Казахстан

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Бүгд Найрамдах
казакстан Улс (Казахстан)
Қазақстан Республикасы
Республика Казахстан
Төрийн далбаа Төрийн сүлд
Төрийн дууллын нэр:
хас. Менің Қазақстаным → «Миний Казакстан»

Нийслэл New coat of arms of Astana.svg Астана (0.7 сая)
Том хот Coat of arms of Almaty.svg Алматы (1.4 сая)
Албан хэл 1. Хасаг хэл (улсын)
2. Орос хэл (албан)
Ард түмэн 
(2010 он)
63.1% - Казак үндэстэн
23.7% - Орос үндэстэн
  2.9% - Узбек үндэстэн
  2.1% - Украйн үндэстэн
  1,6% - Уйгур үндэстэн
  1,4% - Татар үндэстэн
  1,4% - Герман үндэстэн
  1,2% - Солонгос үндэстэн
  2.6% - бусад ард түмэн
Олон түмэн Хасаг улсынхан
Казахстаныхан
Хасагийн ард түмэн
Төр засаг Ардчилсан дэглэм, нэгдмэл
байгууламж
, ерөнхийлөгчийн
бүгд найрамдах засагтай
 -  Ерөнхийлөгч Нурсултан Назарбаев
 -  Ерөнхий сайд Серик Ахметов
Улсын хурал «Парламент» (Улсын Хурал)
 -  Дээд танхим «Сенат» (Чуулган)
 -  Доод танхим «Мажилис» (Хурал)
Түүх / Сүүлд ЗХУ-аас тусгаар тогтносон
 -  1465 он Хасаг ханлиг үүсч нэгдсэн 
 -  1936-12-26 Зөвлөлт Хасаг байгуулагдсан 
 -  1991-12-25 Бүрэн эрхт Хасаг улсын эхлэл 
Нутаг дэвсгэр
 -  Бүх талбай 2,724,900 км2 (9)
 -  Гадаргын ус (%) 1.7%
Хүн ам
 -  Тооцоо (2013) 16,967,000 хүн[1] (61)
 -  Нягт сийрэг 5.94 хүн/км2 
ДНБ (ХАЧТ) 2012 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $231.787 тэрбум[2] 
 -  Нэг хүнд $13,892[2] 
ДНБ (Нэрлэсэн) 2012 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $196.419 тэрбум[2] 
 -  Нэг хүнд $11,772[2] 
ОТББИ (2008) 28.8[3] (бага
ХХИ (2010) 0.714[4] (сайн) (66)
Мөнгөний нэгж Хасагийн тенге (Tenge symbol.svg) (KZT)
Цагийн бүс гол НЗНЦ+6, захын НЗНЦ+5
Домэйн нэр латин .kz + кирилл .қаз
Утасны томьёо +7-6xx, +7-7xx

Төв Ази, тэр дотроо Дунд Азид Алтайгаас Каспи хүрдэг, багахан зай нь дорно Европт харъяалагддаг энтэй их орон, дээр нь оршин байгаа 1992 онд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагад элссэн бүрэн эрхт улсыг Хасаг[5] (адил нэрт бусад зүйлээс ялгаж Хасаг улс, хасагаар Қазақстан, оросоор Казахстан) гэдэг.

Хасаг орон (Казахстан)-д тал хээр, тайга, хад хавцал, дов толгод, мөнх цаст уул нуруу, өргөн гол мөрөн цөм бүрдсэн. Дэлхийд 9-р байрт, далайд гарцгүй орнуудаас тэргүүн байрыг эзлэхээр том – 2,724,900 км2 талбай бүхий нутаг дэвсгэртэй. Орос, Хятад, Хиргис, Узбек, Түркмен гэсэн таван оронтой 12,012 километр зурвасаар хиллээд 1,894 км газар Каспийн тэнгисийг эмжжээ.

