Зүүнгар–Чин улсын дайн
Энэ хуудас мэдэгдэхүйц өргөтгөл эсвэл бүтцийн өөрчлөлт хийгдэж байна.
Та энэ хуудсыг засварлаж хөгжүүлэхэд оролцож болно. |
| Зүүнгар–Чин улсын дайн | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Хамаарах дайн: Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл | |||||||||
| |||||||||
| Байлдагч талууд | |||||||||
|
|
| ||||||||
| Командлагч болон удирдагчид | |||||||||
|
|
| ||||||||
Зүүнгар–Чин улсын дайн[a] эсвэл Ойрад–Манжийн дайн[b] нь Зүүнгарын Хаант Улс ба Чин улс, түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм.
Өмнөтгөл
[засварлах | кодоор засварлах]Ойрадууд
[засварлах | кодоор засварлах]Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь
[засварлах | кодоор засварлах]Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл
[засварлах | кодоор засварлах]Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь
[засварлах | кодоор засварлах]Манжууд
[засварлах | кодоор засварлах]Зүрчидийн нэгдэл
[засварлах | кодоор засварлах]
Жянши мужын тэргүүн Ван Гао Мин улстай хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд Фүшүнд Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван Гаог хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авхуулсан.[2]
Ван Гаогийн үхэл Жианжоу Зүрчид овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Таши нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.[3] 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Жиоцанга болон Таши нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.[3]
Атай цайз руу довтлох үеэр Жиоцанга болон Таши нарыг Мин улсын өөр нэг Зүрчидийн нэг холбоотон Ниган Вайлан хөнөөжээ.[4] Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Ниган Вайланыг Ташигийн хүү Нурхачид хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.[5]

Нурхач нь залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, Монгол, Хятад хэлийг сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул Хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.[6] Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.[7]
1583 оны эхээр Нурхач Мин улсын жанжин Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.[3] Тэрээр Ниган Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхач жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.[7]

1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.[8] Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг Солонгосчуудын эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхач ба Хадагийн удирдагчийн хамт "луу-барын жанжин" цол олгосон.[9]
1587 онд Нурхач Фе Ала гэх нутагд шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс Ялу гол хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, Хорчин, Шибэ, Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгооны 30,000 хүчтэй эвслийн хүчийг 1593 онд ялалт юм.[10]
1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин улсын удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэбаш, Дахай заргач нарт Монгол бичгийг Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон Найман хошуу армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.[11]
1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд Чосоны Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн харьятын нэг хэсэг болж, Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.[11]
Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө Хожуу Жин[c] улсын "хаан" гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. [12] Хожуу Жин улсыг Чин улсын өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.
Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
[засварлах | кодоор засварлах]| Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Хамаарах дайн: Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл | |||||||||
Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг. | |||||||||
| |||||||||
| Байлдагч талууд | |||||||||
|
|
| ||||||||
| Командлагч болон удирдагчид | |||||||||
|
|
| ||||||||
Цахар Монголын удирдагч Лигдэн хаан Өвөр Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр Нурхач болон түүний Хожуу Жин гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд Халх Монголчууд, Мин улс болон Их Зүрчидүүдтэй холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.[15] 1618 оноос Манжууд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.[13] 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот Гуаннинг руу довтлож, ялагдсан.[15] Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урважээ.[16] Хорчин, Жалайд, Горлос аймгууд 1624 онд Манжид дагаар орсон бол Өвөр Халхын 5 отог, Харчин, Найман, Аохан аймгууд 1627 онд Манжид дагаар орсон.[17]
"Монголчууд энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна."
"...Цахар хаан чиний илгээсэн бичигт: дөчин түмэн Монгол улсын эзэн баатар Чингис хаан, мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг Дай Мин улсын Хун-Ү хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. Ордос нэгэн түмэн, арван хоёр Түмэд нэгэн түмэн, Асуд, Юншээбүү, Харчин нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу..."
—Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.[19]

