Лаос

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт


Бүгд Найрамдах Ардчилсан
Лаос Ард Улс

Бналау мб.png
ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ
Төрийн далбаа Төрийн сүлд
Уриа: лао. "ສັນຕິພາບ ເອກະລາດ ປະຊາທິປະໄຕ ເອກະພາບ ວັດທະນາຖາວອນ"
«Энх тайван, Тусгаар тогтнол, Ардчилал, Эв нэгдэл, Хөгжил цэцэглэлт»
Төрийн дууллын нэр:
лао. "ເພງຊາດລາວ"
«Лао ардын сүлд дуу»
Лаосын байршил (ногоон өнгө)
Лаосын байршил (ногоон өнгө)
Нийслэл 
(их хот)
Вьентьян
Албан хэл Лаос (Лао) хэл
Ард түмэн 
(2005 он)
68% - Лаос (Лао)
11% - Кхму
8% - Хмонг (Моон)
26% - бусад зуугаад үндэстэн, ястан
Олон түмэн Лаосынхан
Төр засаг Социалист бүгд найрамдах засаг
 -  Ерөнхийлөгч Чоуммали Саяасоне
 -  Ерөнхий сайд Тонсин Таммавон
Тусгаар тогтнол
 -  Лан Санг улс оршин тогтнож байв. 1353 он - 1707 он 
 -  Францаас тусгаар тогтнов. 1953 оны 11 сарын 9 
Нутаг дэвсгэр
 -  Бүх талбай 236,800 км2 (83)
 -  Гадаргын ус (%) 2
Хүн ам
 -  Тооцоо (2009) 6,800,000 [1] (104)
 -  Тооллого (1995) 4,574,848 
 -  Нягт сийрэг 26.7 хүн/км2 
ДНБ (ХАЧТ) 2010 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $15.693 тэрбум[2] (130)
 -  Нэг хүнд $2,435[2] 
ДНБ (Нэрлэсэн) 2010 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $6.341 тэрбум[2] (147)
 -  Нэг хүнд $984[2] 
ОТББИ (2008) 34.6 (дундаж
ХХИ (2010) 0.497[3] (дундаж) (122)
Мөнгөний нэгж Лао кип (LAK)
Цагийн бүс (НЗНЦ+7)
Домэйн нэр .la
Утасны томьёо +856

Бүгд Найрамдах Ардчилсан Лаос Ард Улс (тов. БНАЛАУ; лао. ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ Sathalanalat Paxathipatai Paxaxon Lao) буюу Лаос улс нь Зүүн-Өмнөд Азид зүүнээрээ Вьетнам, урдуураа Камбож, баруун урдуураа Тайланд, баруун хойноо Мьянмар, Хятад гэх 5 улсаар хүрээлүүлж оршдог улс юм.

Нийслэл нь Вьентьян хот. Албан ёсны хэл нь Лаос.

Түүх[засварлах]

Нийтийн тооллын 1400 он. Хар ногоон нь Лаан Саан

Лаосын нутагт хэд хэдэн жижиг гүнт улс оршин байсныг нэгтгэж 1353 онд Фа Нгум («fȁːŋum» гэх лаос дуудлагаас хөрвүүлвэл Фаанум) гэгч Лаан Саан (лао. ລ້ານຊ້າງ lâansâang - «сая заан»; орос. Лансанг ; англ. Lan Xang - Лан Шан) хэмээх вант улсыг байгуулсан нь Лаосын анхны төвлөрсөн төр юм. Энэ улсын 354 жилийн тусгаар тогтнолоор бусад Тайчуудаас ялгарах Лаос үндэстний онцлог бүрэлдэн тогтжээ. Улсын бүтэн нэр нь Лан Санг Хом Кхао - «Сая заан, цагаан шүхрийн орон» гэнэ.[4]

1707 онд Луан Прабан, Вьентьян, Чампасакын газарт төвлөсөн 3 гүнт улс болон хуваагдаж хожим Бирм, Сиамын дайралт, нөлөөнд өртөж эцэстээ Францын Энэтхэг-Хятадад нэгтгэгджээ. Лаосын одоогийн хил Францынх байхад нь 1893-1904 онд зурагдсан юм.

