Уран (химийн элемент)

Чөлөөт нэвтэрхий толь, Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт

Уран нь цацраг идэвхт элемент бөгөөд байгальд баяжигдсан байдлаар цөөн тооны газарт орд үүсгэн тохиолддог. Энэ нь газрын гүний устай холбоотой, мөн газрын гадаргууд сэвсгэр хурдаст гадаргуугийн устай холбоотой (гадаргуугийн процесстой холбоотой тунаж ) болон магмын - гидротермаль, метаморф - гидротермаль, диагенетик - гидротермаль зэрэг зөөврийн болон хуримтлагдан тунах нөхцөлүүдэд уулын чулуулагт үүсдэг байна. Эдгээр процессууд нь их төлөв ямар нэг уусмалтай холбоотой үүсэж байгаа нь байгаль дахь уран усанд сайн уусдаг болохыг харуулж байна. Ураны хуримтлал үүсэх процессууд нь тодорхой орчин нөхцөлүүд болон ураны эх сурвалжуудыг шаарддаг билээ.

Уран болон байгалийн цацрагжилт нь хаа сайгүй тохиолдох түгээмэл зүйл юм. Ураны Кларк нь (дэлхий царцдас эзлэх хувь) А.П.Виноградовийнхаар 2,6*10-4%. Гэвч ураны үйлдвэрийн ач холбогдолтой хуримтлал буюу ураны ордын 15 орчим л төрөл бий. Үүнээс элсэн чулууны төрлийн орд, кварцын хайрга бүхий конгломератын төрлийн ураны орд, вулканитад агуулагдах ураны ордууд нь Монгол оронд тогтоогдох хэтийн төлөвтэй байдаг байна.

1789 онд өнөөгийн Чех улсын нутагт орших Joachims хэмээх мөнгөний уурхайд Германы химич Мартин Клапрот (М.Г.Клапротом) нь ураныг анх нээсэн байна. 1896 онд Францын хими-физикч Склодовска-Сурае (А.Беккерель 1896 он) нь ураны цацраг идэвхт шинж чанартай болохыг илрүүлсэн ажээ.

Ураны хольцгүй хэлбэр нь мөнгөлөг өнгөтэй, уран нь хар тугалгаас бараг хоёр (1.7) дахин хүнд металл юм. Түүний атомын дугаар нь 92, энэ нь байгальд тохиолдох хүнд элемент болдог. Байгальд ураны атомын хэд хэдэн изотопууд оршин тогтох төдийгүй гол төлөв уран-238, уран-235, болон маш бага хэмжээгээр уран-234 изотоп байна. (изотопууд нь элементийн цөм дахь протоны тоон нь ижил боловч нейтроны тоогоор ялгаатай). Байгалийн ураны ердийн дээжид, хамгийн их хувийг (ураны нийт массын 99.27%) бүрдүүлэн тогтох изотоп нь уран-238 юм. Уран-235 изотоп нь нийт массын ойролцоогоор 0.72%-ийг бүрдүүлдэг ба маш бага хувийг (нийт массын 0.0055%) уран-234 изотоп эзэлдэг. Уран торийгийн 350 гаруй эрдэс байдаг ба сүүлийн үеийн судалгаагаар ураны 88.15% (уранинит)-аас 0.01% (stornesite-Y) хүртэл агуулгатай ураны нийт 249н эрдэс бий гэж тэмдэглэсэн байна.


Ураны Ерөнхий үзүүлэлт Нэр, тэмдэг, дугаар Уран, U, 92 элементийн категор актинид бүлэг, орчил, блок n/a, 7, f стандарт атомын жин 238.02891(3) гр мол−1 электроны хэлбэр [Rn] 5f3 6d1 7s2 электрон бүрхүүл 2, 8, 18, 32, 21, 9, 2 (зураг) Физикийн шинж чанарууд фаз хатуу хувийн жин (нягт) 19.1 гр см3 шингэний нягт at m.p. 17.3 гр см−3 хайлах үзүүлэлт 1405.3K, 1132.2 °C, 2070  °F буцлах үзүүлэлт 4404K, 4131 °C, 7468 °F хайлшийн дулаан 9.14 кДж·молекул−1 ууршилтын дулаан 417.1 кДж·молекул−1 дулааны багтаамж (25 °C) 27.665 жоульмолекул−1·K−1 Даралттай уур P/Pa 1 10 100 1 k 10 k 100 k at T/K 2325 2564 2859 3234 3727 4402 Атомын шинж чанарууд Исэлдэл 6, 5, 4, 3[1] ( идэвхгүй үндсэн исэл) сөрөг электрон 1.38 (Pauling scale) ионжуулсан электрон 1st: 597.6 кДж·молекул−1 2nd: 1420 кДж·молекул−1 атомын радиус 156 pm ковалентын радиус 196±7 pm Ван-дер Воолсын радиус 186 pm Бусад үзүүлэлтүүд талстын бүтэц жишүү дөрвөлжин соронзон чанар пара-соронзон цахилгаан эсэргүүцэл (0 °C) 0.280 µΩ·m дулаан дамжуулах (300 K) 27.5 W·m−1·K−1 дулаан нэмэгдүүлэх (25 °C) 13.9 µm·m−1·K−1 дууны хурд (нарийн саваа хэлбэрт) (20 °C) 3155 m/s бага модуль 208 GPa огтлолын модуль 111 GPa Bulk modulus 100 GPa пуассоны интеграл 0.23 CAS бүртгэлийн дугаар 7440-61-1


Эх сурвалж[засварлах]