Засагт хан аймаг

Олноо өргөгдсөн үед Засагт хан

Засагт хан аймаг нь нь Манжийн эрхшээлийн үе, Богд хаант Монгол улсын үед оршин байсан Халх Монголын 4 аймгийн нэг юм.

Түүх[засварлах | кодоор засварлах]

Батмөнх Даян хааны хүү Гэрсэнз Халхыг 7 хүүдээ хуваан өгөхдөө,  ахмад хүү Ашихай дархан хун тайж, дэд хүү Ноёндой хатан баатар, зургадугаар хүү Далдан хүндлэн, отгон хүү Саму Буйма нарт Халхын баруун гарыг хуваан захируулжээ. XVII зууны эхээр Ашихайн ач Лайхур Халхын баруун гарын даргач болж, “хан” гэгдэх болжээ. Түүний дараа залгамжилсан хөвгүүн Субадай “Богд Засагт хан” гэж өргөмжлөгджээ. Засагт ханыг Норов, Ванчиг, Цэнгүн нар үе хан цолыг залгамжлан суужээ.

Халх Манжийн эрхшээлд орсны дараа 1691 оноос Халхад 3 аймаг байгуулсны нэг нь Засагт хан аймаг юм. 1692 онд Халхын аймгуудыг гурван зам болгон хуваахад Засагт хан аймгийн хошууд нь Халхын өрнө зам хэмээн нэрлэгджээ. Тус аймагт урьдны Халхын баруун гарт багтаж байсан хошуудыг захируулсан ажээ. Засагт хан аймгийн ахны тэргүүн нь чин ван Цэвээнжав байв. Тус аймгийн ноёд "Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулган" нийлдэг байв.[1]

Ардын хувьсгал ялсны дараа 1923 онд аймаг, хошууны нэрсийг уул, усны нэрээр солиход тус аймгийг Хан Тайшир уулын аймаг гэж нэрлэжээ.[2]

Газар зүй[засварлах | кодоор засварлах]

Аймгийн нутаг нь зүүн тийш Онги, Шаргалжуут, баруун тийш Хар ус, Элсэн нуур, өмнөт тал нь Арцын хар тохой, умар тал нь Түйн гол хүрдэг байжээ. Засагт хан аймагт өнөөгийн Говь-Алтай аймгийн нутаг бүхлээрээ, Завхан, Хөвсгөл, Ховд аймгуудын нутгийн хагас, Өвөрхангай, Баянхонгор, Увс аймгийн зарим сумдын газар нутаг багтаж байв.[2]

Дэл элс, Монгол элс, Бага нуурын өмнөд элс зэрэг 150-200 гаруй км үргэлжилсэн их элснүүд оршин бөгөөд алдарт Хүйс, Шаргын говиуд энэ аймгийн нутагт багтаж байв.[3]

Засагт хан аймгийн нутаг дэвсгэрийн хэмжээ 288.740 ам дөрвөлжин км, нутгийн урт нь 1080 км, өргөн нь 240-540 км.[3]

Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж[засварлах | кодоор засварлах]

Эхэн үедээ Засагт хан аймагт Халхын долоон хошууны баруун гарын дөрвөн хошуу багтаж байсан. 1691 онд Манжид дагаар орсноос хойш хэд дахин хуваагдсаар. 1755 онд Хойтын 1 хошууг тус аймагт хавсарган захируулжээ. 1911 онд аймаг 19 хошуу, 3 тамгатай хутагтын шавьтай байв. Гомбожавын зургадугаар үеийн ач Дашцэрэнд 1912 онд Монгол улсын Жавзандамба хутагт Богд хаан Итгэмжит засаг цол хүртээж тусгай засаг хошуу болгон Засагт хан аймагт захируулжээ.

1932 онд дахин засаг захиргааны шинэчлэлт хийгээд Алтай, Завхан, Хөвсгөл зэрэг аймагт хуваасан. Эдүгээ 2015 оны байдлаар Говь Алтай, Завхан, Хөвсгөл аймаг, Баянхонгор, Увс, Ховд аймгуудын зарим сумд болсон байна.

Засагт хан аймгийн, хошуу, отогийн нэрс[3][засварлах | кодоор засварлах]

  • Ахай засгийн хошуу
  • Мэргэн засгийн хошуу
  • Далай засгийн хошуу
  • Жалханз хутагтын шавь
  • Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу
  • Ачит засгийн хошуу
  • Цогтой засгийн хошуу
  • Ялгуусан хутагтын шавь
  • Сэцэн засгийн хошуу
  • Баатар засгийн хошуу
  • Үйзэн засгийн хошуу
  • Эрдэнэ засгийн хошуу
  • Сүжигт засгийн хошуу
  • Дархан засгийн хошуу
  • Засагт хан хошуу
  • Дайчин засгийн хошуу
  • Бигэр номун ханы шавь
  • Илдэн засгийн хошуу
  • Ёст засгийн хошуу
  • Итгэмжит засгийн хошуу
  • Бишрэлт засгийн хошуу
  • Жонон засгийн хошуу

Засагт хангууд[засварлах | кодоор засварлах]

  1. Баяндара, 1547 онд Халхын Ашихай дархан ноёны хөвүүн болж төрсөн, Жалайр, Үнэгэд отгийг захирч хунтайж болсон.
  2. Лайхур хан, (1562-1637) Баяндара хунтайжын хөвүүн, 1580-1637 оны орчимд Засагт ханы аймгийг байгуулсан.
  3. Субадай хан, (1596-1655) 1637-1655 оны хооронд Засагт ханы орыг залгасан. Цол нь Эрдэнэ Бишрэлт Засагт хан
  4. Норов хан, 1655—1662
  5. Гомбожав хан,  1662—1664
  6. Ванчуг хан,  1664—1666
  7. Цэнгүүн хан, 1666—1686
  8. Шар хан,  1686—1688
  9. Цэвэнжав хан, 1688—1732
  10. Гэвээнпил хан,  1732—1743
  11. Балдар хан,  1743—1761
  12. Цэвэнбалзай хан, 1761—1792
  13. Бунирадна хан, 1792—1823
  14. Манибазар хан, 1823—1840
  15. Цэрэндондуб хан, 1840—1877
  16. Доржпалам хан,1877—1898
  17. Содномравдан хан, 1898—1912
  18. Цэрэнгомбожав хан,1912—1923

Эшлэл[засварлах | кодоор засварлах]

  1. ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ
  2. 2.0 2.1 Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ.
  3. 3.0 3.1 3.2 О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР