Туркменистан

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Түркмен улс
түркмен. Türkmenistan →
Түркменистан
Төрийн дууллын нэр:
түркм. Garaşsyz Bitarap Türkmenistanyň Döwlet Gimni
«Тусгаар, төвийг сахигч Түркмен улсын дуулал»

Нийслэл 
(их хот)
Ашхабад
Албан хэл Түркмен хэл
Ард түмэн 
(2003 он)
85% - Түркмен үндэстэн
5% - Узбек үндэстэн
4% - Орос үндэстэн
6% - бус ард түмэн
Төр засаг Нэгдмэл байгууламж, нэг
намт, ерөнхийлөгчийн
бүгд найрамдах засагтай
 -  Ерөнхийлөгч Гурбангулы Бердымухаммедов
ЗХУ-аас тусгаар тогтносон өдөр
 -  Зар. тунхагласан 1991 оны 10 сарын 27 
 -  Хүл. зөвш-гдсөн 1991 оны 12 сарын 25 
Нутаг дэвсгэр
 -  Бүх талбай 491,210 км2 (52)
 -  Гадаргын ус (%) 4.9
Хүн ам
 -  Тооцоо (2009) 5,110,000[1] (112)
 -  Нягт сийрэг 10.5 хүн/км2 
ДНБ (ХАЧТ) 2011 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $43.359 тэрбум[2] 
 -  Нэг хүнд $7,846[2] 
ДНБ (Нэрлэсэн) 2011 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $25.742 тэрбум[2] 
 -  Нэг хүнд $4,658[2] 
ХХИ (2010) 0.669[3] (дундаж) (87)
Мөнгөний нэгж Түркмен манат (TMT)
Цагийн бүс +5
Домэйн нэр .tm
Утасны томьёо +993

Түркменистан (түркм. Türkmenistan, өөрөөр Туркменистан, Туркмен, Түркмен) — Төв Ази, бүр тодруулвал Дундад Азид байрлалтай Казахстан, Узбекистан, Афганистан, Иран дөрвөн улстай газраар хиллэдэг, Каспийн тэнгист гарцтай боловч далайд гарцгүй улс.

Нэр[засварлах]

Түркмен улсын нэрийг түркменээр Türkmenistan гэж бичдэг. Türkmenistan нь türk+men+stan гурван үеээс бүтнэ. «Түркмен улс орон» гэсэн утгатай. Эхний türk нь монголоор «ᠲᠦᠷᠦᠭ», «түрэг» гэж бичдэг үгний нэгэн түрэг хувилбар нь мөн. Хоёрдугаар men-ийг эрдэмтэд «-д хамаарах», «-рхүү» гэсэн утгатай -myn ,-men гэх согд залгаас гэж таадаг. Гуравдугаар stan нь «орон», «-ын газар», «улс» буюу -стан гэх перс дагавар юм. Монголд англи Turkmenistan, орос Туркменистан хоёроос улбаалаад Туркменистан гэж бичих нь давамгайлж байгаа юм. Мөн орос Туркмения-аас болж Туркмен гэж бичих нь байдаг. Дамдинсүрэнгийн толийг баривал Түркмен, түркменээс нь галиглавал Түркменистан, «-стан»-ыг нь «улс»-аар солиод Түркмен улс, зүгээр л Түркмен гэж монголчилж болно. Азербайжанаар Türkmənistan, хасагаар Түрікменстан, хиргисээр Түркмөнстан, сахагаар Түркменистаан, оросоор Туркме́ния, Туркмениста́н гэж үсэг, өргөлтийг нь өөрийн хэл бичигтэй тааруулснаас үлгэрлэвэл кирилл монголоор Түрэгмэнстаан, Түрэгмээн улс гээд бүр монголчлож ч болохоор байдаг.

Түүх[засварлах]

Урьдын түүхэнд Түркмен оронд төвлөж мандсан улс байсангүй. Хоёр мянган жилийн тэртээ Ахемин, Македоны дайчдын зам татаж өнгөрчээ. Дараа нь Парф, Сасан гэх мэт Иран угсаатны байгуулсан төр улсын хязгаар нутаг байв. Эцэстээ Түрэг угсаатны умраас өмнөш, дорноос өрнөш нүүсэн нүүдлийн замд таарч аажмаар Иран бус Түрэг угсаатны нутаг болжээ. 10-р зуунаас Перс соёлтой Түрэг угсааны Селжук, Сартуул улсын бүрэлдэхүүнд орж явав. 13-р зуунд Их Монгол, Хүлэгийн гэх монгол, 14-р зуунд Төмөрийн гэх түрэг-монгол, 16-р зуунаас Хивын, Бухарын гэх узбек эзэнтэй улсуудын харьяанд орж явсаар 19-р зууны сүүлчээр хаант Оросын цэрэгтэй учирчээ.[4]

