Jump to content

Хотон нуурын тулалдаан

Википедиа — Чөлөөт нэвтэрхий толь
Хотон нуурын тулалдаан
Хамаарах дайн: Зүүнгар–Чин улсын дайн

Баян-Өлгий аймгийн Хотон нуурын харагдац.
Огноо1731 он
Байршил
Хотон нуур, өнөөгийн Баян-Өлгий аймаг, Mонгол
Үр дүн Зүүнгарын ялалт
Байлдагч талууд
 Зүүнгарын Хаант Улс  Чин улс
Командлагч болон удирдагчид
Зүүнгарын Хаант Улс Их Цэрэндондов
Зүүнгарын Хаант Улс Бага Цэрэндондов		 Чин улс Фурдан
Цэргийн хүч
20,000[1] 10,000[1]
Хохирол
тодорхойгүй

9,000

Хотон нуурын тулалдаан (монгол: Хотон нуурын тулалдаан, хятад: 和通泊之战) нь 1731 онд өнөөгийн Баян-Өлгий аймгийн нутаг дахь Хотон нуурын орчимд болсон цэргийн мөргөлдөөн юм. Энэхүү тулалдаанд Зүүнгарын хаант улсын цэргийг Их Цэрэндондов, Бага Цэрэндондов нар удирдсан бол Чин улсын цэргийг жанжин Фурдан захирч байв.

Энэ нь олон арван жил үргэлжилсэн Зүүнгар–Чин улсын дайны нэг хэсэг болох Гуравдугаар Зүүнгар–Чингийн дайны үеэр болсон. Дайныг Чин улсын Найралт Төв хаан Зүүнгарын хаан Галданцэрэнгийн эсрэг зарласан бөгөөд эцэст нь 1739 онд энхийн гэрээгээр дуусч, хоёр улсын хилийг тогтоосон юм.

Өмнөтгөл

[засварлах | кодоор засварлах]

1727 онд Галданцэрэн хаaн өөрийн дүү Лувсансүрийг ялж, эцэг Цэвээнравдан хаaны дарааx Зүүнгарын хаант улсын хаан болсон.[3] Тэрээр Чин улстай тогтмол алба, худалдааны харилцаа тогтоох сонирхолтой байсан ч 1728 онд Чин улс Зүүнгар–Төвдийн харилцааг таслах, мөн Лувсан Данзанг шилжүүлэн өгөхийг шаардсаныг Галданцэрэн хаaн хүлээн зөвшөөрөөгүй.[4]

1729 онд Найралт Төв хаан Зүүнгарын эсрэг дайн зарлаж, Галданцэрэн хаан Төвдийн бослогод оролцсон,[5] хил орчимд довтолгоо хийсэн зэрэг шалтгааныг дурдсан.[6] Мөн Оросын эзэнт гүрэнтэй холбоо тогтоохыг оролдсон боловч амжилтгүй болсон.[7]

1729 оны 4-р сард генерал Фурдан Хойд замын армийг, харин Юэ Жончи нийт 26,500 цэрэг, 324 офицертой Баруун замын армийг хариуцаж томилов. Чин улсын хоёр командлагчийг зургадугаар сар, долдугаар сард Или мөрөн рүү довтлохоор дайчилжээ. Гэвч Галдан Цэрэн хааны элч ирж, тэрээр Лубсан Данзаныг шилжүүлэн өгөхийг зөвшөөрсөн бөгөөд, энэ нь Найралт Төв хаантай Зүүнгартай энхийн хэлэлцээр хийхээр болсон тул Чин улсын армийг дайчлах ажлыг нэг жилээр хойшлуулж, Юэ Жончи, Фурдан нар 1731 оны 1-р сард Бээжинд буцаж ирэв.[8]

Чин улсын командлагчид Бээжинд ирсний дараа Зүүнгарууд Баркол, Хөхнуур руу довтлох ажиллагаа эхлүүлж, олон тооны морь хулгайлжээ. Зүүнгаруудыг Турфанаас хөөж гаргах үед тэд мөн Хөхнуур дахь Гасын давааг бүсэлсэн. Гэсэн хэдий ч Турфан дахь цэргүүд болон Дээд Монгол засагууд өөрсдийн байр сууриа хамгаалж чадсан.[9] Турфан руу давтан довтлох замаар Чин улсын эзэн хаан Юэ Жончиг Өрөмч рүү гүн нэвтрэхийг зөвшөөрсөн.[10]