Дэлхийн II дайны үед Японд түр эзлэгдээд больсон. 1953 оны 10 сарын 22-нд Францаас тусгаар тогтнож Лаосын вант улс үүссэн ч төд удалгүй ардын засаг тогтоох, хаант засгаа хадгалах хоёр тал болон дайтжээ. Энэхүү Лаосын иргэний дайн нь Вьетнамын дайнтай хавсран өрнөж эцэстээ Вьетнам болон Лаосын коммунист (эв хамт) хүчний ялалтаар төгсөж Лаост хаант засаг нь унаж, 1975 оны 12 сарын 2-нд Бүгд Найрамдах Ардчилсан Лаос Ард Улс (БНАЛАУ) тунхаглагджээ.

Газар орон[засварлах]

Газарзүй[засварлах]

Лаосаар урсах Меконг мөрөн

Лаос нь Зүүн Өмнөд Азийн орнуудаас далайд гарцгүй ганц орон юм. Нутаг нь хойд өргөргийн 14° - 23°-р зэргэд, зүүн уртрагийн 100° - 108°-р зэргэдийн хооронд багтдаг. Ихэнх газар нь ойгоор хучигдсан уул нуруу. Тэндээс хамгийн өндөр цэг болох Поу Биа уулын орой д.т.д 2,818 м хүрдэг. Нутгийн баруун захаар Меконг мөрөн урсана. Мөн Луан Прабан (баруун талд), Аннамын (Вьетнамтай залгаа зүүн тал) гэх хоёр нурууг онцлох учиртай.

Жилийн 5-аас 10-р сарын хооронд борооны улирал буюу зун, 12-аас 4-р сарын хооронд хуурай улирал буюу өвөл тохиодог. Лаос нь голдуу бүртгэлийн зорилгоор нутгаа өмнөд (урд), дундад (төв), умард (хойд) гэж гурав хуваан бүсчилдэг.[5]

Орон нутаг[засварлах]

Арван долоон их нутаг (жагсаалтын дугаараар)

Арван зургаан аймаг, нэг тойрог:

  1. Аттапы (Аттапу)
  2. Бокео (Бокев)
  3. Боликхамсай (Болихамсай)
  4. Чампасак (Жамбасаг)
  5. Хуапхан
  6. Кхаммуан (Комуань)
  7. Луангнамтха
  8. Луангпхабанг (Луанпабан)
  9. Удомсай
  10. Пхонгсали
  11. Сайнябули (Саябули)
  12. Салаван
  13. Саваннакхет (Саваннакет)
  14. Секонг
  15. Вьентьян (Вьенжань)
  16. Вьентьян (Вьенжань)
  17. Сиенгкхуанг

Хот суурин[засварлах]






Эдийн засаг[засварлах]

Лаос орны тутаргийн нэгэн талбай

Лаосын эдийн засаг (ЭЗ) жилд дунджаар 7% өссөөр хориод жилийг үдлээ. 2008-2010 оны саяхны гурван жилд 7.8%, 7.6%, 7.7%-иар өссөн.[6] 2011 онд худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн үнийн ДНБ нь $17.4 тэрбум байж хүн нэг бүрт $2,659 ноогджээ.[2] Энэ нь зэргэлдээ хэдэн улс, дэлхийн дунджаас доогуур үзүүлэлт юм.

1976 оноос социалист эдийн засгийн журманд орсон бол 1986 онд төрийн оролцоог танаж, хувийн хэвшлийг зөвшөөрчээ. Зарим хөрш шигээ зах зээлийн журамд аажим нэвтэрч байгаа. Авто замын сүлжээ сийрэг, төмөр зам байдаггүй нь зах зээлийн өсөлтийг аажууруулж, гадаадын хөрөнгө оруулалт харин өсөлтийг хөгжөөдөг.