Хасагт (Казахстанд) түүхийн ихэнх цаг дор малчин, нүүдэлчин төр, аж ахуй тогтож байсан. Эхлээд 6–8-р зуунд Түрэг улс, дараа нь 12–15-р зуунд Их Монгол улс, түүнийг залгасан Зүчийн улсын харъяат газар байжээ. Кыпчак, Харлаг гэх мэт олон овог аймгийн үр сад хэл, соёлоор ижилсэж 16-р зуун гэхэд өмнөд, өрнөд, дорнод гурван зүгийн их, бага, дунд гурван жүз (түмэн) болон дуудагдсан Хасаг үндэстэн бүрэлдэн тогтжээ. 18–19-р зуунд хойноосоо урагш хаант Орос улсад эзлэгдэв. Орос гүрэнд хаант засаг халагдаж цаг төвшин болох хүртэл хэд хэдэн удаа өөрчлөн зохион байгуулагдсны эцэст 1936 онд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн хэсэг, өнөөдөрийн өргөн уудам нутгийг өвлүүлсэн Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Хасаг Улс (ЗСБНХасУ) тогтжээ. 20-р зууны туршид Зөвлөлтийн томоохон төслүүд хэрэгжсэн. Энд Никита Хрущевын атар газар эзэмших хөдөлгөөн өрнөж, Байконурын сансрын буудал, Семиплатинскийн цөмийн туршилтын талбай байгуулагдаж байлаа.

Казахстан Зөвлөлтийн бүгд найрамдах улсуудаас хамгийн сүүлд 1991 оны арванхоёрдугаар сарын 16-нд тусгаар тогтнолоо тунхагласан. Казахстаны коммунист байх үеийнх нь удирдагч Нурсултан Назарбаев тусгаар тогтносон Казахстаны шинэ ерөнхийлөгч болжээ. Казахстан тусгаар тогтносноосоо хойш тэнцвэртэй гадаад бодлого хэрэгжүүлж, Казахстаны эдийн засгийг, ялангуяа нүүрс-устөрөгчийн салбарыг хөгжүүлэх бодлого баримталсаар ирсэн. Тус улсын эдийн засгийн төлөв сайжирсаар байгаа боловч Ерөнхийлөгч Назарбаев улсынхаа улс төрийг хатуу хяналтдаа байлгасаар байна. Сүүлийн жилүүдэд сөрөг хүчний хэд хэдэн удирдагч, сэтгүүлч алагдсан бөгөөд Өрнөдийн ажиглагчид Казахстаны сонгуулийг чөлөөтэй, шударга гэж үздэггүй. Гэхдээ Казахстаны олон улсын тавцан дахь нэр хүнд өссөөр байна[6]. Казахстан нь одоо Төв Азидаа зонхилогч улс гэж тооцогддог.[7] Тус улс олон улсын олон байгууллагад гишүүнээр элссэн. Тухайлбал НҮБ, НАТО-гийн Энхийн төлөө түншлэл, Тусгаар Тогтносон Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл, Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагын гишүүн юм. 2010 онд Казахстан Европын аюулгүй байдал, хамтын ажиллагааны байгууллагыг тэргүүлэх болно. 2011 онд Казахстан Орос, Беларусийн хамтаар Евразийн Эдийн Засгийн Хамтын Нийгэмлэгийг байгуулна.

Сталины үед олон үндэстэн ястны хүмүүсийг бөөнөөр нь Казахстан руу албадан нүүлгэн суурьшуулж байсны улмаас олон үндэстэн ястнаас бүрдсэн улс болсон. Казахстан шашны эрх чөлөөг хүлээн зөвшөөрдөг бөгөөд олон янзын шашин шүтлэг тус улсад өөрсдийн төлөөлөлтэй байдаг. Исламын шашин гол шашин нь бөгөөд Үнэн алдартны шашин хоёрт ордог. Албан ёсны хэл нь Казах хэл боловч, Орос хэлийг өдөр тутмын харилцаандаа түгээмэл хэрэглэдэг.

Түүх

Казахстан дахь Скиф Иран аймгууд - Түрэгийн өмнөх үе
Казахстан Түрэгийн үед

Казакстанд шинэ чулуун зэвсгийн үед хүн амьдарч байсан ул мөр байдаг. Ер нь Монголтой адил бэлчээрийн мал аж ахуй эрхлэхэд зохицсон газар. Казахийн тал нутагт эртнээс адууг гаршуулсныг судлаачид тодорхойлжээ. Төв Ази, Казахийн зарим газарт анх Иран нүүдэлчид суурьшиж байжээ. Тэднээс Скиф гэж алдаршсан нь байдаг.[8] 5-р зуунаас Түрэг угсаатан нь Иранчуудыг түрж Дундад Азийн зонхилох угсаа болсон юм. Түүхийн үест уламжлалт нүүдэлчин амьдрал, мал аж ахуйт эдийн засаг энэ тал нутагт оршсон. 15-р зуунаас Түргүүдийн дундаас Казахийн гэх бусдаас ялгарах онцлог тодорч эхэлсэн бол 16-р зуун гэхэд Казах хэл, соёл, эдийн засгийн байдал нь ялгарч иржээ.

