Jump to content

Тод бичиг

Википедиа — Чөлөөт нэвтэрхий толь
(Тод монгол бичиг-с чиглүүлэгдэв)
Тод бичгээрх судрын хуудас

Тод бичиг (ᡐᡆᡑᡆ ᡋᡅᡒᡅᡎ) нь Ойрадын Зая Бандид Огторгуйн далай (Намхайжамц) /1599-1662/-ийн 1648 онд зохиосон бичиг юм. Монгол бичгийг жинхэнэ аялгатай нь ойртуулсан, ойрад аялгуунд нийцүүлсэн монгол бичгийн ижил үсгийг тус тус ялгах, урт эгшгийг уртатгалын тэмдгээр тэмдэглэх гэх мэт нэмэлт тодолт хийж, мөн Төвөд ба Санскрит хэлний үгнүүдийг хялбар бичих онцлогтой юм. Тод бичиг хэмээн нэрлэсний учир нь Монгол бичгийг тодорхой нарийн болгосныг өгүүлж буй.

Намхайжанцан лам хүн байсан тул Бурханы шашныг нийт монголчуудад түгээн дэлгэрүүлэх, бас Халх-Ойрад монголчуудын тэмцлийг шашин соёлын нөлөөгөөр зогсоох, ойрад түмнийг гэгээрүүлэх зорилгоор уг бичгийг зохиосон юм.

Тод бичиг нь ойрад монгол хэлний аялгуунд чухам нийцсэн тул тэдний утга зохиолын хэл болж эл бичгээр түүх, шашин, уран зохиол, анагаах ухаан, орчуулгын ном зохиол олноор бичигдэж байжээ. Тод бичгийн дурсгал үлэмжхэн үлдсэн нь Улсын төв номын сан, Шинжлэх ухааны академийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн номын сан хөмрөгт хадгалагдаж байна . 1924 он хүртэл Халимагууд хэрэглэж байсан. 1991 оноос ОХУ байгуулагдсанаас хойш Халимаг улсад тод бичгийг сурах хөдөлгөөн өрнөж, тод үсгээр сонин сэтгүүл хэвлэгдэн, сургуулиудад зааж байна. Хятадын Шинжаан мужид Ойрадуудад Тод бичиг эдүгээ болтол хэрэглэгдэж байна.

Тод үзгүдин нерд

[засварлах | кодоор засварлах]
# Code Тод үзэг Кирил үсэг Латин үсэг Богино нэр Урт нэр
16176ᠠАAАхойр аратаХудам әдл
26212ᡄЭEЭнег арата, дөгә сүлтә
36213ᡅИIИнег арата, киисквр сүлтә
46214ᡆОOОнег арата, дөрвлҗн геестә
56216ᡈӨÖӨнег арата, дөрвлҗн геестә, ардан өргстә
66215ᡇУUУнег арата, бүтү геестә, унҗу өргстә
76217ᡉҮÜҮнег арата, бүтү геестә
86184ᠨНNНанег арата, өмнән цегтәХудам әдл
96218ᡊҢNgАң
106221ᡍХXХахойр арата, өмнән хойр цегтә
116222ᡎҺQҺахойр арата, өмнән төгрг цегтә
126219ᡋБBБабүтү толһата
136220ᡌПPПха
146192ᠰСSСасарвһр толһата, нег аратаХудам әдл
156193ᠱШWШасарвһр толһата, ардан хойр цегтәХудам әдл
166224ᡐТTТашанһ толһата, нег арата
176225ᡑДDДахавтха толһата
186191ᠯЛLЛаөөдән өвртә, нег аратаХудам әдл
196223ᡏМMМаматьхр толһата, нег арата
206228ᡔЦCЦацах толһата, нег арата
216226ᡒЧHЧа
226227ᠴЗZЗацацу эргцтә, шуд көлтә
226227ᡓЖJЖацацу эргцтә, шуд көлтә
236234ᡚҖJҖа
246229ᡕЙYЙаяман хоңшарта, шуд көлтә
256233ᡙГGГадөгә көлтә
266232ᡘКKКакөлн толһата, көндлң өргстә
276231ᡗҚKhКхкатһр ка
286199ᠷРRРахамр дөөрән өргстә, нег аратаХудам әдл
296230ᡖВVВадөгә көлтә
306235ᡛNIAГалик?
316236ᡜDZAГалик?
326296ᢘTAГалик
336297ᢙZHAГалик
 Commons: Тод бичиг – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан