Узбекистан

Чөлөөт нэвтэрхий толь, Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Бүгд Найрамдах Узбек Улс
O‘zbekiston Respublikasi (узбек)
тусгаар тогтносон орон, бүрэн эрхт улс
Төрийн далбаа Төрийн сүлд
Төрийн дууллын нэр:
«O‘zbekiston Respublikasining Davlat Madhiyasi»
(Бүгд Найрамдах Узбек Улсын төрийн дуулал)

Нийслэл Tashkent emblem.jpg Ташкент
Том хот Наманган, Андижан
Албан хэл узбек хэл
Бичих үсэг латин үсэг
Ард түмэн 
(1996 он)
Камбожийн ард түмэн →
80.0% – узбек үндэстэн
   5.5% – орос үндэстэн
   5.0% – тажик үндэстэн
   3.0% – хасаг үндэстэн
   6.5% – бусад ард түмэн
 -  Нутгийн олон 100% – Узбекийнхан
(Узбек улсынхан)
Төр засаг Ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах засаг
 -  Ерөнхийлөгч Ислам Каримов (1990)
 -  Ерөнхий сайд Шавкат Мирзиёев (2003)
Улсын хурал Дээд Хурал
 -  Дээд танхим Дээд танхим
 -  Доод танхим Хуулийн танхим
Түүхт он цаг
 -  1747 он Бухар, Коканд, Хива гурван улс тогтож байв. 
 -  1924-10-27 Зөвлөлт Узбек байгуулагдсан. 
 -  1991-09-01 Тусгаар тогтнолын тунхаг 
 -  1991-12-25 ЗХУ албан ёсоор бутарсан 
Нутаг дэвсгэр
 -  Бүх талбай 448 978 км2 (58)
 -  Гадаргын ус (%) 4.9 хувь
Хүн ам
 -  Тооцоо (2013) 30,183,400[1] (46)
 -  Нягт сийрэг 61.4 хүн/км2 
ДНБ (ХАЧТ) 2010 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $85.188 тэрбум[2] 
 -  Нэг хүнд $3,015[2] 
ДНБ (Нэрлэсэн) 2010 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $37.290 тэрбум[2] 
 -  Нэг хүнд $1,320[2] 
ОТББИ (2000) 26.8 0.21 (бага) (95)
ХХИ (2010) 0.617[3] (дундаж) (102)
Мөнгөний нэгж Узбекийн сөм (UZS)
Цагийн бүс +5
Домэйн нэр .uz
Утасны томьёо +998

Бүгд Найрамдах Узбек Улс (узб. O'zbekiston Respublikasi, узб. Ўзбекистон Республикаси) буюу Узбек[4] улс[5] (оросоор Узбекистан[6]) — Дундад Азид оршдог, далайгаас давхар хашигдсан улс. Казахстан, Кыргызстан, Тажикистан, Афганистан, Туркменистантай хил залгадаг. Нийслэл - Ташкент.

Дэвсгэр нутгийн талбай - 447,400 км2, хүн амын тоо - 29,559,100[7]. 2000 оны байдлаар хүн амын 79.1% нь Узбек, 4.9% нь Орос, 4.78% нь Тажик, 4.1% нь Хасаг байна.[8] Албан ёсны хэл - Узбек хэл. 1992 оноос хэлээ тэмдэглэхэд кириллийг больж латин үсэг хэрэглэхээр тогтсон. Түрэг бүлгийн хэлтнээс Узбекууд 3-р олон тоотон гэдэг. Яс үндсээ дагаад хүн амын 93% нь Исламын, 4% нь Үнэн алдартны шүтлэгтэй.

16-р зуунаас одоогийн нутагтаа Узбекууд мандаж явсан ч 19-р зуунд Оросын эрхэнд оржээ. 1924 онд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Узбек Улс байгуулагдаж байв. ЗХУ-ын бутралаар 1991 онд тусгаар тогтнож бүрэн эрхт болсон.

Орон нутаг[засварлах]

Узбек улсын газар нутаг одоогоор 12 муж (узбекээр viloyat), 1 бүгд найрамдах улс (respublika), 1 хот (shahar), бүгд 14 орон нутаг болж хуваагдаж байна.

# Нэр Узбек нэр Нутгийн төв Хүн ам (2008)
хот — (shahar, үгийн араас shahri)
1 Ташкент хот Toshkent shahri Ташкент 2,192,700
муж — (viloyat, үгийн араас viloyati)
2 Андижан муж Andijon viloyati Андижан 2,477,900
3 Бухар муж Buxoro viloyati Бухар 1,576,800
12 Ферган муж Farg’ona viloyati Ферган 2,997,400
4 Жизак муж Jizzah viloyati Жизак 1,090,900
7 Наманган муж Namangan viloyati Наманган 2,196,200
6 Навои муж Navoiy viloyati Навои 834,100
5 Кашкадарья муж Qashqadaryo viloyati Харш 2,537,600
8 Самарканд муж Samarqand viloyati Самарканд 3,032,000
10 Сырдарья муж Sirdaryo viloyati Гулистан 698,100
9 Сурхандарья муж Surxondaryo viloyati Термез 2,012,600
11 Ташкент муж Toshkent viloyati Ташкент 2,537,500
13 Хорезм муж Xorazm viloyati Ургенч 1,517,600
бүгд найрамдах улс — (respublika, respublikasi)
14 Хархалпак орон Qoraqalpog’iston Respublikasi Нукус 1,612,300
Узбек улсын 14 орон нутаг (хүснэгтийн дугаараар)


Хот суурин[засварлах]

Бухар хот
  • Ургенч
  • Термез
  • Чирчик
  • Ангрен
  • Бекабад
  • Алмалык




Хүн ам[засварлах]

Узбекийн хүн ам маш сайн нөхөн үрждэг. 1950–2008 оны тоон цуваа.

