Иран

Чөлөөт нэвтэрхий толь, Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Лалын Бүгд Найрамдах
Иран Улс
جمهوری اسلامی ایران (перс)
Жомхури-е Эслами-е Иран
тусгаар тогтносон орон, бүрэн эрхт улс
Төрийн далбаа Төрийн сүлд
Уриа: استقلال. آزادی. جمهوری اسلامی
(Тусгаар тогтнол, эрх чөлөө,
исламын бүгд найрамдах улс)
Төрийн дууллын нэр:
перс. 《سرود ملی جمهوری اسلامی ایران》
(Иран улсын төрийн дуулал)

Дэлхийн тал бөмбөрцөгт Ираныг улаанаар
Дэлхийн тал бөмбөрцөгт Ираныг улаанаар
Нийслэл Тегеран
Том хот Машхад, Эсфахан,
Караж, Табриз
Албан хэл перс хэл
Бичих үсэг араб үсэг
Улсын шашин шиа ислам
Ард түмэн 
(2011 он)
Ираны ард түмэн →
61% – перс үндэстэн
16% – азербайжан үндэстэн
10% – курд үндэстэн
   6% – лур ястан
   6% – бусад ард түмэн
 -  Нутгийн олон Ираныхан
(Иран улсынхан)
Төр засаг Нэгдмэл байгууламж,
ерөнхийлөгчийн бүгд
найрамдах засаг
 -  Дээд удирдагч Али Хаменеи (1989)
 -  Ерөнхийлөгч Хасан Рухани (2013)
 -  Улсын хурал Исламын Зөвлөлдөх Хурал
Төр улсын түүх
 -  НТӨ 550 он Ахемани улс 
 -  1501 он Сефевийн улс 
 -  1979-04-01 Бүгд найрамдах улс 
Нутаг дэвсгэр
 -  Бүх талбай 1,648,195 км2 (18)
 -  Гадаргын ус (%) 0.7 хувь
Хүн ам
 -  Тооцоо (2013) 77,176,930[1] (17)
 -  Тооллого (2010) 74,700,000 
 -  Нягт сийрэг 45 хүн/км2 
ДНБ (ХАЧТ) 2013 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $987.115 тэрбум[2] (17)
 -  Нэг хүнд $12,803[2] 
ДНБ (Нэрлэсэн) 2010 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $388.512 тэрбум[2] 
 -  Нэг хүнд $5,039[2] 
ОТББИ (2008) 38[3] (дундаж
ХХИ (2013) 0.742[4] (сайн) (76)
Мөнгөний нэгж Ираны риал (﷼) (IRR)
Цагийн бүс Ираны цаг (НЗНЦ+03:30)
 -  Зуны цаг Ираны зуны цаг (НЗНЦ+04:30)
Утас, домэйн +98 / .ir, ایران.
Нэр томъёо IR, IRN / ЛБНИУ
2004 оны 1-р сард хиймэл дагуулаас Ираныг харсан нь
2004 оны 1-р сард хиймэл дагуулаас Ираныг харсан нь

Иран (Перс:ايران Дуудлага Иран), албан ёсоор Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улс нь баруун ба өмнөд Азийн орон юм. Өрнөдөд 1935 оноос өмнө Перс гэгддэг байсан учраас Ираны соёлын тайлбарт Перс гэдэг нэр нь одоо ч хэрэглэгддэг.

Иран нь бүхэлдээ 1,648,195 км² нутагтай (дэлхийн 18 дахь том), 78 сая хүнтэй[5]. Далайн өргөн эрэг газартай, Евразийн төв дэх газар зүйн ашигтай байрлалтай гэгдэх орон юм. Хойгуураа Армен, Азербайжан, Туркменистан улсуудтай болон Каспийн тэнгис; зүүн талаараа Афганистан, Пакистан; урдуураа Персийн булан, Оманы булан; баруун талаараа Турк, Ирак улсуудтай тус тус хиллэдэг. Нийслэл болон хамгийн том хот Тегеран нь улсын улс төр, соёл урлаг, худалдаа, аж үйлдвэрийн төв болдог. Иран бол газрын тос, байгалийн хий ихтэй бөгөөд Ойрхи Дорноддоо нөлөөхүйц гүрэн гэгдэнэ.

Иранд эртнээс соёл иргэншил дэлгэрч, түүхэнд тэмдэглэгдсэн төрт улс нь НТӨ 2800 оны Эламаас эхэлдэг. МЭӨ 625 онд анх Мидичүүд нэгтгэж өнөөгийн Иран үндэстний суурь тавьжээ. Тэднийг залгамжилж 1000 гаруй жилийн турш Ахемен, Аршак, Сасан гэсэн Ираны гурван улс дараалан оршиж байгаад Араб болон бусад харь улсуудын харъяанд байсаар 1551 онд Иранчуудын байгуулсан Сефевийн улс тогтож үндэстний хувьд дахин нэгтгэгджээ. Энэ улс нь Исламын шашны Шийт урсгалыг дэмжиж байснаас энэ номлол нь хүчтэй тархсан юм. Түүнээс хойш эзэн хаант ёс үргэлжилсээр 1906 онд үндсэн хуульт хаант, 1979 оны 4 сарын 1-ээс албан ёсоор Исламын бүгд найрамдах улс болсон.

Иран улс нь НҮБ, Эвсэлд үл нэгдэх хөдөлгөөн, ИШУБ, ОПЕК гэх байгууллагуудын үүсгэн байгуулцсан гишүүн. 1979 оны Үндсэн Хууль дээр нь тулгуурласан Ираны улс төрийн тогтолцоо нь өвөрмөц, төвөгтэй бүтэц бүхий удирдах албуудаас бүрдэнэ. Төрийн тэргүүн нь Дээд удирдагч. Албан ёсны шашин нь Исламын шашны Шийт урсгал бөгөөд албан ёсны хэл нь Перс хэл.

Нэр[засварлах]

Дуудлага Иран (ايران) гэдэг нь өвөг Иран хэлний Аряана ("Аряанчуудын нутаг", Аряан гэдэг нь "язгууртан") хэмээх үгний орчин цагийн Иран хэлний үг юм. Энэ нь 3-р зууны үеийн бичигт Эран гэж анх дурдагдсан ба Партиан улсын үед Аряан хэмээн нэрлэгджээ.[6] Өрнөдөд Ираныг Грек түүхчдийн бичиглэснээс Перс (Πέρσης) хэмээдэг байсан бөгөөд 1935 онд эзэн хаан болох Реза шах нь олон улсад хандан улсын нэрийг Иран хэмээхийг хүссэнээр 1959 он хүртэл нэрсүүд хосолмол байдлаар явж ирсэн[7] ба 1959 оноос дэлхий дахины улсууд Иран хэмээн бүрэн нэрлэх болсон юм. намайг орынбек гэдэг

Эшлэл[засварлах]

Гадагш холбоос[засварлах]

Commons
Викимедиа дуу дүрсний сан: ایران