Цогт хунтайж

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Jump to navigation Jump to search
Булган аймаг, Баяннуур сумын нутагт орших, Цогтын цагаан байшингийн балгас

Цогт хунтайж гэж алдаршсан Түмэнхэн (1581–1637) нь Халхын язгууртан юм. Тэрбээр Монголын шашин оюун санаа, бүтээн байгуулалтад төдийгүй улс төрд гүнзгий тод ул мөр үлдээжээ. Эриехэй мэргэн ханы үед Хунтайж болсон бололтой.

Цахар харьяаны зарим монгол отгууд Лигдэн хаантай зөрчилдөж Өмнөд монголоос Халхад ирээд Далай жононг дэмжиж, улмаар түүнийг "хан" цолтой бол хэмээн шахжээ. Далай жонон тэдний саналыг Түшээт ханд хэлж, өөрөө ч хан зэрэгт дэвших хүсэлтэйгээ илэрхийлэв. Өрнөж буй улс төрийн үйл явцыг Түшээт хан Гомбодорж болгоомжтой авч үзээд арга буюу Далай жононд Сэцэн хан цол зөвшөөрөв. Энэ явдалд дургүйцсэн Цогт тайж Халхын ноёдтой эвдрэлцэх болжээ. Учир нь, тэрбээр Далай жононгоос дээгүүр зиндаа буюу Түшээт ханы дараа орох (Халхын зүүн гарын хоёр дахь ноён) язгууртан, мөн Халхын зүүн гарын тэргүүлэгчдээс хамгийн ахмад нь байв. Улс төрийн энэ мэт зөрчлөөс болж Цогт тайж Халхаас шахагдсаар улмаар Төвөдийн зүгт орших Хөхнуурын зүг цэрэг, ардаа авч дүрвэн нүүжээ. Тэрээр Төвөдийн Буддизмын Гармапа урсгал (Улааны шашин)-ыг дэмжиж Амдо (одоогийн Хөхнуур) хүртэл довтолсон ч Гэлэгпа урсгал (Шарын шашин)-ыг дэмжигч Гүш хаан болон Баруун Халхын цэрэгтэй тулалдан ялагдаж, амь үрэгджээ.

Цогт Туул голын орчимд төвлөрч суудаг байсан бөгөөд улааны шашны сүм дуган бариулж, ном эрдмийг дэлгэрүүлэх үйлсэд хүчин зүтгэсэн соён гэгээрүүлэгч байв. 1601 онд бариулсан Цогтын цагаан байшингийн балгас өнөө үеийг хүртэл үлдэж хоцорчээ.

Тэрээр Төвөд уруу довтлохдоо Их Монгол Улсын Лигдэн хаантай хүч хавсрахаар хэлэлцсэн байсан боловч Лигдэн хаан 1634 онд, Цогттой нийлж амжилгүй нас эцэслэв. Гэвч Цогт давшилтаа үргэлжлүүлэн, мөн онд Хөхнуурын Түмэдүүдийг цохиж, тэнд төвлөрөн суужээ. Тэгээд улааны шашныхны хүсэлтээр хүү Арслангаа 1635 онд Төвөд рүү цэрэг удирдуулж явуулсан байна. Гэвч Арслан 5-р Далай ламтай уулзаж, шарын шашинд орж, аавынхаа холбоотнуудыг довтолсон тул Цогт хүүгээ цаазлахыг тушааж, Арслан алагджээ. Хөхнуурын нутгийг Цогт хаан хэмээн эзлэн суусан нь халх, өвөр монгол, ойрад зэрэг бүх монголчуудын Лхаст (Төвөдөд) хүрэх, мөргөх замыг хяналтдаа байлгах болов.

Ийнхүү шарын шашинтнууд Хошуудын Төр Байхыг цэрэглэхийг тохирсоноор 1636 онд Ойрадын баруун гарын цэргүүд Төвөдөд нэвтэрч, мөн үүнд Халхаас баруун гарын жононгийн цэргүүд оролцсоноор 1637 оны шийдвэрлэх тулаан болов. Энэ тулаанаар Цогтын цэрэг ялагдаж, өөрөө алуулжээ.

Цогтыг дарахад хамссанаар Халх, Ойрадын харилцаа сайжирч 1640 онд Цогтын асуудлыг шийдэх ба хариас нэгдэж сэргийлэх асуудлаар анх Монгол-Ойрадын цааз байгуулжээ. Цааз байгуулж тохиролцоод Цогтын эзэмшил нутгийг Хошуудад үлдээж, Төр байхыг Гүш хаан хэмээн өргөснөөр Алтайн өвөрт ойрадууд бие даан суух нөхцөл тохироо бүрдэв. Ихэнхдээ, Эрчисийн адгаар (Баруун өмнөд Сибирь) зайлан сууж удсан ойрадууд энэ дайны дараа Алтайн өвөрт (өнөөгийн Шинжаанд) бүхэлдээ эргэж суух боломжтой болжээ. Улс төрийн энэ үйл явц нь Халх, Ойрадын харилцаанд ихээхэн өөрчлөлт авчирсан юм.

Цогт тайжтай дайсагнаж явсан Дээд монгол, Төвөд, Өвөр Монголын зарим хошуудад түүнийг шашин, ёсноос урвасан этгээд гэж үздэг. Харин Монгол улсад 1945 онд Цогт тайж хэмээх кино бүтээхдээ коммунистууд үнэн түүхийг гуйвуулан өөрчилж, шашныг эсрэг тэмцэгч эх оронч хүн байснаар харуулж алдаршуулжээ.

Хожим Цогт хунтайжийн эзэмшлээс Халхад үлдсэн нь түүний ач хүү Сутай Илдэнгийн үр сад Сайн ноён хан аймгийн Илдэн засгийн хошууг үе залгамжлан захирч байв.

Мөн үзэх[засварлах | edit source]