Халх

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Халх ястан
Олон нэр худам монголоор – Qalq-a.PNG халх-а
монгол кирилээр – халх (халхууд)
буриад кирилээр – халха (халханууд)
халимаг кирилээр – халх (халхас)
Өнөөгийн байдал
Нутаг орон Дэлхий даяар — 2.2 сая. Үүнээс:
Монгол Монгол (МУ) — 2,168,141 (2010)[1]
Flag of the People's Republic of China.svg Хятад (БНХАУ) — 4,000 (багцаа)[2]
Хэл аялгуу монгол хэл (төв аялгуу, халхын салбар аялгуу)
Бичиг үсэг кирил үсэгтэй монгол бичиг (1941 оноос)
Шүтлэг Dharma Wheel.svg буддын шашны буяны ёс (шарын шашин),
тэнгэр газраа аргадах ухаан, шүтлэггүй зан
Төрөл холбоо
Ойр төрөл элжигин, дарьганга, хотгойд, цахар,
үзэмчин г.м бусад монгол үндэстэн
Хэл угсаа монгол угсаатан (Монгол төрлийн хэлтэн)

Халх[3] — эртний нэгэн монгол түмэн[4], одоогийн монгол үндэстний нэгэн ястан[5]. 2010 оны тооллогоор Монгол Улсад оршин суугаа 2,168,141 хүн (суурин хүн амын 82.4%) Халх гэж бүртгэгджээ[6]. Халх дотроо ястанд хуваагддаггүй боловч өдгөө дарьганга, сартуул, элжигин ястан нэрнээс бусдаар халхаас ялгагдахгүй. Халх аялгуунд нийцүүлж монгол хэлний кирилл бичгийн дүрмийг Ц.Дамдинсүрэн нар зохиожээ.

Нэрийн гарал[засварлах]

«Халхавч», «бамбай» зэрэгтэй ойролцоо утгатай «халх» (нарны халх, галын халх ...) гэх монгол үгнээс нэр өгөгдсөн гэж үздэг. Монголч эрдэмтэд "халх", "халх бамбай" гэсэн үгнээс халх ястны нэр үүсэн гэж үздэг.


Гарал үүсэл[засварлах]

Монголчуудыг дахин нэгтгэсэн Батмөнх даян хаан 1500 оны үед улсаа зүүн баруун 2 гар, 6 түмэн болгон хуваан хөвүүддээ өвлүүлжээ. Үүний баруун гарийн 6 түмний нэгийг Халх хэмээжээ. Аглагийн 12 хүрээ халх гэж алдаршиж байв. Ингэхдээ 6-р хүү Алчуболдод баарин, баягуд, жарууд, үжээд, хонгирад отгыг нийлүүлэн өгсөн нь Өвөр Халхын 5 отог хэмээн нэрлэгдсэн боловч хожим нэрээ гээжээ. Харин 11-р буюу отгон хүү Гэрсэнзэд хэрэйд, жалайр, хонгирад, олхонуд, бэсүд, элжигин, горлос, урианхай, сартуул, тангуд, хүрээ, цоохор отгыг нийлүүлэн өгсөн нь ар халх гэж яваад өдгөө халх гэж нэрлэгдэх болжээ.

Тайлбар[засварлах]

  1. 2010 оны хүн ам, орон сууцны улсын тооллогын дүн
  2. Ганьсү мужийн Сүбэй шяньд амьдарч буй Цастын Халх Монголчуудын тоо
  3. "Халх" гэж ганц тооны нэр. Олон тоонд "халхас" (хал. "халхас"), "халхууд", "халхчууд" (бур. "Халхачууд").
  4. Батмөнх даян хаан 12 отгийг нийлүүлэн Монголын 6 түмний нэг Халх түмэн гээд Ар халхыг Гэрсэнзэд, Өвөр халхыг Алчуболдод өвлүүлэв. Ар халх нь хожмоо өнөөгийн халх болж нэрлэгджээ.
  5. Монгол улсын албан бүртгэлд ястан гэнэ. Гэхдээ бусад ястнаасаа үнэмлэхүй олон.
  6. Монгол улсын 2010 оны хүн ам, орон сууцны тооллогын дүн (урьдчилсан)