Өнөөгийн Түркмен орны үндсэн хүн ам нь Түркмен үндэстэн. Тэд Турк, Азербайжан бас багтдаг Түрэг угсааны өрнө салаа - Огузт хамаардаг. «Огуз» гэдэг үг нь «аймаг» гэх түгээмэл утгатай. Огуз нь 9-р зуунд Каспийн тэнгисээс Балхаш нуур хүртэл, ер нь Арал тэнгисийн орчим нутаглаж байгаад баруун өмнө рүү зүглэжээ. Түрүүч нь явсаар Туркт, дагуул нь Азербайжанд, адаг нь Түркменд суурьшсан шиг байна. 7-р зууны Орхоны бичигт "Sekiz-Oghuz («найман огуз»), Dokuz-Oghuz («есөн огуз») гэж бичжээ" хэмээн Түрэг судлалын эрдэмтэд тайлж уншдаг. Тиймээс Түрэг улсыг мөхсний дараа Огуз («аймаг») Түргүүд Монгол орноос нүүсэн байх гэж таадаг.[4]

Түркмен хувцастай Түркмен эр
(1905-1915 оны хооронд авсан зураг)

Монголчуудын ноёрхлын дараа Түркмен овог аймгууд шинээр нэр төрлөө олж, өнөөгийн шинжийн суурь тавигджээ. 16-р зууны үед аймгийн холбоод нь хэд хэд бутарчээ. Тариачин узбек улсын (Бухарын, Хивын) бүрэлдэхүүнд байгаа гэдэг нэртэй боловч Түркменчүүд өөрсдийгөө эзэн мэдэж, малаа маллан амьдарсаар байлаа. Узбекийг дийлж давсан Оросын цэргүүд 19-р зууны төгсгөлд Түркмений нутагт тулсан.[4] Өмнөдийн Гөктепе («хөх дов») цайзыг Оросууд 1880-1881 оны өвөл эзлэн авснаар уудам Түркмен нутаг Оросын эзэмшлийн Закаспи мужийн (Москвагаас харсан «Каспийн чанад муж» гэсэн утга) бүрэлдэхүүнд орж засагдах болжээ. 1921 оноос өнөөгийн хил хязгаар зурагдаж, Зөвлөлтийн түр цагийн Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Туркестан Улсын Түркмен муж гэгдэж байгаад 1925 оны 5 сарын 25-наас Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Түркмен Улс (ЗСБНТүрУ) болжээ. Зөвлөлт Түркмений он жилүүд бусадтай адил жишгээр өнгөрсөн. Шашин шүтлэг хориглогдож лалын сүм хийд хаагдах, Орос хэл давамгайлах, Москвад эрх мэдэл төвлөх, Оросууд олноор нүүн ирэх гэх мэт нутгийнханд таагүй, харин аж үйлдвэржих, үйлдвэр уурхай, хот тосгод олноор баригдах гэх мэт нутгийнханд ээлтэй зүйлс хосолж байв. Эцэстээ ЗХУ-ыг бутрахад 1990 онд тусгаар тогтнолоо зарлан тунхаглаж, 1991 онд тусгаар тогтносон бүрэн эрхт Түркмен улс (Түркменистан) мэндэлжээ.

Улс төр[засварлах]

Туркмен улс нэг намын тогтолцоотой боловч 2008 оны 9 сараас шинэ Үндсэн Хууль батлагдаж, олон намын тогтолцоотой байж болох, ардын зөвлөлийг устгаж буй систем руу шилжиж байгаа. Сапармурат Ниязов 2006 оны 12 сарын 21 буюу нас барах хүртлээ ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байгаад 2007 оны 2 сарын 14-ны ерөнхийлөгчийн сонгуулиар Гурбангулы Бердымухаммедов 89%-н саналтайгаар сонгогдон ажиллаж байна.

