Иттри

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Иттри (Y)
Атомын дугаар 39
Атом масс 88.90585 г/моль
Өнгө Мөнгөлөг цагаан
Электрон байгуулалт [Kr] 4d1 5s2
Бүрхүүл дэх
электроны тоо
2, 8, 18, 9, 2
Физик шинж чанар
Бодисын төлөв Хатуу
Нягт 4.472 г/см³
Хайлах температур 1526 °C, 1799° K
Буцлах температур 3336  °C , 3609° K
Хайлалтын хувийн дулаан 11.42 кЖ/моль
Ууршилтын хувийн дулаан 365 кЖ/моль
Дулаан багтаамж 26.53 кЖ/(моль·K)
Атомын шинж чанар
Оронт торны бүтэц
(Сингони)
Хексагон
Исэлдэлтийн зэрэг 3, 2, 1 (сул үндсэн хүчил)
Ионжих энерги
(эхний электроноор)
684.3 кЖ/моль
Атомын радиус 180 пм
Ковалентийн радиус 190±7 пм

Иттри (лат. Yttrium) нь Y гэж тэмдэглэгддэг, 39 гэсэн атомын дугаар бүхий химийн элемент юм. Мөнгөлөг-металлаг шилжих металл болох тус элемент нь химийн шинж чанарынхаа хувьд лантанидуудтай төстэй бөгөөд "газрын ховор элементүүдийн" нэгд тооцогддог[1]. Иттри нь бараг бүх тохиолдолдгазрын ховор эрдэс дэх лантанидуудтай хослосон хэлбэрээр олддог бөгөөд чөлөөт элемент хэлбэрээр байгальд тохиолдохгүй. Түүний цорын ганц тогтвортой изотопи болох 89Y нь мөн байгальд орших цорын ганц изотопи юм.

1787 онд Карл Аксель Аррхениус Шведийн Иттербигийн ойролцоо шинэ эрдэс олж, түүнийгээ уг тосгоны нэрээр иттербит хэмээн нэрлэжээ. Ёхан Гадолин 1789 онд Аррхениусын олсон дээжээс иттрийн хүчлийг нээн илрүүлсэн[2] бөгөөд Андерс Густаф Экеберг шинэ нээгдсэн хүчлийг иттриа гэж нэрлэжээ. Харин иттри элементийг 1828 онд Фридрих Вёлер ялган авч чадсан байна[3].

Зурагтын катодын туяат хоолой (CRT) дэлгэц болон шингэн кристал дэлгэцний улаан өнгийг гаргадаг люминофорыг хийхэд ашиглах нь иттрийн хамгийн чухал хэрэглээ юм[4]. Түүнчлэн электрод, электролит, электрон шүүлтүүр, лазер болон хэт дамжуулагчдыг үйлдвэрлэхэд ашиглагдахаас гадна төрөл бүрийн анагаах ухааны хэрэглээ, мөн янз бүрийн материалын шинж чанарыг тодруулахад хэрэглэдэг. Иттрийн биологийн үүрэг мэдэгдээгүй байгаа бөгөөд иттрийн нэгдэлд өртөх нь хүнд уушигны өвчлөл үүсгэнэ[5].

Эшлэл[засварлах]

  1. IUPAC contributors (2005). Н.Г.Коннелли, Т.Дамхус (Р.М.Хартсхорн, А.Т.Хаттон): Nomenclature of Inorganic Chemistry: IUPAC Recommendations 2005 (PDF), RSC Publishing, 51. ISBN 0-85404-438-8. Retrieved on 2007-12-17. 
  2. Ван дер Крогт 2005
  3. CRC contributors (2007–2008). “Yttrium”, Лайд, Дэвид Р.: CRC Handbook of Chemistry and Physics. Нью-Йорк: CRC Press. ISBN 978-0-8493-0488-0. 
  4. Коттон, Саймон А. (2006-03-15). "Scandium, Yttrium & the Lanthanides: Inorganic & Coordination Chemistry". DOI:10.1002/0470862106.ia211.
  5. OSHA contributors (2007-01-11). Occupational Safety and Health Guideline for Yttrium and Compounds. United States Occupational Safety and Health Administration. 2008-08-03-д хандсан. (public domain text)

Номзүй[засварлах]

  • Daane, A. H. (1968). “Yttrium”, Hampel, Clifford A.: The Encyclopedia of the Chemical Elements. New York: Reinhold Book Corporation, 810–821. 
  • Emsley, John (2001). “Yttrium”, Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements. Oxford, England, UK: Oxford University Press, 495–498. ISBN 0-19-850340-7. 
  • Gadolin, Johan (1794). "Undersökning af en svart tung Stenart ifrån Ytterby Stenbrott i Roslagen". Kongl. Vetenskaps Academiens Nya Handlingar 15: 137–155.
  • Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). Chemistry of the Elements, 2nd, Oxford: Butterworth-Heinemann. ISBN 0-7506-3365-4. 
  • Stwertka, Albert (1998). “Yttrium”, Guide to the Elements, Revised, Oxford University Press, 115–116. ISBN 0-19-508083-1. 
  • van der Krogt, Peter (2005-05-05). 39 Yttrium. Elementymology & Elements Multidict. 2008-08-06-д хандсан.