1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Манж нарын хамтарсан хүч няцаасан.[16] Лигдэн хаан Ууваг гурван өдрийн бүслэлтэд Манж, Хорчин нарт ялагдсан гэж Атвуд тэмдэглэсэн байдаг.[20] 1626 онд Абахай[d] Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлоод, Лигдэн хаан дараа Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөр Монголын Хорчин, Түмэд, Асуд, Юншээбүү нарын цэргийн эвсэл Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.[13] 1627 онд Өвөр Монголын бусад түмэн бослого гаргаж, Жаочэнгийн тулалдаанд Аваг, Үзэмчин, Сөнөд, өмнөд Халхын түмний эвсэл Лигдэн хааны эсрэг тэмцсэн боловч Лигдэн хааны эсрэг эвсэл ялагдал хүлээжээ.[21] Дараа нь Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан Хорчинууд руу довтлов. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас Хөх хотийг булаан авчээ.[16] 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.[22] 1629 онд Лигдэн хаан Датун дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.[22] Атвудын хэлснээр 1628–1629 онд Лигдэн хаан Сюаньфу, Датун, Юйлинь зэрэг газруудад довтолжээ.[21] 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.[23] Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч Хөхнуурд салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг Найман хошууд нэгтгэжээ.[23] Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахайгийн Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгдээд, үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.[13] 1634 онд Лигдэн хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна Манжид асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Манжууд мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө Юань Улсын залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.[24] 1635 оны 6-р сард Лигдэн хааны хүүхдүүд болон эхнэрүүд Манжид дагаар оржээ.[21] 1636 он гэхэд Манжууд Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.[19] Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу Мүгдэнд уулзаж, дагаар орсон тул Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.[13]
Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь
[засварлах | кодоор засварлах]
Дээд эрдэмт Хятад үндэстнээс эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.[25] 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, Манжийн хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин Мүгдэн, Бээжингийн хоорондох иргэний дайн болжээ.[26]

Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө "Хятадын эзэн хаан" хэмээн өргөмжилжээ.[27] 1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.[28]

Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн "Зоригт ханхүү"[e] цолтой Ли Зичен байв.[29] Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,[30] 1638,[31] болон 1642 онуудад халдсан нь,[32] Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.[33] Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр "Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй" гэв.[34]
5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.[35]
Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө
[засварлах | кодоор засварлах]1621 онд Өмнөд Халхын[f] анхны монголчууд 600 өрхтэй Хожуу Жин улстай нэгдсэн. Хожим нь Нурхач тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч Дээд эрдэмт хожим нь тэднийг найман өөр Монгол хошууны нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.[36] 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг Монголчууд бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг[g] руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.[37] 1643 онд Манж нараас Монголчуудад зориулан гаргасан анхны хуулийн эмхэтгэл[h] хэрэгжиж эхэлжээ.[20] 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь Бээжин рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.[38] 1653 онд Төрбайх Гүш хаан Чин улсад алба гувчуур илгээж, Эеэр засагчаас эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь Дөрвөн Ойрадын холбооны Очирт сэцэн хан, Халхын Сэцэн хан, Түшээт хан зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.[39]
Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа
[засварлах | кодоор засварлах]
1670-аад оны сүүлчээр Галдан Очирт сэцэн ханыг ялсан байв.[40] 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд Өөлдүүдийг ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.[41] 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха Ганьсү мужийн Чин улсын захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.[40] Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа Энх амгаланд Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.[42] Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд Ордос мужид байсан монголчууд руу довтлов.[41] Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.[43] Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.[41]
“Галдан Очирт [сэцэн] ханыг ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”
1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор Зүүнгарууд Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.[39] 1678 оны хавар Галдан Хөхнуурын язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.[44] Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.[39] Цоохор убашийн үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.[43] 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.[41] Галдан "Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй" гэж хариулав. Энх амгалан "Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна" гэж хариулав.[45]

Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан "Бошигт хаан" гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард Бээжин рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.[46] Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.[47] Златкины хэлснээр, Эмх амгалангийн төлөөлөгч Китат 1683 оны зун Галдантай уулзахаар Бээжингээс явах аяллынхаа талаар тайлан гаргажээ. 1683 оны 12-р сарын 28-нд Китат Галдантай уулзаж, Чин улсын бослогын талаар хэлэлцжээ. Хожим нь Китат явахдаа түүнийг Бээжинд ирсэн Зүүнгарын элч нар дагалдан 400 морь, 60 тэмээ, 3,000 булга, 500 гөрөөс бэлэглэжээ.[48] 1684 оны сүүлчээр Энх амгалан Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан "Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав" гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.[43] 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.[39] 1686 онд Хошуудын ноён Хоорол Чин улсад шилжин оров. Чин улсын эрх баригчид Алшаа нутгийг Хооролд өгчээ.[49][50]
Халх аймгуудын хоорондох өрсөлдөөн
[засварлах | кодоор засварлах]
1686 оны наймдугаар сарын 16-нд Заг-Байдраг гэдэг газар Хүрэнбэлчирийн их хурал болов. Их хурлын зорилго нь дайтаж буй Халхын хануудыг эвлэрүүлэн зуучлах, зөрчил мөргөлдөөнөөс урьдчилан сэргийлэх явдал байв. Их хуралд Түшээт хан Чахундорж, түүний дүү Садширбил, Сэцэн хан Норов, Засагт хан, мөн Зүүнгарын Хаант Улсын Галдан бошигт хаан, Чин улсын эзэн хаан Энх Амгалан, Халхын бурханы шашинтны тэргүүн Өндөр гэгээн Занабазар, мөн Төвдийн Далай ламын элч, Галдан ширээт төлөөлөгчид оролцов. Их хурал Энх-Амгалан хааны илгээлтийг уншиж танилцуулснаар эхэлжээ. Хурлын гол үр дүн нь талуудын хооронд албан ёсны эвлэрэл тогтоох, хууль ёсны дэглэмийг сэргээх, мөн зугтсан ардуудыг (харьяат иргэдийг) эзэдт нь буцаан өгөх тухай тохиролцоонд хүрсэн явдал байв. Гэвч эдгээр тохиролцоо нь цаасан дээрээ л үлджээ. Галдан бошигт хаан, Занабазарыг Далай ламын элчтэй нэг түвшинд, зэрэгцэн суусныг шүүмжилж, үүнийг Далай ламын элчийг хүндэтгээгүй хэрэг хэмээн үзсэн байна.[51]
Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн
[засварлах | кодоор засварлах]| Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||
| Байлдагч талууд | |||||||||
|
| |||||||||
| Командлагч болон удирдагчид | |||||||||
|
|
| ||||||||
| Цэргийн хүч | |||||||||
|
|
| ||||||||
Галдан бошигт хааны Халх руу хийсэн довтолгоо
[засварлах | кодоор засварлах]Чин улсын оролцоо ба бэлтгэл ажил
[засварлах | кодоор засварлах]Дайны явц
[засварлах | кодоор засварлах]
Чин улсын эрх мэдлийг бэхжүүлсэн нь ба Зүүнгарын залгамжлал
[засварлах | кодоор засварлах]Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн
[засварлах | кодоор засварлах]Гол сэдэв: Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь
| Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||
| Байлдагч талууд | |||||||
|
| |||||||
| Командлагч болон удирдагчид | |||||||
|
|
| ||||||
| Цэргийн хүч | |||||||
|
|
| ||||||
| Хохирол | |||||||
| Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | Илүү их хохирол амссан | ||||||
Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн
[засварлах | кодоор засварлах]| Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||
| Байлдагч талууд | |||||||||
|
| |||||||||
| Командлагч болон удирдагчид | |||||||||
|
|
| ||||||||
| Цэргийн хүч | |||||||||
|
|
| ||||||||
| Хохирол | |||||||||
| Хүнд,[77] гэхдээ Чин улсаас бага хохирол амссан гэж тэмдэглэгдсэн[72] | Хүнд[77] | ||||||||
Лувсанданзангийн бослого болон анхны харилцаа
[засварлах | кодоор засварлах]Дайны явц
[засварлах | кодоор засварлах]Эвлэрэл (1734–1739)
[засварлах | кодоор засварлах]Худалдаа
[засварлах | кодоор засварлах]Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь
[засварлах | кодоор засварлах]| Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Хамаарах дайн: Арван Их Аян | |||||||||
Чин улсын цэргүүд ба Зүүнгарын бослогчид Хөрөнгүйн тулалдаанд байлдаж байгаа нь. | |||||||||
| |||||||||
| Байлдагч талууд | |||||||||
|
| |||||||||
| Командлагч болон удирдагчид | |||||||||
|
|
| ||||||||
| Цэргийн хүч | |||||||||
|
| |||||||||
Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсыг устгасан явдал бөгөөд 1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон эсэргүүцэл байв.
1745 онд Галданцэрэн хаан нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд Тэнгэр тэтгэгч Зүүнгаруудыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад урвалтаарее орж, зарим нь Чин улсын талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.
1755 онд Амарсанаа Чин улсын дэмжлэгтэйгээр Даваачийн эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.
1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс Зүүнгар нутаг, Төвөд, Шинжаан дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь Зүүнгарын геноцидын үеэр устгагдсан байна.
Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал
[засварлах | кодоор засварлах]1745 онд Зүүнгарын хаан, Галданцэрэн хаан нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.[87] Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү Ламдаржаа эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү Цэвээндорж 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд "Аз намжал-хунтайж" нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.[88] Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.[87] Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,[87] Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.[89] Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.[87] Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт Аксу руу хорьсон.[90] 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа Зүүнгарын Хаант Улсын захирагч болж, "Эрдэнэ ламбаатар хунтайж" цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү, татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.[88] Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, "хаан" цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.[91]
Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч Их Цэрэндондовын ач хүү, Даваач гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.[92] Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын Хойд овгийн ноён, Амарсанаагийн эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.[92] 1751 онд тэд Казахын ханлиг руу зугтжээ.[85] Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, Аблайд ултиматум[l] илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.[93] 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,[94] эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.[95] Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.[85]
Даваач "Да тайж" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.[85] Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.[92] Хожим нь, Дөрвөдүүд бослого гаргаж, хожим нь Чин улсын мэдэлд орсон.[96] Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.[97] 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.[98] Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.[91] Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.[85] Зөвлөлтийн түүхч И. Я. Златкин Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.[99] Хожим нь Амарсанаа Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудтай гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.[85] Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,[91] Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,[85] 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.[91]
Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд Оросын царьт улсын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш Зүүн Туркестан, Казахстан, Төв Ази руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар Санкт-Петербург Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.[100]
Чин улсын дайны бэлтгэл
[засварлах | кодоор засварлах]

Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн дууссанаас хойш Чин улс Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд Зүүнгарын Хаант Улс задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.[101] 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.[85] Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун Эрдэнэ Зуу хийд бүс нутагт Халх Монголын цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.[101]
1753 оны намар Галданцэрэн хааны хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах Хань хятад, Өвөр Монгол, Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.[102]

Амарсанааг ялсны дараа Даваач 1754 оны 8-р сард Бээжинд элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа Алтан гол, Ховд, Улаангомыг гатлан Халхын нутаг руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, Тэнгэр тэтгэгч түүнд "Чинь Ван" цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.[103] Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, Бортал голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг Бархөл–Өрөмч замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.[86] Сэлэнгийн командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.[103] Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор Улиастайгаас илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.[85] Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь Орос–Хятадын хилийг хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.[86]
Чин улсын довтолгоо
[засварлах | кодоор засварлах]Тэнгэр тэтгэгч дайны тухайд түүний өвөө болох, Энх амгалан хааны Галдан бошигт хааны эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, Галданцэрэн хааныг "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.[85] Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.[82]
"Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг."



Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми Бортал хотод ирж, Хулж хот руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.[91] Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги[m] Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн Или мөрөнд ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. Амарсанаа Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.[86] Даваач довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, Бээжин хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.[104] Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.[82] Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд Кашгар руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг Куча хотын мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй Зүүнгарын Хаант Улс мөхжээ.[104] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг Уктурпаны "Хаким бэг" цол Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.[91] Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр Уулсыг гатлан зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.[82] ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.[105]

Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, "цянжун"[n] цол хүртэв. Амарсанаа "Зүүнгарын хаан" болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг "Хойдын хаан" болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд Галданцэрэн хааны тамгыг ашигласан.[79] Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.[106]
Амарсанаагийн бослого
[засварлах | кодоор засварлах]
Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 Казах дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд Төвөдийн лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа Киргиз, Ярканд, Кашгартай холбоотон болсон гэв. Тэнгэр тэтгэгч анх Амарсанааг цол хүртэхээр Чэндэд урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч Эрчис мөрөн руу зугтав.[79] Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон Даваачийг хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.[107]
Амарсанаагийн зугталт Бээжинд шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.[108] Амарсанаагийн цэргүүд Хулж хотыг бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд Өрөмч хотыг тэр үед хамгаалж чадаагүй тул Бархөл руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.[79]

Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: Даваачийн хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг "хаан" хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа Или мөрөн руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.[108]

Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.[109] Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл Өскемений цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан Урианхайчуудыг авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа Аблай хааны нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.[110] Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.[79]
Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.[84] Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон Аягуз голын эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.[84]
Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн[o] олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.[111] Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.[84] Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.[112] Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, Алтайн Урианхайн хээр талд хоргодох газар олжээ.[113]
1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг Тарвагатайн нуруунд өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.[80] 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн Эрчис мөрөн болон Зайсан нуурын хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.[114]
1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, Чингүнжавыг үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.[83]

Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд Семей хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд Тобольск руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.[115]
Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг Хиагт дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.[116] Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.[117]
Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого
[засварлах | кодоор засварлах]Тэнгэр тэтгэгчийн өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид Халхын хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. Хиагт–Өргөө хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.[80] Хотгойдын захирагч, Халхын жанжин, Чингүнжав Амарсанааг бослого гаргахад Чин улсын тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.[118]
Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч Богд гэгээний ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард Бээжинд дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, Түшээт хан нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.[80] Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.[81] Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.[114] Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.[119] 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.[120] Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.[121]
Үр дагавар
[засварлах | кодоор засварлах]
Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.[117] Хамгийн том бүлэг нь Шээрэндоржийн удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул "тэрэг"-ийн оронд "гэр бүл"-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов "зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү" гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж Халимагийн хант улс руу хүрэх гэж тулалдаж Ижил мөрөнд, хүрчээ.[122] Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.[123]
Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.[124] Төв Азийн хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд Зүүнгар, 1759 онд Зүүн Туркестаныг эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.[124]
“Төв Азид аюул заналхийлж байсан хүчирхэг Зүүнгар улс мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар (Зүүн Туркестан)-ыг эзэлсэн нь Ази даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”
—Ч.Ч.Валиханов
Зүүнгарын геноцид
[засварлах | кодоор засварлах]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,[125] Майкл Кларк үүнийг "зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал" гэж тодорхойлжээ.[126][127]
Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн[p] мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.[127]
"Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ."
"Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ."
—Тэнгэр тэтгэгч[q]
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь салхин цэцэг өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.[127] Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх эрэгтэй, эмэгтэй, хүүхдүүдийг Манжийн цэргүүд хяджээ.[129] Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.[130]
Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч Халхуудад "залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг" тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.[128]
Халхууд Зүүнгарын Хойд эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.[131][128] Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь "арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн гамшигт" гэж тэмдэглэжээ.[132] Амьд үлдсэн Зүүнгарын ард түмнүүдийг "Өөлд" хэмээн нэрлэх болсон бөгөөд Атвудын тэмдэглэснээр энэ нь Зүүнгаруудыг доромжилсон утгатай үг байж болзошгүй юм.[133]
Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд
[засварлах | кодоор засварлах]
Чин улс Зүүнгарын ард түмний эсрэг хийсэн геноцид нь Шинжааны хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая Хятад, Хуй, Төв Азийн туркууд (Уйгур, Узбек) болон Манжийн цэргүүдийг Зүүнгар нутагт суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.[127] Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, Шибэ, Салар, Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.[134]

Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.[r][135] Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, Дагуур, Солон, Хятад, Хуй мусульман, Салар, Таранчи үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.[136] Чин улс мөн Зүүнгарын Хаант Улс мөхсөний дараа Ойрадын хуучин нутаг дэвсгэр рүү нүүдэллэн ирсэн казахчуудад Тайж цол олгож, алба татвар авч байв. Казахын Их Жүз Или мөрөн руу нүүдэллэсэн бол Дунд Жүзын, ялангуяа Керей, Найман, Уаг овгууд Зүүнгарын хотгор тийш шилжин суурьшжээ.[137] 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.[138] Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор Казах, Киргизүүд (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон Хулж, Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон Бортал, Баянгол орчимд оршин тогтносоор байна.[139]
Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.[140]

Үүний эсрэгээр, 1775 он гэхэд Ойрадууд тархай бутархай болж, бусад Ойрад бүлгүүдтэй ямар ч холбоогүй болсон байв.[50] Дөрвөдүүд орчин үеийн Баянхонгор аймгийн хойд хэсэгт байрлах Байдраг голын савд шилжин суурьшсан бөгөөд хожим нь 1759 он гэхэд орчин үеийн Увс аймагт шилжин суурьшжээ.[141] Хойдын зарим хэсгийг Хармөрөн мужын Фуюгийн Их Мингадай болгон шилжүүлэн суурьшуулжээ.[50] 1697 болон 1702 онд Чин улсад дагаар орсон Данжила, Равдан[t] нарын харьяанд байсан Баянхонгор аймгийн Өөлд хошууныхныг 1761 онд Архангай аймгийн зүүн хэсэг рүү нүүлгэн шилжүүлжээ. 1764 онд Өөлдүүдийн өөр нэг хэсгийг Мянгадуудын хамт Ховд голын сав газар буюу Эрдэнэбүрэн сумын орчимд нүүлгэн шилжүүлсэн байна. Атвудын тэмдэглэснээр, тэд "Монголжсон" ажээ.[133] 1777 онд Халимагууд Ижил мөрний зүгээс эргэн ирсний дараа Тэнгэр тэтгэгч түүнийг бүх Монголчуудыг Чин улсын дор нэгтгэсний илэрхийлэл хэмээн ойлгох болжээ.[73]
Захиргааны шинэчлэл
[засварлах | кодоор засварлах]
Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэн авсны дараа түүнд Шинжаан гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд Хань Хятадын газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.[135] 1762 оны 10-р сард Чин улс Или мөрөнд цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн Манж, Шибэ, Цахар, Ойрадын хошууг байгуулсан.[106] Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. Шинжаанд Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. Хөхнуурт Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.[142]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд "хувааж захирах" бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор Халхуудад ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.[142] Мөн Чин улсын засгийн газар отог нэгжийг хошуу, сум болгон өөрчилсөн.[143]
Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. Ханууд хан хэвээр үлдэж, тайжууд хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.[142]
Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, Тарвагатай, Или мөрөн зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, Харчин цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.[144]
Мөн үзнэ үү
[засварлах | кодоор засварлах]Эх сурвалж
[засварлах | кодоор засварлах]Тэмдэглэл
[засварлах | кодоор засварлах]- ↑ Хятад хэлээр: 准噶尔之役; Англи хэлээр: Dzungar–Qing Wars бас Sino–Dzungar Wars гэх Хятад–Зүүнгарын дайнууд гэж бас нэрлэгдэнэ.
- ↑ Орос хэлээр: Ойрато–маньчжурские войны.[1]
- ↑ Эсвэл Манжийн Амага Айсингиоро
- ↑ Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.
- ↑ Хятад хэлээр: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng
- ↑ Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.
- ↑ Орчин үеийн зүүн Ляонин муж.
