Сур харваа

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Jump to navigation Jump to search
Улсын наадмаар сур харвааны тэмцээн.
Эмэгтэй сур харвааны тэмцээн.
Сур харвааны байн дээр харваачид оноолтыг дохиолж уухайлж байгаа нь.

Сур харваа буюу Монгол сур харваа нь Монголчуудын эрхий мэргэнээ сорин тэмцэлдэх наадам юм. Сур харваа нь өнөө үеийн Үндэсний их баяр наадмын дөрвөн төрлийн нэг бөгөөд буриад сур харваа, халх сур харваа, урианхай сур харваа гэх 3 төрөл байна.

Эрийн гурван наадмын нэгэн төрөл нь сурын харваа бөгөөд эртний уламжлалтай юм. Энэ тэмцээн нь нум сумаа улам боловсронгуй болгон аль болох хол зайд цэцэн мэргэн онох харваачийн эрдэм чадварыг дээшлүүлж, ан гөрөөнд их олз олохыг эрмэлзэх, мөн агнуурын олзыг ёслон тэмдэглэх зан үйлийн ёслол, агнуурын бүжиг наадмын үед цэцэн мэргэн харваачдаа нум сум харвуулан цэнгэх заншлаас үүссэн байна.

Монголын уламжлалт харваа[засварлах | edit source]

Сур харвааны хамгийн эртний хэлбэр нь аль болох хол зайд байг цэцэн мэргэн оноход чиглэгдсэн зэв нүүлгэх тэмцээн юм. Зэв нүүлгэх хэмээн нэрлэсний учир нь болцуут сум арай хожуу үүссэн учраас эрт үед зэвт сум ихэвчлэн хэрэглэдэг байсантай холбоотой юм. Хуучин цагт сурын харваа нь цэрэг дайны бэлтгэл сургалт, ан гөрөө хийх чухал хэрэгсэл байсан юм.

Энэ тэмцээнийг оролцогсдын тоог харгалзахгүйгээр явуулахдаа хэн хэчнээн сумыг хол харвасныг харгалзан шалгаруулдаг байжээ. Онон голын орчим Нэрчүү гэдэг газраас олдсон Чингисийн чулууны бичигт - Буха сочихай гэдэг газар Хамаг Монгол Улсын ард олон хуран цэнгэх үед Чингисийн ач хүү Есүнхэ гурван зуун гучин таван алд газар сум харван оносон тухай өгүүлсэн нь зэв нүүлгэх наадам тэмцээний хамгийн хол зайг харвасан амжилтыг тэмдэглэсэн баримт байв. Өнгөрсөн зууны шувтарга үед Монголын дорнод нутгийн харваачид өөрсдийн явуулдаг нэгэн зүйл тэмцээнээ зэв нүүлгэх гэж нэрлэдэг байжээ.

Нум сумын харвуул тэмцээн нь олон зууныг дамжин уламжлагдахдаа амьтан харвахаас гадна, бөмбөг намнах, сарампай харвах, арьсан бай харвах, сумаа хол харвах зэргээр өрсөлдөж байсан. Арьсан бөмбөгийг модонд цувруулан өлгөөд морины эрч хурдаар давхих зуур бөмбөг бүрийг алдалгүй онох журамтай бөмбөг намнах, хонины арьс, үхрийн шир модонд тэлж татаад дөчин нумын газраас эр нэг бүрийг хорин сум цуваа харвуулан оноог тооцон шалгаруулдаг сарампай харвах, хонины найман нэхийг зүүж голд нь хүний дүрс зураад дөрвөлжин модонд тэлж татан "дайсан" хэмээн нэрлэж дов толгойн ар, гуу жалга зэрэг далд бөгөөд дөчин алд газраас хорин сум харваж илүү оносон нь түрүүлдэг "далдын дайсан" харвах зэрэг хэлбэрээр их түгэн дэлгэрсэн байв.