1991 онд ЗХУ албан ёсоор бутарч Казахстан баттай тусгаар тогтносон билээ.

Газар орон

Газар зүй

Хасаг орны (Казахстаны) байр зүйн газрын зураг.
Борлох тусмаа өндөр, цэнхэртэх тусмаа нам.

Хасаг орон (Казахстан) далайд гарцгүй орнуудаас хамгийн том гэх, бүх улс орнуудтай жишвэл 9-рт байрлах том газар нутагтай. Уралын нуруу, Эмбе голоор таслагдаж,[9] үндсэн бие нь Ази, тэр дотроо Төв Ази, бүр Дунд Ази, бага хэсэг нь Европ тивд хамаардаг өргөн уудам 2,724,900 км2 нутаг дэвсгэртэй. Умардаас нар зөв тойруулвал Орос (хилийн урт 6846 км), Хятад (1533), Хиргис (1051 км), Узбек (2203 км), Түркмен (379 км) гэсэн таван оронтой 12,012 километр зурвасаар хиллэж, 1,894 км газар Каспийн тэнгист захалдаг. Нутгийн 36% цөл, 18% говь, 35% тал гэдэг бол 5.9%-ийг ой эзлэдэг.[10]

Хээр тал. Хасагийн гол нутаг бол тал

Нутгийн төв хэсэгт хасагуудын Сары-Арка («шар нуруу») гэж нэрийддэг өндөрлөг, түүнээс хойшлоход намссаар Ишим гол, Сибирийн тэгш тал гэж байна. Дорно Европын тэгш тал, Каспийн нам доор газар орны өрнө хэсгийг төлөөлдөг ба Мугожары зэрэг Уралын нурууны бага шиг уулс бий. Нутгийн дорно тал уулархаг, Зайсан нуурын ар Алтай, өвөр нь Тарвагатайн нурууных гэдэг. Зүүн өмнөд хилээр бараг долоон мянган метр өндөртэй Тэнгэр уул, түүний ар хормой салбар уулс, түүнээс баруунш Сырдарья, Арал тэнгис хавийн нам доор, цөлөрхөг говь газар, хээр тал Каспийн тэнгис хүртэл оршиж байгаа.

Балхаш нуурын сав газар

Уул нуруу

Гол мөрөн

Нуур ус




Засаг захиргааны хуваарь

Хасаг улс (Казахстан)-ын нутаг дэвсгэр эхлээд 17, түүний доор дунд шатанд 208, гуравдугаар шатанд 2740 нутаг болж хуваагддаг.[11] Том 17 нутгаа хасагууд «аймақ» (монгол «аймаг»-тай нэг гарлын боловч газар нутаг гэх утгатай) гэж бичдэг. Түүний 14-ийг монголоор аймаг, үгүй бол муж (облыс / область) гэх боломжтой. Үлдсэн гурав нь ямар нэгэн аймаг (муж)-т харъяалагдахгүйгээр шууд улсын доор захирагддаг хот юм. Гурван хотоос Байконурыг 2050 он хүртэл ОХУ түрээслэсэн.[12]

Зэрэг Засаг захиргааны нэгж
(хасаг, оросоор) — тоо
Зэрэгт тус
бүрт байгаа
нутгийн тоо
I аймаг аль эсвэл муж
(облыс / область) — 14
улсын ач
холбогдолтой хот
— 3
(республикалық маңызы
бар қала / город
республиканского значения)
17
II сум аль эсвэл хошуу — 160
(аудан / сельский район)
(аймгийн)
хот — 38
(қала / город)
дүүрэг — 10
( аудан /
городский район)
208
III баг аль эсвэл
сум — 2453
( ауыл округ /
сельский округ)
суурин (тосгон,
балгасан) — 241
(кент / посёлок)
(сумын)
хот — 46
(қала / город)
2740
Нийлбэр Гурван түвшний таваас долоон зүйлийн 2965 нутаг

Нэг аймаг–муж дунджаар 1.03 сая хүн, 194 мянган км² талбай хамардаг бол аймгийн харъяанд байдаг олон сум–хошуу–ауданаас хамгийн багадаа 10 мянган хүн, 1700 км² талбайтай гэнэ. Аймгийн хотуудаас 650 мянган хүнтэй том, 5 мянган хүнтэй жижиг нь ч байх бөгөөд суурин–балгадын дунд 59,425 оршин суугчтай том байх нь үнэхээр харилцан адилгүй.

