Тори

Чөлөөт нэвтэрхий толь, Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Тори (Th)
Атомын дугаар 90
Атом масс 232.0381 г/моль
Өнгө Мөнгөлөг цагаан
Электрон байгуулалт [Rn] 6d2 7s2
Бүрхүүл дэх
электроны тоо
2, 8, 18, 32, 18, 10, 2
Физик шинж чанар
Бодисын төлөв Хатуу
Нягт 11.7 г/см³
Хайлах температур (1842 °C), 2115 K
Буцлах температур (4788 °C), 5061 K
Хайлалтын хувийн дулаан 13.81 кЖ/моль
Ууршилтын хувийн дулаан 514 кЖ/моль
Дулаан багтаамж 26.230 кЖ/(моль·K)
Атомын шинж чанар
Оронт торны бүтэц
(Сингони)
Голдоо төвтэй куб
Исэлдэлтийн зэрэг 4, 3, 2
Ионжих энерги
(эхний электроноор)
587 кЖ/моль
Атомын радиус 179 пм
Ковалентийн радиус 206±6 пм

Тори (англ. Thorium) нь байгальд тохиолддог, цацраг идэвхтэй химийн элемент бөгөөд дэлхийн өнцөг булан бүрт их хэмжээтэй байдаг. Торийн (тэмдэглэгээ Th) атомын дугаар 90 бөгөөд атом нь 90 протон, 90 электронтойгоос 4 нь валентын электрон юм. 1828 онд нээгдэж, Норвегийн аянга цахилгааны бурхан Торын нэрээр нэрлэгджээ.

Байгальд тори-232 (100.00%) байдаг. Тори альфа бөөмөө бага багаар алдсаар задардаг. Тори-232-ын хагас задралын хугацаа нь ойролцоогоор 14.05 тэрбум жил. Энэ нь дэлхийн гадарга дээр ураныг бодвол 3-4 дахин удаан гэсэн үг юм. Тори нь монацит элснээс газрын ховор элемент олборлох үед гардаг дайвар бүтээгдэхүүн юм. Хуучин өргөн хэрэглэдэг байсан боловч цацраг идэвхтэйн улмаас хэрэглээ нь багасч байгаа.

Тори-232 нь цөмийн түлшуран-233-ыг баяжуулахад ашиглагддаг байсан. Туршилтын реакторуудын ихэнх нь өдгөө ашиглагдахаа больсон ч аюулгүй байдал талаасаа цөмийн эрчим хүч гарган авахад тохиромжтой гэдэг утгаар Орос, Энэтхэг, Хятад зэрэг улсуудад хэрэглэсээр байгаа.

Физик шинж чанар[засварлах]

Цэвэр тори нь агаарт тэсвэртэй, металлын гялалзлагаа хэдэн сараар ч хадгалж чаддаг мөнгөлөг цагаан өнгөтэй метал юм. Тори нь оксидоор бохирдсон үедээ агаарт удаанаар исэлдэж саарал өнгөтэй болох ба эцэст хар бараан өнгөтэй болдог. Торигийн шинж чанар нь оксидоор хэр их бохирдсон бэ гэдгээс хүчтэй хамаарна. Цэвэр тори нь зөөлөн, давтагддаг, сунгаж болдог шинж чанартай. Тори нь 14000С-т талдаа төвтэй куб бүтцээс төвдөө төвтэй куб бүтэц рүү шилждэг. Нунтаг метал тори нь өөрөө аяндаа шатдаг тул маш хянамгай ажиллагаа шаарддаг. Агаарт халаахад метал тори нь ноцож, цагаан өнгийн дөл үүсгэн шатдаг. Тори нь хайлах болон буцлах температурын зөрүү өндөртэй металл юм.

Химийн шинж чанар[засварлах]

Тори нь устай удаанаар харилцан үйлчилдэг боловч хлорт устөрөгчөөс бусад ихэнх хүчлүүдэд хялбар уусдаггүй. Бага зэрэг фторын ион агуулсан концентрацитай азотын хүчилд уусдаг.

Гадны холбоос[засварлах]

Commons
Викимедиа дуу дүрсний сан: Тори
Wiktionary
Wiktionary: thorium – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу