Афганистан

Чөлөөт нэвтэрхий толь, Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Исламын Бүгд Найрамдах Афган Улс
дари персээр جمهوری اسلامی افغانستان →
Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Afġānestān
паштунаар د افغانستان اسلامي جمهوریت →
Da Afġānistān Islāmī Jomhoriyat
Төрийн далбаа Төрийн сүлд
Төрийн дууллын нэр:
паштунаар Millī Surūd → «Төрийн дуулал»

Нийслэл 
(их хот)
Кабул
Албан хэл Паштун хэл
Дари Перс
Ард түмэн 
(2004 он)
42% - Паштун үндэстэн
27% - Тажик үндэстэн
  9% - Хазара ястан
  9% - Узбек үндэстэн
  4% - Аймак ястан
10% - бус ард түмэн
Олон түмэн Афган улсынхан (Афганийхан)
Төр засаг Ислам төрийн шашинт,
ерөнхийлөгчийн бүгд
найрамдах засагтай
 -  Ерөнхийлөгч Хамид Карзай
 -  Дэд ерөнхийлөгч Мохаммад Фахим
 -  Дэд ерөнхийлөгч Карим Халили
Улсын хурал «Улсын Зөвлөл»
 -  Дээд танхим «Буурлуудын Хурал»
 -  Доод танхим «Олон түмний Хурал»
Түүх
 -  1747 он Дуррани улс үүссэн 
 -  1919-08-19 Их Британиас тусгаарласан 
Нутаг дэвсгэр
 -  Бүх талбай 647,500 км2 (41)
 -  Гадаргын ус (%) маш бага
Хүн ам
 -  Тооцоо (2011) 29,835,392 (42)
 -  Тооллого (1979) 15.5 сая[1] 
 -  Нягт сийрэг 43.5 хүн/км2 
ДНБ (ХАЧТ) 2011 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $30.012 тэрбум[2] 
 -  Нэг хүнд $966[2] 
ДНБ (Нэрлэсэн) 2011 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $17.885 тэрбум[2] 
 -  Нэг хүнд $575[2] 
ОТББИ (2008) 29[3] (бага
ХХИ (2011) 0.398[4] (муу) (172)
Мөнгөний нэгж Афганы афгани (AFN)
Цагийн бүс НЗНЦ+4:30
Домэйн нэр .af
Утасны томьёо +93

Афган улс (ᠠᠹᠭᠠᠨ ᠣᠯᠣᠰ), өөрөөр хэлвэл Афганистан (персээр افغانستان‎; пуштунаар Afġānistān‎, үүнд «-стан» нь орон гэсэн дагавар, «афган» нь пуштун нэрийн хувилбар), бүтэн нэрээр нь дурдвал Исламын Бүгд Найрамдах Афган Улс (үгээр хураахад ИБНАУ) гэдэг нь Ази тивийн төв, өмнөд хэсэгт далайгаас зайдуу оршдог орон, 1946 онд НҮБ-д элссэн 29 сая хүнтэй бүрэн эрхт улс юм.

Оршил[засварлах]

Афган орон эрт дээр үеэс одоог хүртэл Өрнө-Дорно, нүүдэл-суурьшил, өөр хэл соёл, худалдаа арилжаа, шашин шүтлэгийн уулзвар газар байсаар ирлээ. Түүгээрээ ч өмнө, төв, өрнө Азийн аль алинд нь багтдаг. Македоны Александраас эхлээд олон улс үндэстэн булаацалдан өөрийн болгосон түүхийн эцэст нэг хэл үндэстэн бус хэд хэдэн хэлтэн үндэстэн хуваан, эвлэлдэн оршиж байна.

Түүх[засварлах]

Афган улс тогтсон нь XVIII зуун болно. 1747 онд Ахмед Шах Дуррани Дурранийн эзэнт гүрнийг Кандахарт төвлөн байгуулсан. Хожим нийслэлээ Кабул руу нүүлгэж, ихэнх газраа орчин тойрны тойрны улсуудад шилжүүлжээ. XIX зууны сүүл үед Британийн эзэнт гүрэн Оросын эзэнт гүрний хооронд болсон "Их Тоглоом"-д Афган хавчуулагдаж дундын орон болов. 1919 оны 8 сарын 19-нд буюу Англи-Афганы гуравдугаар дайны дараа Афганистан гадаад харилцаагаараа Британиас бүрэн тусгаар тогтнож чаджээ.

1970-аад оны сүүл үеэс Афганистанд иргэний дайн үргэлжилсэн бөгөөд үүнд 1979 оны ЗХУ-ын довтолгоо болон 2001 оны АНУ-ын ахласан, Талибаны засаглалыг унагаасан довтолгоонуудад гадаадын улс орнууд ч оролцож байна. 2001 оны сүүлчээр НҮБ-ын аюулгүйн зөвлөл Аюулгүйн байдлыг хангах олон улсын тусламжийн хүчинг (International Security Assistance Force, ISAF) баталжээ. Энэ хүчин нь Ерөнхийлөгч Хамид Карзайн засгийн газарт хуулийн хэрэгжилт, дэд бүтцийг сайжруулахад тусалцаа үзүүлэх зорилготой, НАТО-ын цэргүүдээс бүтсэн хүчин юм. 2005 онд удаан хугацааны хамтын ажиллагааны төлөөх хэлэлцээрт АНУ, Афганистан улсууд нь гарын үсэг зуржээ. Афганистаны сэргээн байгуулалтын төлөө дэлхийн орнууд олон тэрбум доллар олгож байна.

Орон нутаг[засварлах]

Аймагласан газрын зураг

Нэгдмэл төрийн байгууламжтай Афган улсын нутаг дэвсгэр 34 аймаг (ولايت, «вилаят») болж хуваагддаг. Нэг аймагт дунджаар 19 мянган км² газар, 90 түмэн хүн ноогдож байна.[5] Цаашлан харвал аймгуудын дотор 398 хошуу (ولسوالۍ, «воласвалей»)-тай.

Хот суурин[засварлах]

Гол өгүүлэл: Афганы хот суурин
Зургийн зүүн гар талд Кабул, баруун гар талд Мазар-и-Шариф
Зургийн зүүн гар талд Кандахар, баруун гар талд Херат
Нэр [өргөлтөт дуудлага] Өөр нэр Хүн амын тоо
1 Кабул [кабуул] 3,289,000 [6]
2 Кандахар [кандахаар] Кандагар 491,500 [7]
3 Херат [хераат] Герат 436,300 [8]
4 Мазар-и-Шариф [мазаар-и-шарийф] 368,100 [9]
5 Кундуз [кундууз] 304,600 [10]
6 Талукан [талукаан] 219,000 [11]
7 Желалабад [желал-абаад] Жалалабад 206,500 [12]
8 Пули-Хумри [пуули-хумрий] 203,600 [13]
9 Чарикар 171,200 [14]
10 Шибарган 161,700 [15]
11 Газни 157,600 [16]
12 Сари-Пуль 150,700 [17]

Лавлах бичиг[засварлах]

Гадаад холбоос[засварлах]

Commons
Викимедиа дуу дүрсний сан: أفغانستان