Казахстан

Бүгд Найрамдах Казахстан Улс Қазақстан Республикасы Республика Казахстан
Далбаа Сүлд
Дуулал: хас. "Менің Қазақстаным" («Миний Казахстан»)
Нийслэл		Астана
Ихийн их хот		Алматы
Албан ёсны хэл		Казак (Тэргүүн) Орос (Дэд)
Угсаатны бүтэц (2010)		63.1% Хасаг 23.7% Орос 2.9% Узбек 2.1% Украйн 1.4% Уйгур 1.3% Татар 1.1% Герман 4.5% бусад
Төрийн хэлбэр ба засаг баригч		Ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах засаг
-	Ерөнхийлөгч	Нурсултан Назарбаев
-	Ерөнхий сайд	Карим Массимов
Хууль тогтоох байгууллага		Парламент
-	Дээд танхим	Чуулган (Сенат)
-	Доод танхим	Хурал (Мажилис)
Тусгаар Тогтнол
-	Казахын ханлиг байгуулагдсан	1465 он
-	ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн Казахын ЗСБНУлс байгуулагдсан	1936 оны 12 сарын 26
-	Тусгаар тогнолоо тунхагласан	1991 оны 12 сарын 16
Нутаг дэвсгэр
-	Талбай	2,724,900 км2 (9)
-	Үүнээс: Ус (%)	1.7
Хүн ам
-	Тооцоо (2011)	16,600,000 (62)
-	Тооллого (2009)	16,004,800
-	Нягтрал	5.94 хүн/км2
ДНБ (ХАЧ)		2011 оны тооцоо
-	Нийт	$214.84 тэрбум
-	Нэг хүнд	$13,060
ДНБ (Нэрлэсэн)		2011 оны тооцоо
-	Нийт	$180.15 тэрбум
-	Нэг хүнд	$10,951
ОТББИ (2008)		28.8 (бага)
ХХИ (2010)		0.714 (өндөр) (66)
Мөнгөн тэмдэгт		Тенге () (KZT)
Цагийн бүс		+5-аас +6
Замын хөдөлгөөн		баруун
Интернетийн АДН		.kz
Утасны дугаар		7-6, +7-7

Казахстан (хас. Қазақстан; орос. Казахстан), албан ёсоор Бүгд Найрамдах Казахстан Улс нь Дундад Ази болон дорнод Европийн орон юм. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээгээр дэлхийд есдүгээрт, далайд гарцгүй орнууд дотор нэгдүгээрт эрэмбэлэгддэг тус улсын нутаг дэвсгэрийн хэмжээ 2,727,300 km² (Баруун Европоос том) ажээ. Орос, Киргизстан, Туркменистан, Узбекистан, Хятадтай тус тус хиллэдэг. Түүнчлэн Каспийн тэнгисийн нэлээд хэсэгтэй тус улс хил залгадаг.

Өргөн уудам газар нутагтай Казахстанд тал нутаг, тайга, хад хавцал, дов толгод, бэлчир, уул нуруу, мөнх цаст уулс, цөл гээд газар зүйн олон бүс бий. Казахстан хүн амаараа дэлхийд 62-т ордог бол, хүн амын нягтшилаараа сүүл хавьцаа ордог.

Орчин үеийн Казахстаны нутаг дэвсгэрт түүхийн ихэнх хугацаанд нүүдэлчин аймгууд нутаглаж иржээ. XVI зуун гэхэд казахууд гурван ордод хуваагдсан өөрийн онцлог бүхий бүлэг болон гарч ирсэн. XVIII зуунд оросууд Казахын тал нутаг руу түрэн орж, XIX зууны дунд үе гэхэд Казахстаны нутаг дэвсгэр тэр чигээрээ Оросын Эзэнт улсын нэг хэсэг болжээ. 1917 оны Оросын хувьсгал, түүний дараа гарсан Оросын Иргэний дайны дараа Казахстаны нутаг дэвсгэрийг хэд хэдэн удаа өөрчлөн зохион байгуулсны эцэст 1936 онд ЗСБНХУ-ын нэг хэсэг Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Казахстан Улсыг байгуулжээ. XX зууны турш Казахстаны нутаг дэвсгэрт Зөвлөлтийн томоохон төслүүд хэрэгжсэн юм. Тухайлбал Никита Хрущевын атар газар эзэмших хөдөлгөөн энд өрнөснөөс гадна, Байконурын сансрын буудал, Семипалатинскийн цөмийн туршилтын талбай энд байгуулагдаж байлаа.

