МУ)2,516,949 (2010)[1]

Flag of the People's Republic of China.svg Хятад (БНХАУ) — 5,981,840 (2010)[2]

Орос Орос (ОХУ) — 647,747 (2010)[4]
Өмнөд Солонгос Өмнө Солонгос (БНСУ) — 29,534 (2010)[5]

Flag of the United States.svg Америк (АНУ) — 17,036 (2010)[6]
Хэл бичиг төрөлх монгол хэл (дорнод, төв,
өрнөд, умард дөрвөн аялгуу, монгол
кирил хоёр үсгийн таван бичгийн
дүрэмтэй
) болон орос, хятад хэл бичиг
Шүтлэг эхэндээ мөнх тэнгэрт биширсэн, иймээс
бөөгийн үйл, газар лусын тахилгатай,
дараа нь нийтээрээ буддын шашин,
тэр дундаа шарын шашныг авсан,
одоо зарим нь бурхангүй болсон
Төрөл холбоо
Ойр төрөл бууань, дагуур, дуншян, могол, монгор
Хэл угсаа Монгол угсаатан (монгол төрлийн хэлтэн)
Дотроо авга, баарин, барга, баяд,
буриад, булгад, горлос, дархад,
дарьганга, дөрвөд, захчин, мянгад,
найман, ойрд, онниуд, өөлд,
сартуул, сөнөд, торгууд, түмд,
урианхай, үзэмчин, халимаг, халх,
харчин, хорчин, хорь, хотгойд,
цаатан, цонгоол, цахар, элжигин ...

Монгол (ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ, олон тоонд монголчууд; гүйцэд хэлвэл монгол үндэстэн, ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠦᠨᠳᠦᠰᠦᠲᠡᠨ) — алтай язгуурын хэлтэй монгол угсаатны цөм болсон монгол хэлт ард түмэн; өдгөө өөрийн Монгол улсын үндсэн хүн ам байж, мөн Хятад, Орос, Хиргис улсад тасран харъяалагдсан, АНУ, БНСУ зэрэг олон улсад цөөн тоогоор сууж буй бүгд 9.3 сая хүнтэй үндэстэн.

Монгол үндэстний сонирхолд нийцэн байгуулагдсан бүрэн эрхт Монгол Улсын харьяат 2 сая 638 мянган[7] иргэн, БНХАУ-ын харъяат 5 сая 814 мянган[8] (Үүнээс Өвөр Монголд 4.2 сая) иргэн тус тус Монгол үндэстэн гэж бүртгэгджээ. Харин ОХУ-д суугч Монгол гэж 2,656, харъяат иргэдээс Буриад гэж 445,175, Халимаг гэж 173,996 нийт 982,342 Монгол үндэст хүн бүртгэгджээ[9].

Дэлхий дахин Монгол үндэстэнг Чингис хаанаар нь, морьтон нүүдэлчин гэдгээр нь сайн мэднэ. Монголчууд малчин, гөрөөчин аж байдлын уламжлалтай, 13-р зуунаас Мөнх тэнгэрийг төрийн шашин болгон шүтэж, 16-р зуунаас хойш Буддын шашны сүсэгтэн, Шарын шашны ёсыг баримтлагч болцгоожээ. 1990-ээд оноос Мөнх тэнгэр, бөө мөргөлийн уламжлал сэргэх болов.

Нэр[засварлах]

«Монгол» гэдэг үгийн гарал, анхны утга тодорхойгүй. Мэдээж олон янзын таамаг бий. (унших)

Хамрах хүрээ[засварлах]

Монгол үндэстэн дотроо олон ястан, омог, отог, овог, урагтай. Монгол үндэстэн дээрээ Монгол угсаатанд хамаарна. Монгол үндэстнийг монгол угсаатны дундаас тодруулах, өдгөө хэнийг «монгол хүн» гэж шууд хэлэх вэ гэхэд өөр өөр шалгуур бий.