- ↑ Үүнийг "Лифан Юань Зэли" буюу "Хамаарал бүхий нутаг дэвсгэрийн шүүхийн хууль, журам" гэж нэрлэдэг. Энэхүү хуулийн эмхэтгэлийг Хятад хэлээр "Мэнгу лүли", харин Монгол хэлээр "Монголын цааз бичиг" гэж нэрлэдэг.[20]
- ↑ Тэрээр дайны үеэр нас барсан
- ↑ Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.[79]
- ↑ Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.[80][81]
- ↑ эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга
- ↑ Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.
- ↑ Хятад хэлээр Жанжин гэж орчуулагдана.
- ↑ Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.
- ↑ Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.
- ↑ Орчуулга: Питер С. Пердью.[128]
- ↑ Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан
- ↑ Маргаантай байгаа аялгуунуудыг үүнд оруулаагүй болно.
- ↑ Зүүнгарын Хаант Улсын удирдагч, Цэвээнравдан хаантай битгий андуураарай.
- ↑ Хятад хэлээр 伊犂等處台吉
Эшлэл
[засварлах | кодоор засварлах]- 1 2 3 4 Chimitdorzhiev 2002, х. 59.
- ↑ Twitchett 1998b, х. 270.
- 1 2 3 Fang 1943b, х. 595.
- ↑ Crossley 1987, х. 771.
- ↑ Swope 2014, х. 17.
- ↑ Swope 2014, х. 16-17.
- 1 2 Peterson 2008, х. 29.
- ↑ Jerr 2017, х. 152.
- ↑ Peterson 2008, х. 30.
- ↑ Narangoa 2014, х. 24.
- 1 2 Narangoa 2014, х. 25.
- ↑ Swope 2014, х. 24.
- 1 2 3 4 5 Gantulga 2019, х. 33.
- ↑ Atwood 2004, х. 170.
- 1 2 Narangoa 2014, х. 30.
- 1 2 3 Narangoa 2014, х. 34.
- ↑ Gantulga 2019, х. 9.
- ↑ Gantulga 2019, х. 32.
- 1 2 Gantulga 2019, х. 29.
- 1 2 3 Atwood 2004, х. 334.
- 1 2 3 Atwood 2004, х. 335.
- 1 2 Narangoa 2014, х. 35.
- 1 2 Narangoa 2014, х. 36.
- ↑ Wakeman 1985, х. 201–203.
- ↑ Wakeman 1985, х. 160–167.
- ↑ Wakeman 1985, х. 196–197.
- ↑ Wakeman 1985, х. 204–208.
- ↑ Wakeman 1985, х. 212–221.
- ↑ Mote 1999, х. 800.
- ↑ Wakeman 1985, х. 201.
- ↑ Wakeman 1985, х. 209.
- ↑ Wakeman 1985, х. 154.
- ↑ Atwell 2008, х. 630.
- ↑ Wakeman 1985, х. 224.
- ↑ Elliott 2001, х. 1–2.
- ↑ Atwood 2004, х. 160.
- ↑ Atwood 2004, х. 160-161.
- ↑ Atwood 2004, х. 161.
- 1 2 3 4 Perdue 2005, х. 138.
- 1 2 Zlatkin 1983, х. 167.
- 1 2 3 4 Perdue 2005, х. 139.
- ↑ Zlatkin 1983, х. 168-169.
- 1 2 3 4 Zlatkin 1983, х. 169.
- ↑ Zlatkin 1983, х. 169-170.
- ↑ Perdue 2005, х. 140.
- ↑ Perdue 2005, х. 140-141.
- ↑ Perdue 2005, х. 141-142.
- ↑ Zlatkin 1983, х. 171.
- ↑ Atwood 2004, х. 310.
- 1 2 3 Atwood 2004, х. 423.
- ↑ Chimitdorzhiev 2002, х. 42.
- ↑ Chimitdorzhiev 2002, х. 53.
- ↑ Perdue 2005, х. 157.
- ↑ Perdue 2005, х. 152.
- ↑ Chimitdorzhiev 2002, х. 52.
- ↑ Chimitdorzhiev 2002, х. 90.
- ↑ Perdue 2005, х. 225.
- ↑ Perdue 2005, х. 213.
- ↑ Chimitdorzhiev 2002, х. 80.
- ↑ Perdue 2005, х. 238.
- ↑ Chimitdorzhiev 2002, х. 88.
- ↑ Baabar 1999, х. 85.
- 1 2 Chimitdorzhiev 2002, х. 87.
- ↑ Perdue 2005, х. 234.
- ↑ Perdue 2005, х. 235.
- ↑ Solomon et al.
- 1 2 Perdue 2005, х. 209.
- ↑ Perdue 2005, х. 257.
- 1 2 Umetbaev 2020, х. 17.
- 1 2 Umetbaev 2020, х. 19–20.
- ↑ Perdue 2005, х. 397.
- 1 2 3 Zlatkin 1983, х. 248.
- 1 2 3 Atwood 2004, х. 452.
- ↑ Zlatkin 1983, х. 239.
- 1 2 3 Atwood 2004, х. 194.
- ↑ Chimitdorzhiev 2002, х. 93.
- 1 2 Chimitdorzhiev 2002, х. 97.
- ↑ Gantulga 2019b, х. 13.
- 1 2 3 4 5 Perdue 2005, х. 275.
- 1 2 3 4 Zlatkin 1983, х. 298.
- 1 2 Perdue 2005, х. 278.
- 1 2 3 4 5 Perdue 2005, х. 274.
- 1 2 Zlatkin 1983, х. 300-301.
- 1 2 3 4 Suleimenov & Moiseev 1988, х. 58–59.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Perdue 2005, х. 272.
- 1 2 3 4 Zlatkin 1983, х. 290.
- 1 2 3 4 Perdue 2005, х. 270.
- 1 2 Zlatkin 1983, х. 281–282.
- ↑ Baabar 1999, х. 89.
- ↑ Perdue 2005, х. 270-271.
- 1 2 3 4 5 6 Adle 2003, х. 159.
- 1 2 3 Zlatkin 1983, х. 282.
- ↑ Abuev 2013, х. 92.
- ↑ Moiseev 1991, х. 202.
- ↑ Abuev 2013, х. 95.