Казахстан Зөвлөлтийн бүгд найрамдах улсуудаас хамгийн сүүлд 1991 оны арванхоёрдугаар сарын 16-нд тусгаар тогтнолоо тунхагласан. Казахстаны коммунист байх үеийнх нь удирдагч Нурсултан Назарбаев тусгаар тогтносон Казахстаны шинэ ерөнхийлөгч болжээ. Казахстан тусгаар тогтносноосоо хойш тэнцвэртэй гадаад бодлого хэрэгжүүлж, Казахстаны эдийн засгийг, ялангуяа нүүрс-устөрөгчийн салбарыг хөгжүүлэх бодлого баримталсаар ирсэн. Тус улсын эдийн засгийн төлөв сайжирсаар байгаа боловч Ерөнхийлөгч Назарбаев улсынхаа улс төрийг хатуу хяналтдаа байлгасаар байна. Сүүлийн жилүүдэд сөрөг хүчний хэд хэдэн удирдагч, сэтгүүлч алагдсан бөгөөд Өрнөдийн ажиглагчид Казахстаны сонгуулийг чөлөөтэй, шударга гэж үздэггүй. Гэхдээ Казахстаны олон улсын тавцан дахь нэр хүнд өссөөр байна. Казахстан нь одоо Төв Азидаа зонхилогч улс гэж тооцогддог. Тус улс олон улсын олон байгууллагад гишүүнээр элссэн. Тухайлбал НҮБ, НАТО-гийн Энхийн төлөө түншлэл, Тусгаар Тогтносон Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл, Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагын гишүүн юм. 2010 онд Казахстан Европын аюулгүй байдал, хамтын ажиллагааны байгууллагыг тэргүүлэх болно. 2011 онд Казахстан Орос, Беларусийн хамтаар Евразийн Эдийн Засгийн Хамтын Нийгэмлэгийг байгуулна.

Сталины үед олон үндэстэн ястны хүмүүсийг бөөнөөр нь Казахстан руу албадан нүүлгэн суурьшуулж байсны улмаас олон үндэстэн ястнаас бүрдсэн улс болсон. Казахстан шашны эрх чөлөөг хүлээн зөвшөөрдөг бөгөөд олон янзын шашин шүтлэг тус улсад өөрсдийн төлөөлөлтэй байдаг. Исламын шашин гол шашин нь бөгөөд Үнэн алдартны шашин хоёрт ордог. Албан ёсны хэл нь Казах хэл боловч, Орос хэлийг өдөр тутмын харилцаандаа түгээмэл хэрэглэдэг.

Мужууд

Казахстан 14 мужид (облыстар) хуваагддаг. Мужууд нь тойргуудад (аудандар) хуваагдана.

Муж Нийслэл Нутаг дэвсгэр (км²) Хүн ам Акмола Көкшетау 121,400 829,000 Актөбе Актөбе 300,600 661,000 Алматы(1) Алматы 324.8 1,226,300 Алматы муж Талдыкорган 224,000 860,000 Астана(1) Астана 710.2 600,200 Атырау Атырау 118,600 380,000 Байконур(2) Байконур 57 70,000 Дорнод Казахстан Өскемен 283,300 897,000 Караганды Караганды 428,000 1,287,000 Костанай Костанай 196,000 975,000 Кызылорда Кызылорда 226,000 590,000 Мангыстау Актау 165,600 316,847 Умард Казахстан Петропавл 123,200 586,000 Павлодар Павлодар 124,800 851,000 Өмнөд Казахстан Шымкент 118,600 1,644,000 Өрнөд Казахстан Орал 151,300 599,000 Жамбыл Тараз 144,000 962,000

Тайлбар:

• (1) Алматы, Астана хотууд улсын хэмжээний хот бөгөөд аль нэг мужид харьяалагддаггүй.
• (2) Байконур хотыг 2050 он хүртэл Байконурын сансрын буудалтай нь хамт Оросын Холбооны Улсад түрээслүүлсэн тул тусгай статустай.

Муж бүрийг Ерөнхийлөгчийн томилсон аким удирддаг. Мужийн аким нь хот, тойргийн акимуудыг томилдог. Казахстаны нийслэл Алматы хотоос Астана хотод 1997 оны арванхоёрдугаар сарын 10-нд шилжсэн.

"Казах Будда" гэгдэх хад (Алматы муж)

Буддын шашны сүм, Алматы муж

Ном зүй

Kazakhs by Martha Brill Olcott Epicenter of Peace by Nursultan Nazarbayev Kazakhstan: Coming of Age by Michael Furgus and Janar Jandosova Kazakhstan: Power and the Elite Sally Cummings Kazakhstan: Unfulfilled Promise Martha Brill Olcott Lonely Planet Guide: Central Asia by Paul Clammer, Michael Kohn and Bradley Mayhew The Lost Heart of Asia by Colin Thubron Once in Kazakhstan : The Snow Leopard Emerges Keith Rosten

Post-Soviet Chaos: Violence and Dispossession in Kazakhstan by Joma Nazpary The Russian Colonization of Kazakhstan by George Demko Uneasy Alliance: Relations Between Russia and Kazakhstan in the Post-Soviet Era, 1992–1997 by Mikhail Alexandrov Journey into Kazakhstan: The True Face of the Nazabayev Regime Alexandra George Law and Custom in the Steppe by Virginia Martin Silk Road to Ruin: Is Central Asia the New Middle East by Ted Rall In Search of Kazakhstan: The Land That Disappeared by Christopher Robbins

Гадаад холбоос

• Казахстаны Засгийн газар
• Казахстаны Ерөнхийлөгч
• Казахстаны газрын зургийн түүвэр
• BBC News Country Profiles - Kazakhstan
• CIA World Factbook - Kazakhstan
• U.S. Department of State - Kazakhstan includes links to various reports
• Open Directory Project - Kazakhstan directory category
• The World Bank - Kazakhstan development issues
• Library of Congress - A Country Study: Kazakhstan last updated March 1996
• Kazakhstan: Humanitarian Country Profile - UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs
• Загвар:Wikitravel