Шалгуур Бүрэлдэхүүн Хүний тоо Ирээдүйн үр дагавар
Уламжлалт, монголорхог, өргөн, Ш. Лувсанвандангийн тодорхойлсон (1959) монгол хэлтэн, баруун (ойрд), зүүн (халх, өвөрлөгч, буриад) гээд бүх зүгийн ард түмэн 9.3 сая (2010) - олон хэлт монголчуудын эв нэгдэл,
- боломжит хамгийн олон монгол байх,
- монгол хэл, соёлын дэлгэрэл, ижилсэл
Улс улсын амин тооцоо, Зөвлөлтийн үзэл суртал МУ-ын монгол төрөлх хэлтэй олон ястан, БНХАУ-ын монгол үндэстэн гэж бүртгэгддэг хүн ард 8.6 сая (2010) - Монгол Орос хоёр улсын харгүй найрамдал,
- халимаг, Оросын буриадууд монгол биш гэх
- сэтгэл хоёрдон, Монгол Хятадын гэж ялгарах
Өнөөдөр монгол хэлээ эзэмшиж буй МУ-ын монголчууд, монгол хэл бичгээ мэддэг БНХАУ-ын монголчууд, халимаг, буриад хэл аялгуугаараа хэлж, бичиж чадах Оросынхон 6.3 сая (2010) - монгол хэлтэй хэлгүйн ялгавар, тооцоо,
- монгол хэл, соёлын орчинг хумих
- худам монгол бичгийн сэргэн мандалт

Тархалт[засварлах]

Монголчууд 1368 онд Юань улс нуран унасны дараагаар дотоодын тэмцэл, дайн тулаан, нүүдлийн улмаас хүч суларан Оросын эзэнт гүрэн, Чин гүрэнд эзлэгдсэн зэрэг шалтгаанаас болж эдүгээ хэд хэдэн оронд хуваагдан суурьшиж байна.Энэхүү хил хязгаараар тусгаарлагдсанаас болж үндсэндээ төв (Монгол Улс), баруун (Ойрад, гол онцгойрол нь Халимаг), хойд (Буриад), урд (Өвөр Монгол) гэж 4 анги болон аажмаар ондоошиж байна.

Atlas Mongolica.jpg
Mongol atlas.jpg

Монголд[засварлах]

Монгол улсын хүн амын 95%-ийг 2010 оны байдлаар 2 сая 700 мянган Монголчууд бүрэлдүүлж байна. Үүнд: 15-р зуунаас нийт Монголчуудын дотроос шинээр ангилагдан бий болсон Халх; 18-р зуун хүртэл Дөрвөн Ойрадын холбоонд багтаж байсан Дөрвөд, Баяд, Торгууд, Захчин, Урианхай, Өөлд, Мянгад, Хотон; 17-20 зууны эхэн хүртэлх хугацаанд Манжийн хааны томилгоогоор Монголчуудын дотроос шинээр ангилагдсан Дарьганга; 20-р зуунд Монголоо гэж нүүн ирсэн Буриад, Барга, Үзэмчин болон Хотгойд, Дархад зэрэг ястнууд орно.

Хятадад[засварлах]

БНХАУ-ын бүрэлдэхүүнд 2002 оны байдлаар 5сая 800 мянган Монголчууд байна гэсэн статистикийн мэдээ байдаг. Үүнээс Өвөр Монголд 4 сая гаруй нь байх ба Цахар, Харчин, Хорчин, Ордос, Барга, Буриад, Алшаа зэрэг аялгаар хэлэлцдэг Монголчууд байна. Мөн Шинжианы хойт хэсгийн Бортала, Баянгол нутаг дахь Халимагаас 1774 онд нүүдэллэн ирсэн Торгуудаар гол төлөв бүрэлдсэн Ойрад болон Хөхнуур дахь Хошууд буюу Дээд Монголчууд байна.