- ↑ Adle 2003, х. 151.
- ↑ Moiseev 1991, х. 222-223.
- ↑ Moiseev 1991, х. 224.
- ↑ Zlatkin 1983, х. 287.
- ↑ Zlatkin 1983, х. 296–297.
- 1 2 Zlatkin 1983, х. 283.
- ↑ Zlatkin 1983, х. 283–284.
- 1 2 Zlatkin 1983, х. 289.
- 1 2 Zlatkin 1983, х. 291-292.
- ↑ Adle 2003, х. 201.
- 1 2 Adle 2003, х. 160.
- ↑ Zlatkin 1983, х. 294.
- 1 2 Zlatkin 1983, х. 294-295.
- ↑ Zlatkin 1983, х. 295-296.
- ↑ Zlatkin 1983, х. 296.
- ↑ Suleimenov & Moiseev 1988, х. 59.
- ↑ Abuev 2014, х. 103.
- ↑ Suleimenov & Moiseev 1988, х. 60.
- 1 2 Zlatkin 1983, х. 300.
- ↑ Zlatkin 1983, х. 301-302.
- ↑ Zlatkin 1983, х. 302.
- 1 2 Zlatkin 1983, х. 303.
- ↑ Perdue 2005, х. 276.
- ↑ Zlatkin 1983, х. 298-299.
- ↑ Perdue 2005, х. 279.
- ↑ Zlatkin 1983, х. 299.
- ↑ Mitirov 1998, х. 384.
- ↑ Mitirov 1998, х. 234.
- 1 2 Zlatkin 1983, х. 306.
- ↑ Powers & Templeman 2012, х. 537.
- ↑ Clarke 2004, х. 37.
- 1 2 3 4 Perdue 2005, х. 285.
- 1 2 3 Perdue 2005, х. 283.
- ↑ Perdue 2005, х. 284.
- ↑ Tyler 2004, х. 55.
- ↑ Crowde 2014, х. 31.
- ↑ Levene 2008, х. 188.
- 1 2 Atwood 2004, х. 426.
- ↑ Starr 2004, х. 243.
- 1 2 Marks 2011, х. 192.
- ↑ Liu & Faure 1996, х. 72.
- ↑ Atwood 2004, х. 294.
- ↑ Tyler 2004, х. 67.
- ↑ Tyler 2004, х. 4.
- ↑ Millward 2007, х. 104.
- ↑ Atwood 2004, х. 150.
- 1 2 3 Adle 2003, х. 170.
- ↑ Atwood 2004, х. 431.
- ↑ Adle 2003, х. 170-171.
Ном зүй
[засварлах | кодоор засварлах]- Abuev, K.K. (2013). Sorokin, Yu. A.; Abzhanov, Kh. M. (eds.). Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph (Орос хэлээр). Kokshetau: Ereket. х. 308. ISBN 978-601-7462-03-01.
{{cite book}}: Check|isbn=value: length (help)CS1 maint: date and year (link) - Abuev, Kadyrzhan (2014). "Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations". In Abuev K. K. (ed.). Ablai Khan: Contemporaries and Successors. Kokshetau: “Areket”. х. 308.
- Adle, Chahrayar (2003). History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century. Vol. 5. UNESCO. х. 934. ISBN 92-3-103876-1.
- Adysha, Shirnenbanidyn (2019). Galdan Boshigt (2nd хэвлэл). Ulaanbatar: Internom. ISBN 978-99978-66-54-7.
- Atwood, Christopher, Pratt (2004). Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire (Англи хэлээр). Indiana University: Bloomington. х. 678. ISBN 0-81604671-9.
{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
- Baabar (1999). History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite. White Horse Press, University of Cambridge, Baabar. х. 456.
- Chimitdorzhiev, Sh. B (2002). National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries. Ulan Ude: Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences. х. 214.
- Clarke, Michael Edmund (2004). In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 (PDF) (PhD). Brisbane, Queensland: Dept. of International Business & Asian Studies, Griffith University. Эх хувилбараас (PDF) архивласан: 10 April 2008.
- Crossley, Pamely Kyle (1987), "Manzhou yuanliu kao and the Formalization of the Manchu Heritage", Journal of Asian Studies, 46 (4): 761–90, doi:10.2307/2057101, JSTOR 2057101, S2CID 162618002
- Crowde, David M. (2014). War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History. Palgrave Macmillan. ISBN 978-1137037015. Татаж авсан: 22 April 2014.
- Elliott, Mark C. (2001). The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China. Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-4684-7.
- Gantulga, Ts. (2019). History VIII (3rd хэвлэл). Ulaanbaatar: Soyombo printing. ISBN 978-99962-74-33-6.
- Gantulga, Ts. (2019a). History of Mongolia XI (3rd хэвлэл). Ulaanbaatar: Soyombo printing. ISBN 978-99962-74-33-6.
