Ирак

Чөлөөт нэвтэрхий толь, Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Бүгд Найрамдах Ирак Улс
арабаар جمهورية العراق
аль-Жумхурия аль-Иракия
курдээр کۆماری عێراق
Комари Ирак
Төрийн далбаа Төрийн сүлд
Уриа: الله أكبر (Араб)
Аллаху Акбар
"Хамгаас агуу нь бурхан"
Төрийн дууллын нэр:
موطني‎
Мавтини
"Төрөлх нутаг минь"
Нийслэл 
(их хот)
Багдад
Албан хэл Араб, Курд
Ард түмэн  75-80% Иракийн Араб
15-20% Курд
5% бусад
Төр засаг Холбооны,
парламентийн бүгд найрамдах
 -  Ерөнхийлөгч Жалял Талабани
 -  Ерөнхий сайд Нури ал-Малики
Улсын хурал Төлөөлөгчдийн Зөвлөл
Тусгаар Тогтнол
 -  Османаас 1919 оны 10 сарын 1 
 -  Британиас 1932 оны 10 сарын 3 
 -  Бүгд найрамдах улс 1958 оны 7 сарын 14 
 -  Одоогийн үндсэн хууль 2005 оны 10 сарын 15 
Нутаг дэвсгэр
 -  Бүх талбай 438,317 км2 (50)
 -  Гадаргын ус (%) 1.1
Хүн ам
 -  Тооцоо (2011) 30,399,572[1] (36)
 -  Нягт сийрэг 73.5 хүн/км2 
ДНБ (ХАЧТ) 2010 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $113.366 тэрбум[2] 
 -  Нэг хүнд $3,537[2] 
ДНБ (Нэрлэсэн) 2010 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $82.150 тэрбум[2] 
 -  Нэг хүнд $2,563[2] 
Мөнгөний нэгж Ирак динар (IQD)
Цагийн бүс +3
Замын хөдөлгөөн баруун
Домэйн нэр .iq
Утасны томьёо 964

Ирак (араб. العراق‎, ал-Ирак), албан ёсоор Бүгд Найрамдах Ирак Улс (араб. جمهورية العراق, Жумхурияту ал-Ирак; Курд: كؤماری عێراق Комаре Ираке) нь баруун Азийн улс юм. Умард хэсэгт нь Загросын нуруу сунан тогтсон, баруун талд нь Сирийн цөл, урд талд нь Арабын цөл байрладаг. Баруун зүгт Сири, хойд зүгт Турк, зүүн зүгт Иран, урд зүгт Кувейт, Саудын Араб улсуудтай хил залгадаг. Мөн өмнөдөд 58 км урт Персийн булангийн нарийхан зурвас эрэгтэй. Нийслэл Багдад хот нь улсынхаа бараг төвд байрладаг. Тигр, Евфрат хоёр том мөрөн нь баруун Азийн цөлөрхөг энэ нутагт хөдөө аж ахуй эрхлэх аятай нөхцлийг бүрдүүлдэг.[3]

Иракын нутаг Европт эртнээс Месопотам (Хоёр мөрний сав газар) гэж нэрлэгдэж байсан. Хоёр мөрний сав газар нь бичиг үсэг, эргэдэг дугуй зэрэг үүссэн соёл иргэншлийн нэг өлгий нутаг юм. Урт удаан хугацааны түүхэнд Иракт нутгийн уугуул ард түмнүүдийн байгуулсан Аккадын, Шумерын, Ассирын, Вавилоны, Аббасын халифт улс гүрнүүд оршин тогтнож байснаас гадна Ахемени, Селевк, Аршакийн, Сасаны, Ромын, Рашидын халифт, Умайян, Монгол, Сефевийн, Афшарийн, Османы, Британийн зэрэг өнөөгийн хилийн чанадаас байлдан дагуулсан улс гүрнүүдийн мэдэлд бас орж байжээ.[4][5]

1920 онд Османы эзэнт гүрнийг бутраан Үндэстнүүдийн Чуулалын шийдвэрээр одоогийн Иракийн хилийг зааглан тогтоож, Британид захирах эрх олгон шилжүүлсэн байдаг. 1921 онд хаант ёс тогтоож, 1932 онд Британиас тусгаар тогтнож, 1958 онд хаант ёсноос татгалзаж, бүгд найрамдах төрийн хэлбэрт шилжсэн. 1968-2003 оны хооронд ганц нам болох Арабын нийгэм журамт Баас нам улсыг жолоодож байсан. 2003 онд АНУ, Их Британи-иар толгойлуулсан цэргийн ангиуд Иракт халдан довтолж, Саддам Хусейныг төрийн эрхээс буулган цаазлаж, Ирак олон улсын цэргийн эвслийн мэдэлд орсон. 2004 оны 6-р сард бүрэн эрх Иракийн түр засгийн газарт шилжиж, дараа жил нь шинэ үндсэн хууль нь батлагдсан. Дайн дууссаны дараа дажин, үймээн самуун элбэгшиж, 2007 оны ид хүчээ авсан бол энэ үед гадаадын эвслийн цэргийн анги нэгтгэлүүд орон даяар намжмал байдал тогтоохыг оролдож байсан. 2010 он гэхэд АНУ-гаас бусад улсууд Ирак дахь зэвсэгт хүчнээ ээлж дараагаар эргүүлэн татсан байв. АНУ-ын 30,000 цэрэг 2011 оны 12-р сарын 31 хүртэл байх эрхтэйгээр үлдсэн.[6][7]

Эшлэл[засварлах]

Гадаад холбоос[засварлах]

Commons
Викимедиа дуу дүрсний сан: العراق