Орост[засварлах]

Гол өгүүлэл: Буриад ба Халимаг

ОХУ-ын дотор 1607 онд Ижил мөрний хөвөөнд нүүдэллэн очсон ихэвчлэн Торгууд, Дөрвөдөөс бүрэлдсэн 180 мянган Ойрад нь эдүгээ Халимаг гэдэг нэртэй бөгөөд өөртөө засах эрхтэй Халимаг Улсад, 17-р зуунд Оросуудын зүүн зүгийн тэлэлтэд автагдсан учраас 440 мянган Буриад нь Буриад улс, Усть-Орд болон Агийн тойргуудад суурьшиж байна. Тува болон Алтайчууд язгуурын монгол үндэстэн боловч түрэг хэлээр ярилцдаг.

Бусад[засварлах]

Кыргызстанд Сарт Халимаг гэх Ойрад гаралтай ард, 14-р зуунд Юань улс унасны дараа Хятадын Сичуань, Юннан зэрэг газарт үлдсэн гэх ардууд Монгол уг гарвал байх мэт боловч тухайн улсын нөлөөллөөс болж төрөлх хэлээ нийтээрээ мартсан шинжтэй байдаг. Тува нь уламжлал, зан заншлын хувьд монголжуу боловч хэл зэргийг нь харгалзан зарим эрдэмтэд санал хуваагддаг.

Түүнчлэн, Хятад Улсад Дагуур, Дуншян, Баоань зэрэг Монгол хэлний бүлэгт хамаарах хэлээр ярилцдаг цөөн тоот угсаатнууд оршин суудаг.

Түүх[засварлах]

Уг гарвал[засварлах]

Өнөөгийн Монгол үндэстнийг үндэслэгч Эзэн Богд Чингис хаан

Монгол гэсэн нэр түүхийн сурвалж бичигт анх 7 дугаар зуунд дурдагдсан байдаг бөгөөд Хятадын сурвалж бичигт Монголын тэгш өндөрлөгийн зүүн захад орших жижигхэн овог аймгийг "мэнгү" хэмээн нэрлэсэн байдаг. Хожим Монголын эзэнт гүрний үед бичигдсэн "Монголын нууц товчоо", мөн Мин улсын үед зохиогдсон "Юань улсын судар" зэрэгт тэмдэглэгдсэн домгоос үзвэл зүүн хойд Азийн ой тайгад нутаглах хүмүүс болон умард Азийн хээр талд амьдрах хүмүүстэй холилдон үүссэн гэх Хамаг Монгол овогтон нь, Кидан гүрэн Зүрчидийн Алтан улсад бут цохигдон Монголын тал нутагт ноёрхогч үндэстэн үгүй болоод байсан XI зууны үед хүчирхэгжиж эхэлсэн монгол хэлний бүлэгт хамаарах хэлээр ярилцах овог аймгуудын нэгэн байсан байна.

Тэрхүү Хамаг Монголчууд Урианхадтай хүч хавсран Жалайр овгийг нэгтгэн, улмаар 12 дугаар зууны дунд үеэс Чингис хааны өвөг болох Хабул хан хамгийн анх хан цол хүртэн, хүчирхэгжих эхлэл нь тавигджээ. Гэвч Хабул ханыг нас барсны дараа хан болсон Амбагай хан нь Татаруудад олзлогдон Алтан улсад хүргэн хоригдож, 3 дахь хан Хутула хан үгүй болсны дараа эрх мэдлийн төлөө тэмцэлдсэн язгууртнууд болон бусад овог аймгаас болж Хамаг Монгол улс задрах аюулд хүрээд байв. Хан болох ёстой байсан боловч бусад овгийнхонд хүлээн зөвшөөрөгдөлгүй, Хиад овгийн ахлагчаас хэтрээгүй Есүхэй баатар Татаруудтай тэмцэлдэн, овог аймгаа нэгтгэхийг оролдож байсан хэдий ч Чингисийг 9 настайд Татаруудад хорлогдон нас нөгчжээ.