Нум, сум[засварлах | edit source]

Монгол болон Түрэг угсаатан нь нумыг адил төстэй аргаар хийж, дайн байлдаан, ан гөрөө хийхдээ хэрэглэж байсан. Тус нум нь товхгүй гичир урт, нумын тусгал нь хамгийн холдоо 300 гаруй алдын газар харваж болдог байсан бөгөөд нутаг орны онцлог, он цагын байдлаас шалтгаалж нумын хэмжээ, төрөл харилцан адилгүй байжээ. Харин суманд хийх зэв нь ямар байг хэчнээн холоос харвахаас хамаарч өөрчлөгдөж байжээ. Нумыг арьсаар хийсэн саадагт, сум буюу годилыг модон ба арьсан агсаргад хийж бүснээс юмуу эмээлнээс зүүж явдаг байсан.

Халх сур харваа[засварлах | edit source]

Халх сур харваа нь Манжийн сүүл үеэс хэлбэршин тогтсон монголын нэгэн төрлийн харваа юм. Сур харвах газрын зай нь 45 нумын буюу 75-80 м орчим газар бөгөөд нарийн зүссэн сураар сүлжиж хийсэн бортого хэлбэрийн байнуудыг хана, хасаа гэсэн хоёр янзаар үелүүлэн өрөөд болцуут сумаар хоёр тал ээлжлэн харваж цэцэн мэргэнээ сорилцоно. Ингэхдээ хүн нэг бүрийн цуваа байдлаар, эсвэл багийн гэсэн хоёр хэлбэрээр зохих журмыг баримтлан тодорхой тооны сум харвадаг ажээ. Нарийн зүссэн сураар сүлжиж хийсэн хонгио хэлбэрийн бөмбөгийг эгнүүлэн өрж, алс зайнаас олон удаа нумнаас сум харвах бөгөөд хамгийн олон ончтой харвасан нь түрүүлдэг.

Халх харвааны нум нь 1940-өөд оноос өмнө Манж-Монгол хэв шинжийн товхтой гичир урт зэрэг онцлогтой том урт нум байжээ. Мөн харвах арга барил нь нумын хөвчийг цээжин тушаа хүртэл тэлж, сумаа эрхий хуруун дээр тавьж харвадаг байсан нь фото зураг, Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн наадмын дүрс бичлэгт[1] үлдсэн юм. 1950-1960-аад онд хуучны нум хийх арга технологио мэддэг хүн байхгүй болсноор БНХАУ-ын засгийн газраас 500 ширхэг нум сум захиалан хийлгэж байсан нь одоо цагийн Халх нумны эх үүсвэр болжээ. Ингэснээр нумны холч нь ойрын зайд тусах болсон. Энэ үеэс бүх харваачид ЗХУ-ын нөлөөгөөр сумаа долоовор хуруун дээр тавьдаг байт харвааны арга барил түгэн дэлгэрч, хацар тушаа тэлж харваж эхэлсэн нь хожуу үеийн дүрс бичлэг, зурагт хадгалагдан үлджээ. Нум сум харвах тэмцээний үед тусгайлан аман зохиол хэлдэг тухай мэдээ баримт одоогоор үгүй. Гэхдээ туульд баатар эр нум сум харвахдаа шившлэгийн тусгай үг хэлдэг тухай түгээмэл дурдсан байдаг. Мөн орчин үеийн сур харвах наадмын үед уухайлдаг ёс бий. Энэ нь сур харвахад урьж уриалсан уухай, байгаа оносон баярын уухай, угтан авсан самбарын уухай гэж гурван янзын аялгуутай бөгөөд эдгээрийг нэгэн удаад гурав гурван удаа эгшиглүүлдэг байна.

Ялагчийн шагнал[засварлах | edit source]

Сурын харваанд шалгарсан хүмүүст мэргэн цол чимэг олгодог байв. Тухайлбал наадамд сур сайн харвасан хүмүүст маш гайхамшигт мэргэн, хичээнгүй зоригт мэргэн, улам нэмэх хурц мэргэн, нягт идэр хурц мэргэн, өрнөн дэлгэрэх идэр мэргэн, чин итгэлт хэтэрхий мэргэн зэрэг цолыг олгож байжээ. Өнөө үед сурчдын амжилтыг өөгшүүлсэн шинэ цол олгодог журамтай болсон байна.

Эшлэл[засварлах | edit source]

  1. https://www.youtube.com/watch?v=JXLnlRqoiMI