Орон нутаг

Аймаг / муж Нутгийн төв Талбай
(км²)
Хүн ам
(2009)
14 Almaty.JPG Алматы Талдыкорган 224,000 1,642,300
6 Coat of Arms of Aqmola Province.png Акмола Көкшетау 146,000 744,700
3 Aktobe seal.png Актөбе Актөбе 300,600 707,900
2 Coats of arms of None.svg Атырау Атырау 118,600 496,000
8 Coats of arms of None.svg Мангыстау Актау 165,600 416,500
5 North Kazakhstan province seal.png Умард Петропавл 123,200 651,100
11 Coats of arms of None.svg Дорнод Өскемен 283,300 1,417,600
7 Coat of Arms of Pavlodar Province.png Павлодар Павлодар 124,800 747,600
10 Wappen Караганды Караганды 428,000 1,344,200
4 Logo kostanay.jpg Костанай Костанай 196,000 891,800
9 Kyzylorda province seal.png Кызылорда Кызылорда 226,000 636,900
13 Zhambyl province seal.png Жамбыл Тараз 144,200 1,025,000
12 South Kazakhstan province seal.png Өмнөд Шымкент 117,300 2,356,500
1 Coats of arms of None.svg Өрнөд Орал (Урал) 151,300 617,100
Улсын хот Талбай (км²) Хүн ам (2009)
17 Almaty seal.gif Алматы 325 1,351,521
15 Astana city seal.gif Астана 720 653,800
16 Baikonur seal.png Байконур 57 59,147
Түркмен Узбек Азербайжан Гүрж Хиргис Тажик Хятад Орос Байконур Алматы хот Астана Мангыстау Атырау Өрнөд Актөбе Костанай Умард Акмола Павлодар Караганды Кызылорда Өмнөд Жамбал Дорнод АлматыKarte
About this image

Хот суурин

Города Казахстана.svg

Хасаг улс (Казахстан)-д 86 суурин газрыг хот (оросоор город, хасагаар қала) гэдэг. Эрэмбэлснээр нэгдүгээр зэргийн (шууд улсын харъяаны) 3 (Астана, Алматы, Байконур), хоёрдугаар зэргийн (мужийн мэдлийн) 38, гуравдугаар зэргийн (аудан-хошууны) 46 хот байна.





Зургийн цомог

Лавлах, тайлбар

  1. "Monthly official estimate". Eng.stat.kz.
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 "Kazakhstan". International Monetary Fund.
  3. CIA World Factbook: Field listing, Distribution of family income – Gini index
  4. Human Development Report 2010. United Nations (2010).
  5. «Хасаг» гэдэг үгний оронд «Казах», «Казак», «Казахстан», «Казакстан», «Хасаг улс гэж бичих боломжтой. «Хасаг» гэсэн хувилбар нэрсийн утга, хэрэглээг Хасаг өгүүллээс, «-стан» дагаврын тухай -стан өгүүлэлд дэлгэрэнгүй бичсэн байна.
  6. Зарахович, Юрий (2006 оны есдүгээр сарын 27). "Kazakhstan Comes on Strong", Тайм сэтгүүл.
  7. Медведевийн айлчлал Казах бүсдээ зонхилох байр суурийг Узбекистанаас булаан авсныг харуулж байна Чөлөөт Европ Радио/Эрх Чөлөө Радио
  8. "Scythian", The New Encyclopædia Britannica, Micropædia, vol. Volume 10 (15th ed.)
  9. Европа — статья из Большой советской энциклопедии
  10. Информация о Казахстане на официальном сайте Президента РК
  11. Географическое положение, природные условия

    В республике 14 областей, 86 городов, в том числе 2 города республиканского подчинения (г. Астана, г. Алматы), 168 районов (8 районов в городах), 174 поселка

  12. Город Байконур вместе с территорией одноимённого космодрома арендован РФ до 2050 года и, являясь городом федерального значения РФ, одновременно субъектом РФ не является. Система городского управления определяется статьей 5 Соглашения между [[РФ|Российской Федерацией и Республикой Казахстан о статусе города Байконур, порядке формирования и статусе его органов исполнительной власти от 23 декабря 2005 г. (см. Байконур. Юрисдикция)

Гадаад холбоос

Агуулахад байгаа «Хасаг улс (Казахстан)» зургийн цомог