Монгол үндэстэн мандсан нь[засварлах]

Судрын чуулган (1305) номон дахь Монгол цэргүүдийн зураг

Эцгийг нь нас барсны дараа овгийнхон нь нүүр буруулан хүнд хэцүү бага насыг өнгөрөөсөн Чингис өөрийн хичээл зүтгэлээр Татар аймаг болон Монголын Тайчууд, Жадран овгийнхонтой тэмцэлдэн ялж 1189 онд Хамаг Монголын ханд өргөмжлөгдсөн байна. Тэрээр 1203 аймгийг бут цохин, Онгуд, Мангуд аймгийг дагаар оруулан Монголын тал нутгаар тархсан байсан овог аймгуудыг нэгтгэн, 1206 онд Их Монгол улс буюу Монголын эзэнт гүрнийг үндэслэж, хаан болжээ. Тэр үеэс Монголчууд улам бүр хүчирхэгжин, Чингис болон түүний үр ач нар урьдын Хамаг Монголын овог аймгуудаар зогсохгүй зэргэлдээх улс гүрнээ дагаар оруулж байв.

Монголын эзэнт гүрэн улам өргөжин Еврoазийн өнцөг булан бүрт монгол цэргийн морин туурай хүрсэн хэдий ч Дундад Ази болон Иран, Кипчакын өндөрлөг зэргээр тархсан Монголчууд Түрэгүүдийн нөлөөнд орж, Исламын шашинд шүтэх болсноор уугуул нутаг дахь Монголчуудтайгаа үндэстний хувьд улам бүр холдсон байна.

Эзэнт гүрний үед Монголчууд төрөл бүрийн шашин шүтэж, олон орны урчууд, эрдэмтэн мэргэд цугларан соёл, шинжлэх ухаан, шашны төв болон хөгжиж байлаа. Буддын шашинг нийтээр шүтэх болсон нь XVI зууны үед Алтан хан Төвдийн шарын шашинг нэвтрүүлснээс үүдэлтэй гэж үздэг.

Хагарал, доройтол, сэргэл[засварлах]

Хубилай хааны үүсгэн байгуулсан Юань улс 1368 онд Хятад дахь ноёрхлоо алдсанаар их хаадын үе дуусч, улмаар Ойрадууд хүчирхэгжин эзэнт гүрэнд "Дөрвөн Түмэн Ойрд", "Дөчин Түмэн Монгол" хэмээх хоёр туйлт хүч үүсч, хоорондоо тэмцэлдэж эхэлсэн байна.

Ийнхүү Монгол гүрэн Ойрад болон Мин улс, Дундад Азийн Исламын шашинт үндэстэн болох Хиргис, Татар, Орос, Украин, Цагаанрус, Еврей, Түрэгжиж исламжсан Монгол үндэстний улс болох Уйгур, Хятад зэрэг улсуудтай тэмцэлдэн оршин тогтносоор байсан боловч XVII зуунд ээлж дараалан Манжуудын байгуулсан Чин улсад дагаар орон, эцэст нь Ойрадуудын байгуулсан улс болох Зүүнгар нь XVIII зуунд Чингийн эрхшээлд орсноор Монгол улс тусгаар тогтнолоо алдсан байна.

XX зууны эхээр Чин улс унахад Манжийн ноёрхол харьцангуй зөөлөн байсан Ар Монгол дахь Монголчууд тусгаар тогтнолоо зарлан Монгол улсыг тунхагласан байна. Гэвч Өвөр Монголчууд Хятадын ноёрхлоос ангижирч чадалгүй үлдсэн бөгөөд өдгөө Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон болжээ.

