Сайн ноён хан аймаг

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Jump to navigation Jump to search

Сайн ноён хан аймаг (1911-1924) нь 1725 онд Манжийн хааны зарлигаар Түмэнхэн Сайн ноёны угсааны Дашдаваа ноёнд их шан хүртээн, Засагт хан аймгийн зүүн хэсэг, Түшээт хан аймгийн баруун хэсгийг таслан өгч 20 гаруй хошуутайгаар анх байгуулж байсан. 1725-1911 он хүртэл Сайн ноёны аймаг гэж нэрлэж байснаа, 1912 оноос эхлэн Богд хааны зарлигаар бусад гурван ханы адил Хан цол олгоод 1924 он хүртэл Сайн ноён ханы аймаг гэж нэрлэх болсон билээ.

Түүх[засварлах | edit source]

Батмөнх Даян хааны хүү Гэрсэнзийн 7 хүү Ар Халхыг хуваан авахад 3-р хүү Онохуй Үйзэн ноён (1534-?) горлос, хэрэгүд (гэрүүд) отгийг өвлөн авчээ. 1580-аад оны үеэс Онохуйн 4-р хөвгүүн Түмэнхэн (1558-1640) шарын шашныг хамгаалахад хүчин зүтгэсэн тул Далай ламаас “Сайн ноён” цол хүртжээ. Түмэнхэнийг хөвгүүн Данзан лам нь залгамжилж Халхын 8 засгийн нэг гэгдэж байв. Данзан ламын дараа түүний хөвгүүн Тасхив, ач Шамба, жич Дашдондов нар удаа дараалан залгамжилсан хэдий ч тэдний хэн нь ч “Сайн ноён” гэдэг цолтой байгаагүй ажээ.[1]

1725 онд Манжийн Найралт Төв хан Халхын 3 аймгийг 75 хошуу бүхий 4 аймаг болгож, Данзан ламын жич хүү Хошой чин ван Дашдэндэвт хан цол олгож, Түшээт хан аймгаас 19 хошууг салгаж Сайн ноён аймгийг байгуулжээ.[2] Энэ нь Монголыг бутарган жижигрүүлэх бодлогын үр дүн байсан агаад ингэхдээ Халхын 3 ханаас дутуугүй нэр нөлөөтэй байсан Түмэнхэн Сайн ноёны нэр сүрийг ашиглажээ. Гэвч Түмэнхэний тамгыг барьж, түүний хошууг үе залгамжлан захирсан Дашдондовт тус аймгийг мэдэх эрх мэдэл өгөөгүй.[1]

1766 онд Дашдондовын ач Норовжавт “Сайн ноён” цол, тамга олгосноор, түүний угсааныхан тус цолыг үе улиран залгамжлах болжээ. 1911 онд Сайн ноён Намнансүрэнд Богд хааны зарлигаар “хан” цол олгосноор, 1912 оноос эхлэн тус аймгийг Сайн ноён хан аймаг гэж нэрлэх болжээ.

Ардын хувьсгал ялсны дараа 1923 онд аймаг, хошууны нэрсийг уул, усны нэрээр солиход тус аймгийг Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг гэж нэрлэжээ.

Газар зүй[засварлах | edit source]

Сайн ноён хан аймгийн нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь 224.256 ам дөрвөлжин км, нутгийн урт нь 810 км, өргөн нь 210-510 км. Сайн ноён хан аймгийн нутаг дэвсгэр нь хойд талаараа Далайчонхор вангийн хошуу буюу өнөөгийн Архангай хойд, Хөвсгөлийн өмнөх сумд, өмнө талаараа Ёст бэйлийн хошуу буюу өнөөгийн Өмнөговь аймгийн Булган, Буяндалай, Сэврэй, Ноён, Гурвантэс, баруун талаараа Завханы зарим сум, Баянхонгорын Богд, Жинст, Өлзийт, Баян-Овоо, Эрдэнэцогт, Галуут сум хамрагдаж байжээ.[2]

Засаг захиргааны нэгж[засварлах | edit source]

Манжийн эрхшээлийн үед Сайн ноён аймаг 22 хошуу, 8 хутагтын шавьтай байв. 1761 онд Өөлдийн 2 хошууг тус аймагт хавсарган захируулжээ. Богд хаант Монгол улсын үед Хатанбаатар Магсаржавын хошууг нэмж байгуулж, нийт 25 хошуу, 8 тамагтай хутагтын шавьтай байжээ. 1931 оны засаг захиргааны өөрчлөлтөөр тус аймгийн суурин дээр Архангай, Өвөрхангай аймгийг, 1942 онд Баянхонгор аймгийг тус тус байгуулжээ. Мөн Сайн ноён аймгийн зарим хошуу Завхан, Хөвсгөл, Өмнөговь аймагт багтан оржээ.[1]