Газар орон[засварлах]

Байр зүйн зураг

Түркмен бол Төв Ази, тэр тусмаа Дундад Азид 488,100 км2 талбай эзлэн оршиж байгаа далайд гарцгүй орон юм. Нутаг дэвсгэр нь х.ө. 35°43°, з.у. 52°67° дотор бүхлээрээ багтана. Дэлхийн улс орнуудаас газар нутгийн хэмжээгээр 52-р том (Испанийн ард, Камеруны урд) нь юм гэнэ. Баруун талаараа Каспийн тэнгистэй 1,786 км, хойд талаараа Казахстантай 379 км, зүүн хойд талаараа Узбекистантай 1621 км, зүүн урдуураа Афганистантай 744 км, баруун урдуураа Ирантай 992 км урт газраар хиллэдэг. Өрнөдөөсөө дорнод хүртлээ 1100 км, умардаасаа өмнөд хүртлээ 650 км энтэй. Түркмений газар нутаг дунджаар д.т.д 100-220 метр өндөрт тогтсон, ер нь нилэнхүйдээ нам доор газар. Үүнээс Каспийн тэнгисийн ойрх өрнө тал нь Тураны нам доор газар гэж хэлэгдэнэ. Мөн нутгийн дийлэнх хэсэг нь цөл, Кара-Күмийн цөлд хамаарна. Ирантай хиллэх зурвасаар намхан уулстай, Узбекистантай хиллэх дорнод захын цэг буюу Айрабаба уул (3,139 м) хамгийн өндөр цэг нь болдог. Хамгийн нам доор нь Сарыгамыш нуурын мандал. Томоохон голуудаас нэрлэвэл Амударья, Мургаб, Тэжэн гурав.

Орон нутаг[засварлах]

Таван муж: 1-Ахал, 2-Балкан, 3-Дашогуз, 4-Лебап, 5-Мары

Түркмен улс нэгдүгээр зэргийн зургаан нутаг болж хуваагдана. Түүний нэг нь нийслэл Ашхабад хот, үлдсэн тав нь велаят (түркменээр welaýat; оросоор велаят; англиар province) гэх зүйлийн нэгж юмсанжээ. Монголоор үүнийг «муж» (бас «аймаг» гэсэн ч болох) гэж ойлгоно. Хоёрдугаар түвшинд хот (мужийн харьяа хот), этраб (түркменээр etrab, оросоор этрап, англиар district) гэсэн хоёр зүйлийн нэгж байна. Монголчловол этрабыг «хошуу» (хэрвээ дээр муж бус аймаг гэсэн бол этраб нь «сум») гэхэд буруудахгүй. Тоолвол 57 хошуу бий.

Нутгийн нэр Түркмен нэр Газар нутаг[5] Хүн ам (2005)[5] Төв хот
Ашхабад хот Aşgabat 470 871,500 Ашхабад
Ахал муж Ahal welaýaty 97,160 939,700 Анау
Балкан муж Balkan welaýaty 139,270 553,500 Балканабат 
Дашогуз муж Daşoguz welaýaty 73,430 1,370,400 Дашогуз
Лебап муж Lebap welaýaty 93,730 1,334,500 Түркменабат
Мары муж Mary welaýaty 87,150 1,480,400 Мары

Хүн ам[засварлах]

2003 оны АНУ-ын ТТГ-ын тодорхойлолтоор нийт хүн амын 85% нь Түркмен, 5% нь Узбек, 6% нь Орос, 5% нь бусад үндэстэн, ястнаас бүрддэг гэжээ.

Эдийн засаг[засварлах]

2007 оны АНУ-ын ТТГ-ийн Дэлхийн Баримтын Дэвтрийн баримтаар Түркменистаны ҮНБ нь 11.6%-н өсөлттэй хэмээн бичигдсэн бөгөөд энэ нь дэлхийд 11-д жагсана. Тус улс нь хэдийгээр ашигт малтмалаар зарим газруудад баян боловч ихэнх газруудыг нь Каракум (Хар Элсний) цөл эзлэдэг.

Зүүлт[засварлах]

  1. Department of Economic and Social Affairs Population Division (2009). "World Population Prospects, Table A.1" (PDF). Retrieved on 2009-03-12.
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 Turkmenistan. International Monetary Fund. 22 April 2012-д хандсан.
  3. Human Development Report 2010. United Nations (2010). 5 November 2010-д хандсан.
  4. 4.0 4.1 4.2 "Country Profile: Turkmenistan" (PDF). Library of Congress Federal Research Division (February 2007). Загвар:PD-notice
  5. 5.0 5.1 Statistical Yearbook of Turkmenistan 2000-2004, National Institute of State Statistics and Information of Turkmenistan, Ashgabat, 2005.

Гадаад холбоос[засварлах]

Агуулахад байгаа «Туркменистан» зургийн цомог