Он дараалал[засварлах]

Соёл[засварлах]

Говь, талын монгол гэр

Монгол соёл зан заншил, ёс суртахуун, шашин шүтлэг, аж ахуй, дуу хөгжим, үлгэр домог, ном судар, тоглоом наадгай, урлагт илэрнэ.

Монголчууд ханаар тусгаарлагдахгүй нэг гэртэй, байгаль дунд нүүдэлчин ахуйтай болохоор ахмадаа, газар усаа хайрлах ухаан, эрээ цээр, зан заншилтай. Тухайлбал «ахмадаа алд хүндэл, дүүгээ дэлэм хүндэл» зэрэг зарчим, сургааль, хэлц үгсийг санаж явах ба «тогтмол усанд бие, хувцсаа угаахгүй» гэж цээрлэх, «нүүхдээ үлдэж буй бууриа сайн цэвэрлэдэг» гэх мэт олон зан үйл байдаг.[10][11][12]

Монгол дуу бүжиг дэлхийд хосгүй. Уртын дуугаар сэтгэлийн жавраа, морин хуураар гэрийн жавар үргээнэ.[13] Усны дуу, хадны цуурай мэт хөөмийлж,[14] уран налархай биелдэг.[15] Нялх үрээ дугжраах «Бүүвэйн дуу»-наас эхлээд эцэс төгсгөлгүй мэт «Жангар» тууль ч бий.[16]

Зүүлт, тайлбар[засварлах]

  1. Монгол улсын хүн амын 2010 оны улсын тооллогын дүн. Үүнд Монгол улсад оршин суугаа Монгол улсын харъяат 2,931,117 хүнээс халх 2168141, дөрвөд 72403, баяд 56573, буриад 45087, захчин 32845, дарьганга 27412, урианхай 26654, дархад 21558, өөлд 15520, хотгойд 15460, торгууд 14176, мянгад 6592, барга 2989, үзэмчин 2577, элжигин 1340, сартуул 1286, цаатан 282, харчин 152, цахар 132, бусад 601 дүнг нэгтгээд 2,516,949 монгол үндэстэн байна гэж тооцов.
  2. БНХАУ-ын хүн амын 2010 оны улсын тооллогын дүн.
  3. (6th National Census) 内蒙古自治区发布2010年第六次全国人口普查主要数据公报。.
  4. ОХУ-ын хүн амын 2010 оны улсын тооллогын дүн. Үүнд 2986 нь монгол, 461389 хүн буриад, 183372 нь халимаг гэж бүртгэгдснийг хамтатгаж 647747 монгол хүн гэж бодов.
  5. Монгол улсын хүн амын 2010 оны улсын тооллогын дүн. Үүнд БНСУ-д 6 сараас дээш хугацаагаар оршин суугаа Монгол улсын иргэдийг бүгдийг монгол үндэстэн гэж амарчлав.
  6. Монгол улсын хүн амын 2010 оны улсын тооллогын дүн. Үүнд АНУ-д 6 сараас дээш хугацаагаар оршин суугаа Монгол улсын иргэний тоог монгол үндэстэн мөн гэж амарчлав.
  7. 2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн
  8. http://www.china.org.cn/english/features/EthnicGroups/136937.htm
  9. 2002 оны Оросын Холбооны Улсын хүн амын тооллого
  10. Ахмадаа хүндлэх ёс
  11. Одбаатарын блог – Усаа хайрлан хамгаалдаг уламжлат ёс заншил, зан үйл.
  12. Монголчуудын байгаль хамгаалдаг улмажлалт ёс заншил, зан үйл
  13. Х.Эрдэнэцэцэг: Уртын дуу тэнгэрт хүрдэг.
  14. Э.Сандагжав: Хөөмийг Монгол улсаараа овоглуулж чадсан
  15. Монголын “Бий биелгээ” Геннисийн номонд бүртгэгдлээ.
  16. Монголын дуу, хөгжмийн үйлсийн тухай ойлголт.


Зургийн цомог[засварлах]