- Hummel, Arthur W., ed. (1991). Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols). Taipei: SMC. ISBN 978-9-5763-8066-2.
- Hummel, Arthur W., ed. (2010). Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) (reprint хэвлэл). Global Oriental. ISBN 978-9004218017.
- Jerr, Nicole (2017), The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept, Columbia University Press
- Levene, Mark (2008). "Empires, Native Peoples, and Genocides". In Moses, A. Dirk (ed.). Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History. Oxford and New York: Berghahn. х. 183–204. ISBN 978-1-84545-452-4. Татаж авсан: 22 April 2014.
- Liu, Tao Tao; Faure, David (1996). Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China. Hong Kong University Press. ISBN 9622094023. Татаж авсан: 10 March 2014.
- Marks, Robert B. (2011). China: Its Environment and History. Rowman & Littlefield Publishers. ISBN 978-1442212770. Татаж авсан: 10 March 2014.
- Millward, James A. (2007). Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (illustrated хэвлэл). Columbia University Press. ISBN 978-0231139243. Татаж авсан: 22 April 2014.
- Mitirov, A. G (1998). Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate. Elista: Kalm. book publishing house.
- Moiseev, Vladimir (1991). The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) (Орос хэлээр). Alma-Ata: Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR.
- Mote, Frederick W. (1999), Imperial China: 900-1800, Cambridge, MA: Harvard University Press, ISBN 978-0-674-01212-7
- Narangoa, Li (2014), Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia, New York: Columbia University Press, ISBN 9780231160704
- Perdue, Peter. C. (2005). China marches West: Qing conquest of central Eurasia (Англи хэлээр). Cambridge, Massachusetts: Belknap Press. х. 725. ISBN 0-674-01684-X.
- Peterson, Willard (2008), The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1, Cambridge University Press
- Powers, John; Templeman, David (2012). Historical Dictionary of Tibet (illustrated хэвлэл). Scarecrow Press. ISBN 978-0810879843. Татаж авсан: 22 April 2014.
- Rawski, Evelyn Sakakida (2001). The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions (1st хэвлэл). Berkeley: University of California Press. ISBN 978-0-520-22837-5.
- Starr, S. Frederick, ed. (2004). Xinjiang: China's Muslim Borderland (illustrated хэвлэл). M.E. Sharpe. ISBN 0765613182. Татаж авсан: 10 March 2014.
- Suleimenov, Ramazan; Moiseev, Vladimir (1988). From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) (Орос хэлээр). Alma-Ata: Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR.
{{cite book}}: CS1 maint: ref duplicates default (link) - Swope, Kenneth (2014), The Military Collapse of China's Ming Dynasty, Routledge
- Tyler, Christian (2004). Wild West China: The Taming of Xinjiang (illustrated, reprint хэвлэл). Rutgers University Press. ISBN 0813535336. Татаж авсан: 10 March 2014.
- Twitchett, Denis (1998b), The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2, Cambridge University Press
- Umetbaev, T. Sh.; Todikova, M. A. (2020). "Galdan-Tseren and Russia: 1730s–1740s". The Newman in Foreign Policy. 5 (56): 12–17.
- Unclear (2006). Pamela, Kyle Crossley; Helen, F. Siu; Donald, S. Sutton (eds.). Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. University of California Press. ISBN 978-1-282-35656-6.
- Wakeman, Frederic (1985), The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China, vol. 1, University of California Press
- Zlatkin, I. Ya (1983). History of the Dzungar Khanate (1634-1758) (Орос хэлээр) (2nd хэвлэл). Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature. х. 331.