Энэ үеэр Фурдан Ховдруу довтлон, цайз байгуулж эхэлж байв. Их Цэрэндондов, Бага Цэрэндондов нар 30,000 цэрэг удирдан Чин улсын армийн эсрэг тулалдаанд ердөө 20,000 цэрэг бүрэн хүчээрээ тулалдсан бөгөөд Фурдан нийт 10,000 цэрэгтэй хамт Ховд хотоос хөдөлжээ. Харин 7,300 Чин улсын цэрэг Зүүнгарын эсрэг хотыг хамгаалахаар үлджээ.[1]

Тулалдаан

[засварлах | кодоор засварлах]

1731 оны 7-р сарын 20-нд Бага Цэрэндондов өөрийн 3,000 гаруй цэрэгтэй 2,000 цэрэгтэй Чин улсын арми руу довтолж, Чин улсыг зугтахад хүргэв. Чин улсын арми ухарч байгаа нь урхи болж, Зүүнгарын жижиг цэргүүд давтан довтолж, гол арми нь ууланд нуугдаж байв.[1]

1731 оны 7-р сарын 23-нд Зүүнгарын нийт 20,000 цэрэгтэй арми ууланд байрлаж байсан байр сууриа орхин Хотон нуурын ойролцоо Чин улсын армийг бүсэлжээ. 4 хоногийн дараа буюу 7-р сарын 27-нд Фурдан тулалдаанаас зугтаж, Чин улс хүнд хохирол амсаж,[7] 4,000 цэрэг алагдаж, нийт 5,000 цэрэг Дайны олзлогдогч болжээ.[2]

Үр дагавар

[засварлах | кодоор засварлах]

Фурдан Ховд руу зугтаж, дараа нь тулалдааны улмаас Фурдан цаазаар авах хүсэлт гаргасны дагуу Найралт Төв хаанд мэдэгдсэн. Гэсэн хэдий ч Найралт Төв хаан татгалзаж, Фурданыг өршөөжээ. Энэ нь Фурданыг 16,000 цэрэгтэй Ховдыг бэхлэхэд хүргэсэн.[1]

Үүний зэрэгцээ, Юэ Жончи Өрөмч хотыг амжилттай довтлон, Зүүнгарын цэргийг Өрөмч рүү чиглүүлэхийг оролдсон. Гэсэн хэдий ч Фурдан хэтэрхий хурдан ухарсан тул үр дүнгүй болсон бөгөөд[1] Найралт Төв хаан Юэ Жончигийн цэргийн бэлтгэл хийх хүсэлтийг хүлээн аваагүй.[11] Юэ Жончи хожим Өрөмч хотыг эзэлж чадаагүй тул[11] Баркол руу явсан.[1] Энэ нь Чин улсын эзэн хааныг цөхрөлд хүргэсэн бөгөөд тэрээр Зүүнгарын хаант улсын эсрэг үр дүнтэй арга хэмжээ авч чадаагүй бөгөөд түүний арми Зүүнгарын эсрэг хүнд ялагдал хүлээсэн бөгөөд эзэн хаан үүнийг өөрийгөө буруутгав.[12]

Лавлагаа

[засварлах | кодоор засварлах]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 Perdue 2005, х. 254.
  2. 1 2 3 Altangerel 2017, х. 588.
  3. ↑ Adle 2003, х. 150–151.
  4. ↑ Perdue 2005, х. 250.
  5. ↑ Perdue 2005, х. 250–251.
  6. ↑ Zlatkin 1983, х. 241.
  7. 1 2 Baabar 1999, х. 88.
  8. ↑ Perdue 2005, х. 252.
  9. ↑ Perdue 2005, х. 252–253.
  10. ↑ Perdue 2005, х. 253.
  11. 1 2 Perdue 2005, х. 332.
  12. ↑ Perdue 2005, х. 254–255.

Ном зүй

[засварлах | кодоор засварлах]
  • Perdue, Peter (2005). China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia. Harvard University Press. ISBN 0-674-01684-X.
  • Adle, Chahrayar (2003). History of Civilizations of Central Asia: Development in contrast : from the sixteenth to the mid-nineteenth century. Vol. 5. UNESCO. ISBN 92-3-103876-1.{{cite book}}: CS1 maint: date and year (link)
  • Baabar (1999). History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite. White Horse Press, University of Cambridge, Baabar. х. 456.{{cite book}}: CS1 maint: date and year (link)
  • Altangerel, Chulunbatyn (2017). Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь [A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world]. Chulunbatyn Altangerel.
  • Zlatkin, I.Y (1983). История Джунгарского ханства (1635–1758) [History of Dzungar Khanate (1635–1758)] (Орос хэлээр). Moscow: Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ.
"https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=Хотон_нуурын_тулалдаан&oldid=852793"-с авсан