Узбек бол Дунд Азийн таван улсаас хамгийн олон хүнтэй нь юм. 2012 оны байдлаар 29,559,100 хүн оршин сууж[9] байгаагаас 34.1% нь 14 хүртэлх насны багачууд ажээ.[10] Ер нь хүн амын өсөлтийн хурд онц сайн гэж болно. 1958 оны 8 саяаас 2008 гэхэд 27 сая болж хагас зуун жилд 3.5 дахин өсчээ. Өдгөө 120 гаруй хот болон 115 гаруй балгас, сууринаар тооцоход хот газар бүх ардын 51%, хөдөөд 49% нь оршин сууж байна.[7] 1996 оны тооцоогоор болвол хүн амын дийлэнх олонх нь (80%) Узбек үндэстэн байна. Улсын цөөнх ард түмнээс Орос үндэстэн 5.5%, Тажик үндэстэн 5%, Хасаг үндэстэн 3%, Хархалпак ястан 2.5%, Татар үндэстэн 1.5%-ийг бүрдүүлж байна.[10] Эднээс гадна Хиргис, Солонгос, Түркмен хүмүүс зуун мянгаас олон тоогоор байдаг.

3-р сарын 21 — «Navro'z Bayrami»
(Шинэ өдөр баяр) шинэ жилийн баяр

Яс үндсээ дагаад хүн амын дийлэнх олонх (88%) нь Ислам шашны шүтлэгтэй хотон (мусульман) хүмүүс юм. Үүний 5% нь шийт, үлдсэн нь сунни дэг ёсыг баримталдаг. Үлдэх хэсгийг харахад хүн амын 9% нь Христос, тэр дотроо Үнэн алдартны шашинтан. ЗХУ мухардаж байсан 1889 онд 12,000 хүн Узбек хэлийг улсын хэл болгохыг шаардан жагсаж байв. Тусгаар тогтносны дараа цор ганц албан ёсны хэл нь Узбек хэл болж нийгмийн өргөн хүрээнд эрх төгөлдөр хэрэглэгддэг болсон. Гэхдээ шинжлэх ухааны нэр томъёо, ажил хэрэг, зар сурталчилгаа, олон ард түмэн харилцан ойлголцох, хот газрынхны хэрэгцээнд Орос хэл тусалдаг хэвээр байна. Узбек хэлээ кирил үсгээр бичдэг байсныг больж Түрк шиг латинаар бичихийг 1992 онд хуульчлан баталсан боловч дөнгөж 2005 оноос бага сургуульд латин узбек бичиг заадаг болжээ. Бухар, Самарканд хавьд мэдэгдэхүйц олон Тажик хэлтэн амьдардаг.

Зураг[засварлах]

Бусад холбогдол[засварлах]

Викимедиа агуулах дахь «Узбекистан» зургийн цомог

Лавлах бичиг[засварлах]

  1. "Official population 2013-09-05". Stat.uz. 2013-09-05.
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 Uzbekistan. International Monetary Fund.
  3. Human Development Report 2010. United Nations (2010).
  4. Энэхүү нэрийг монгол кирилээр Узбек ("Орос-Монгол толь -1982-ийн 750-р талд орчуулсан узбек → узбек хүн)-ээс гадна Үзбек (мөн толийн 836-р талын Узбекистан → Үзбек гэсэн, худам монголоор үзбек/өзбек гэх галигаар бичдэг, узбекээр Ўзбекистон гэснээс), Өзбек (узбекээр O'zbekiston гэж, хасагаар Өзбекстан гэснээс), мөн Сарт, Сартуул (хуучин орос, монгол, халимаг нэрсээс) гэж хэдэн янзаар бичиж болно.
  5. Кирил монгол бичигт орос хэлнээс дамжсан үгний «газар, орон» гэсэн утгат -ия, дагаврыг хасч, оноосон нэрийг тодруулдгийн адилаар -стан дагаврын оронд улс гэж бичнэ.
  6. Монгол улсад монголоор энэхүү Узбекистан-аас гадна Узбекстан, Үзбекстан, Үзбекистан, Өзбекстан гэж бичдэг.
  7. 7.0 7.1 Official population estimation 2012-01-01. Stat.uz (2012-01-23). Retrieved on 2012-03-13.
  8. Этнический атлас Узбекистана. — Библиотека Центра экстремальной журналистики — Москва
  9. Official population estimation 2012-01-01. Stat.uz (2012-01-23)
  10. Иш татахад гарсан алдаа: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named ciademographic