Түрэг

Түрэг угсаатан

Түргүүдийн онцлон анхаармаар суурьшсан газар орон
Бүгд тоо
Түрэг хэлтний тоо 150-200 сая
Төвлөрсөн газар орон
Түрк 55-60 сая Үзбек 26 сая Иран 13 сая Казах улс 12 сая Хятад 11,647,000 Орос 12,009,969 Азербайжан 9,047,000 Түркмен 4,500,000 Кыргызстан 4,500,000 Европын холбоо 5,210,000 Афган 3,500,000 Тажик 1,200,000 Ирак 1,500,000 АНУ 923,000 Болгар 600,000-800,000 Умар Кипр 298,862 Австрали 293,500 Украйн 275,300 Саудын Араб 224,460 Грек 178,000 h Молдав 158,300

2009 онд Стамбулд болсон Нармай Түрэгийн цуглаан

Түрэг (улс, үндэстнээс ялгаж тодорхойлсноор Түрэг угсаатан) – Нийтийн он тооллын зургаадугаар зуунаас нэр тодорч, өдгөө Евразийн Азербайжан, Түрк, Түркмен, Үзбек, Хасаг, Хиргис гэсэн зургаан улсын үндсэн хүн ам болж, Орос, Хятад, Иран, Афган, Тажик, Ирак, АНУ гэх мэт бусад улс орноо цөөн хувийг эзлэн оршин сууж байгаа, Алтай язгуурын Түрэг салбарын төрөлх хэлтэй (Түрэгжин хэлтэн, Түрэг төрлийн хэлтэн) бүлэг ард түмэн, 160-170 сая хүнтэй угсаатан.

Нэр

Монгол бичгийн түрүг (кирилл монголд Түрэг), Түрэг бичгийн türük хоёр нэг үг. Угаасаа түрэг үгийн адгийн қ (к) монголд г, монгол үгийн адгийн г түрэгт қ (к) гэж тогтсон үг маш олон. Олон тоонд түргүд буюу Түргүүд (оноосон нэрийн дүрмээр Түрэгүүд гэх нь бий) гэж бичнэ. Хамгийн эртний үед холбогдох, Монголоос олдсон Түрэг улсын үеийн хөшөөдөд , буюу türük гэж бичсэн байна гэж Түрэгч эрдэмтэд тайлж уншжээ. Үгийн утга тодорхой бус, гэхдээ түрэгч нараас «төрсөн», «үүссэн» гэх утга дэвшүүлсэн нь байдаг. Худам монгол бичгээр бол төр улсын «төр», төрөх, гарахын «төр» гэсэн монгол үгстэй ижил язгуур болоод бичлэгтэй. Бичиг, ажиг, чимэг гэдэгчлэн үйлээс нэр үг үүсгэх –г дагавар залгахад «төрсөн юм», «төрсөн зүйл» гэсэн утгатай «төрөг» гэх үг болно. Хэрвээ ийм үг монгол хэлнээ байсан бол түрүг гэдэгтэй яг адил бичигдэх байлаа.

Түүх

Алтайн нуруу болон Азийн цөлүүдээр МЭӨ 1 мянган жилийн өмнөөс бүрэлдэж үүссэн. Нүүдэлчин амьдрал, газар тариалан, мал аж ахуй болон төмрийн олборлолтыг эрхэлдэг байжээ. Түрэг соёл хойд Евразийн нүүдэлчин орнуудын соёлтой салшгүй холбоотой. Түрэгүүдийн нэрт судлаач Л. Н. Гумилёв Хүннү нарыг скифүүдийн амьдрах аж төрхийг үргэлжлүүлдэг байсан хэмээн үздэг байжээ.

Түрэгүүд түрэг ард түмнүүдийн хэлээр ярьдаг.

Дэлхийн бусад орнуудтай адилаар түрэгүүд бусад ард түмэнтэй цус холилдсон. Түрэг хэлээр ярьдаг орчин үеийн олон үндэстэн түрэг соёл болон түрэг хэл Евразийн орнуудад нөлөө үзүүлснээс болоод үүсэцгээсэн гэдэг. Тийм учраас цусан түрэгүүд (эртний түрэгүүдийн хойч үе) болон түрэг хэлтнүүдийг (түрэг хэлтэй Евразийн орнууд) ялгаж салгах хэрэгтэй. Одоогийн байдлаар түрэгүүд Дундад болон Төв Ази, Кавказ, Өмнөд болон Зүүн Европт болон бүр цаашаагаа Оросын Зүүн хавиар ч байдаг. Цөөн тооны түрэгүүд Баруун Европ, Америк болон Хятадад суурьшицгаадаг.

Түрэгүүдийн түүхэн нутаг бол Төв Ази (Алтайн нуруу). Удаан хугацааны турш түрэгүүд болон монголчууд зэрэгцэж амьдарсан ба бие биенийхээ хэлийг мэддэг байжээ. Дундад Зууны үед түрэгүүд баруун руу нүүж эхэлсэн юм.

Даяарчлалын ачаар болон бусад орнуудтай цус холилдсоны үр дүнд түрэг ард түмэн түүхэн нутгаасаа хальсан юм. Орчин үеийн түрэгүүд дэлхийн өндөр хөгжилтэй орон болох АНУ, Франц, Герман, Канад, Скандинавын орнууд, Австрали болон Шинэ Зеландаас гадна Иран, Орос, Ирак, Хятадад амьдарцгаадаг ажээ.

Евразид Түрэг хэлтэй ард түмэн ихээр байдаг (гэхдээ эртний түрэгүүдтэй цус нэгтэн биш, хэлийг нь л өвлөж авсан). Дэлхий дээрх түрэг туургатнуудын тоо одоогийн байдлаар 150 саяд хүрдэг ажээ.

Зураг

• 

  Азербайжан үндэстэн

• 

  Гагауз ястан

• 

  Түркмен үндэстэн

• 

  Кашкай ястан

• 

  Узбек үндэстэн

• 

  Башкир ястан

• 

  Чуваш ястан

• 

  Татар үндэстэн

• 

  Алтай ястан

• 

  Казах үндэстэн

• 

  Хиргис үндэстэн

• 

  Уйгур үндэстэн