Сайн ноён хан аймгийн, хошуу, отогийн нэрс[2][засварлах | edit source]

  • Жавзандамба хутагтын дархад шавийн гурван отог
  • Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн
  • хошууны ар ширхтэн отог
  • Хөвсгөл нуурын урианхайн арын хоёр сум
  • Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны өвөр ширхтэн отог
  • Хөвсгөл нуурын урианхайн өврийн хоёр сум
  • Хатанбаатар Магсаржавын хошуу
  • Итгэмжит засгийн хошуу
  • Мэргэн засгийн хошуу
  • Эрх засгийн хошуу
  • Саруул засгийн хошуу
  • Эетэй засгийн хошуу
  • Бишрэлт засгийн хошуу
  • Түшээт засгийн хошуу
  • Шива ширээт хутагтын шавь
  • Зая Бандида хутагтын шавь
  • Сэцэн засгийн хошуу
  • Далай засгийн хошуу
  • Баатар засгийн хошуу
  • Хамба хутаггын шавь
  • Дашпунцаглин хийдийн харьяат нар
  • Хошууч засгийн хошуу
  • Нару ванчин хутагтын шавь
  • Наран хутагтын шавь
  • Жонон засгийн хошуу
  • Эрдэнэ засгийн хошуу
  • Чин сүжигт номун хан хутагтын шавь
  • Цогтой засгийн хошуу
  • Дархан засгийн хошуу
  • Дайчин засгийн хошуу
  • Сүжигт засгийн хошуу
  • Зоригт засгийн хошуу
  • Ачит засгийн хошуу
  • Сайн ноён ханы хошуу
  • Ахай засгийн хошуу
  • Үйзэн засгийн хошуу
  • Эрдэнэ бандида хутагтын шавь
  • Мэргэн ноён хутагтын шавь
  • Ёст засгийн хошуу
  • Илдэн засгийн хошуу

Хүн ам зүй[засварлах | edit source]

1918 оны тоо бүртгэлээр Сайн ноён хан аймаг 30619 өрх, 133,8 мянган хүн амтай байв.

Аймгийн Цэцэрлэгийн чуулганы дарга нар[засварлах | edit source]

  1. Засаг, хошой чин ван Эфү Цэрэн (1728-1750)
  2. Засаг, хошой чин ван Цэнгүнжав (1750-1756)
  3. Засаг, хошууны бэйс Чамчугжав (1756-1771)
  4. Засаг, төрийн жүн ван Цэвдэнжав (1771-1779)
  5. Засаг, хошууны бэйс Содовдорж (1779-1784)
  6. Засаг, төрийн жүн ван Сампилдорж (1784-1793)
  7. 3асаг, хошой чин ван Ринчиндорж (1793-1802)
  8. Засаг, төрийн жүн ван Дэмчигжав (1802-1831)
  9. Засаг, төрийн бэйл Гончигжав (1831-1845)
  10. 3асаг, хошой чин ван Цэрэндорж (1845-1871)
  11. 3асаг, жүн ван зэрэгт бэйл Ширбазаржав (1871-1883)
  12. Засаг, төрийн жүн ван Чойсүрэнжав (1883-1906)[3]
  13. Засаг, Сайн ноён чин ван Намнансүрэн (1906-1912)[4]

Эшлэл[засварлах | edit source]

  1. 1.0 1.1 1.2 Ц.Цэрэндорж. Түшээт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. https://mongoltoli.mn/history/h/122
  2. 2.0 2.1 2.2 Батсайхан,О., Лонжид,З., Баяртөр,О., Алтанзаяа,Л. (2012) МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР
  3. [1], “САЙН НОЁН ХАН АЙМГИЙН ҮЕ ЗАЛГАМЖЛАХ ВАН ГҮНГҮҮДИЙН БАС НЭГЭН БАРИМТ СЭЛТИЙГ ЖАГСААН БИЧВЭЭС ҮҮ” HOГOOH ДЭВТЭР
  4. [2], “МОНГОЛ УЛСЫН АНХНЫ ЕРӨНХИЙ САЙД, САЙН НОЁН ХАН ТӨГС-ОЧИРЫН НАМНАНСҮРЭН 140” СЭДЭВТ ҮЗЭСГЭЛЭН ӨНӨӨДӨР НЭЭЛТЭЭ ХИЙЛЭЭ.