Хөдөө аж ахуй[засварлах]

Улс орны эдийн засагт аж үйлдвэр, үйлчилгээнээс илүүгээр хөдөө аж ахуй (ХАА) голлодог. Одоо ч гэсэн ажиллах хүчний ихэнх, ДНБ-ийн хагас нь ХАА-д ноогдоно. Цагаан будааг нутгийн урд ба баруун хэсгийн нам дор газар, голын хөндийгөөр, эрдэнэ шишийг уулархаг нутгаар голлон тариалдаг. Уур амьсгал нь таардаг, дулаан их шаарддаг хөвөн, тамхи, чихрийн нишингэ, кофе, каучук тариалдаг. МАА-д зүтгэх хүч болгох буйвал үхэр, мөн гахай, шувуу өсгөнө. Бас гол мөрнөөс загас барьж ашигладаг.

Аж үйлдвэр[засварлах]

Лаосын аж үйлдвэрүүд нь байгалийн нөөцөө түшиглэн халуун орны үнэт ой, усны эрчим хүч, эрдсийн ашигт малтмал бүхий нутагт байршдаг. Гар аргаар мод боловсруулах үйлдвэр, хүнсний үйлдвэр голлон хөгжсөн. Тэдгээрийн олонх нь Вьентьян хот, түүний ойролцоо байршдаг. Мөн төмөрлөгийн жижиг үйлдвэр, дулааны цахилгаан станцууд баригдсан. Меконг мөрний цутгал Нгум гол дээр Энэтхэг-Хятадын хойгт томд орох усан цахилгаан станц (100 мян.кВ) байгуулсан. Уул уурхайн үйлдвэрээс цагаан тугалганы баяжмал үйлдвэрлэн экспортлоно.

Хүн ам[засварлах]

Лаосын хойд нутаг, хөдөөгийн бяцхан тосгоны бага ангийн сурагчид

Лаос улс 2011 оны 7-р сард 6.5 сая хүнтэй байсан. Хүн амын нягтшил - 23.4/км².[1] Ард иргэд нь тариачин аж байдлаа дагаад ч тэр үү таруу суурьшдаг. Олонх нь Меконг болон түүний цутгал голуудын хөндийд амьдардаг. Нийслэл Вьентьян 569 мянган хүнтэй. Вьентьянаас гадна Паксе, Саваннакхет гэх бум давсан хүнтэй 2 хот бий.

Лаос бол олон үндэстэн, ястны улс. Тиймээс монгол хэлнээ Лаос хүн - Лаосчууд, Лаосын хүн - Лаосынхан гэж нэр томьёогоор ялган ойлгох хэрэг гарахыг ч үгүйсгэхгүй. 82 ялгагдах хэл бүхий [7] 160 угсаатан ястан байгааг нь 2005 онд 49 болгон багцлан бүртгэжээ.[8] Олонх буюу 54.6% нь Лаос үндэстэн (Лао ч гэж бас бичнэ) (2005). Тэдний төрөлх Лаос хэл нь улсын албан ёсны хэлээр батлагдсан байдаг. Лаос хэл бол хэл шинжлэлийн төрөл гарлын ангиллаар Тай-Кадай язгуурын Тай салбарт харьяалагдах хэл юм. Тэдний араас Мон-Кхмер төрлийн хэлтэй Кхму хүмүүс 10.9%-ийг, Хмонг-Миен төрлийн хэлтэй Хмонг (Моон) хүмүүс 8.0%-ийг, бусад нь 25.5%-ийг бүрдүүлдэг аж.

Эшлэл[засварлах]

  1. 1.0 1.1 Background notes – Laos. US Dept. of State. 20 January 2011-д хандсан.
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 Laos. International Monetary Fund. 30 April 2011-д хандсан.
  3. Human Development Report 2009. Human development index trends: Table G. The United Nations. 5 October 2009-д хандсан.
  4. Хүүхэд - Залуучуудын Нэвтэрхий Толь. III боть
  5. Nsc Lao Pdr. Nsc.gov.la. 2012-01-21-д хандсан.
  6. indexmundi: CIA World Factbook
  7. Ethnologue report for Laos
  8. Indigenous Peoples Development Planning Document