Наадам

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Nagadum-naadam.PNG
Наадмын дэнж
2010 оны улсын наадмын нээлт. Наадамчин олон

Наадаммонгол үндэстний зуны дэлгэр баяр, олон төрөлт спортын тэмцээн юм.

Наадмыг 2010 онд ЮНЕСКО «Хүн төрөлхтний соёлын биет бус өвийн жагсаалт»-д бүртгэн авчээ.[1]

Түүх[засварлах | edit source]

Монгол орны зун цаг эртнээс найр наадмын уламжлалтай байв. 13-р зууны МНТ-д бичигдсэнээр наадам “хуран сар”-д (долоодугаар сар) болдог байсныг тэмдэглэсэн. Чингисийн чулууны бичигт Чингис хаан Сартуул улсыг байлдан дагуулж буцах замд найрлахад Хасарын хүү Есүнгэ 500 алд газар харвасныг тэмдэглэсэн.[2]

Долоон хошуу даншиг[засварлах | edit source]

Жил бүр тогтмол явагдах болсон нь 1639 онд Өндөр гэгээн Занабазарт зориулсан даншиг наадмаас эхэлсэн. Ширээт цагаан нуурын энэ наадамд Бөх лам барилдан түрүүлж, Бонхор донир гэгчийн морь магнайлсан нь тэмдэглэгдэн үлджээ. 1696 онд Долоннуурт том наадам болсон. 1911 онд Монгол улс тусгаар тогтноход даншиг наадмыг болиулсан.[2]

Арван засгийн наадам[засварлах | edit source]

1772 онд Хэнтий уулыг тахих их наадам болов. Үүнийг Арван засгийн наадам гэнэ. Алдаг оног хийдэг байсан Арван засгийн наадам 1912 оноос жил бүр хийгдэх төрийн наадам боллоо. Богд хаан нас барах хүртэл буюу 1925 он хүртэл Арван засгийн наадам төрийн наадам болов. Арван засгийн наадмыг нийт 125 удаа хийжээ.[2]

Ардын төрийн наадам[засварлах | edit source]

Хурдан морь, унаач хүүхэд

1922 оноос Цэргийн наадам тэмдэглэх болов. Бургас цавчих зэрэг цэргийн урлаг номер үзүүлдэг тэр наадмыг Богдыг хаан ширээнд дахин залсан ба "Ардын" засаг тогтсоныг тэмдэглэж зуны тэргүүн сарын 6-нд наадахаар заасан. Тэр жилийн Цэргийн ба Арван засгийн наадамд хоюуланд нь Вандан аварга түрүүлсэн. БНМАУ тогтсны дараа хоёр наадмыг хамтруулах шийдвэр 1925 оны 5-р сарын 15-нд Засгийн газрын хуралдаанаас гарч, наадмын товыг 7-р сарын 11 гэж заажээ.[2] Энэ үеэс "Ардын наадам" гэж байгаад Монгол улс олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөнөөс буюу 1946 оноос хойш "Ардын хувсгал ялсны ой" гэж тодотгох болсон. 1951, 1961, 1971, 1981 оны наадам Ардын хувсгал ялсны тэгш ой тохиосон учир их ач холбогдол өгч тэмдэглэж байв.

Үндэсний их баяр наадам[засварлах | edit source]

1990 оноос хойш МАХН, АН хоёр нам наадмын тодотгол дээр сөргөлдөх болсон. 1996 оны УИХ-ын сонгуульд Ардчилсан хүчин ялснаар тэр жилийн наадам Монголын тулгар байгуулагдсны 790 жилийн ой гэж тэмдэглэгдэв. 2006 онд «Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ой» болгон тэмдэглэсэн. 2015 оны байдлаар Хүннү улс нэгдсэн оноос эхлэн наадмын тодотголыг «Тулгар төрийн 2224 жил, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 809 жил, Ардын хувьсгалын 94 жилийн ойн Үндэсний их баяр наадам» гэдэг болсон байв.

Тэмцээн уралдаан[засварлах | edit source]

Бөх барилдах, морь уралдуулах, нум сум харвахыг дээр үеэс «Эрийн гурван наадам» хэмээн холбожээ. Одоо дөрвөн төрлөөр нааддаг.

Бөх барилдаан[засварлах | edit source]

Төв цэнгэлдэх хүрээлэн. Улсын наадмын бөх барилдаан.

Монголчууд багаасаа бөх барилдаж өсдөг уламжлалтай. Бөх барилдааны хийц нь газар газарт адилгүй байна. Үүнийг ялгавал:

  • буриад бөх (буриадад үүсч хөгжиж буй, буриад үсгээр «бүхэ барилдаан» гэнэ)
  • бух ноололдоон (дундад зууны ойрдын дунд дэлгэрч байсан, одоогийн барилдаануудад зай тавьж мөхсөн барилдаан)
  • монгол бөх (Монголд «үндэсний бөх» гэдэг; дундад зууны халхад үүсч хөгжсөн, одоо Монгол улсын үндсэн барилдаан)
  • өвөр монгол бөх (эртнээс үзэмчинд хөгжиж дэлгэрсэн, «үзэмчин бөх», «зангиат бөхийн барилдаан» гэж бас хэлнэ)
  • халимаг бөх (дүрэм нь бух ноололдооноос гаралтай, өмсгөл нь чөлөөт бөхөөс авсан шинээр хөгжиж буй барилдаан)

Морин уралдаан[засварлах | edit source]

Хурдан морины уралдааны бариа

Монголчууд эртнээс моринд эрэмгий, морины нуруун дээр сандайлж дэлхийд мөрөө тамгалсан ард түмэн билээ.

Хурдан морийг эрхэмлэх бөгөөд "Сайн морь эзний чимэг, сайн эхнэр гэрийн чимэг"[3] гэж хэлдэг.

Хурдан морийг нас насаар нь уралдуулдаг: Үүнд

  • Даага - 2 настай
  • Шүдлэн - 3 настай
  • Хязаалан - 4 настай
  • Соёолон - 5 настай
  • Азарга - 7-оос дээш настай буюу Нас гүйцсэн
  • Их нас (Бүдүүн морь) - 7-оос дээш настай буюу Нас гүйцсэн

Мөн:

  • Жороо - сайхан явдалтай

Монгол нутгийн адуу холд тэсвэртэй бөгөөд нас насаар нь ялгаж 10-30 км газар уралдуулдаг.

Сур харваа[засварлах | edit source]

Улсын наадам. Сур харваа.

Монголчууд эртнээс дайтах намнахад дадсан, «Эрхийдээ эрчтэй»[4] мэргэн харваачид билээ.

Өдгөө энэ нь эгнүүлэн тавьсан сурыг алсын зайнаас харвах спорт болон өвлөгджээ. Хэд хэдэн янз байна:

  • Буриад харваа
  • Халх харваа (Үндэсний сур харваа)
  • Урианхай харваа

Шагай харваа[засварлах | edit source]

Монголчууд малынхаа үр шимийг хүртэн ирсэн. Сүү сааль, үс ноос, яс цус нэгийг ч хаялгүй ашигладгийн нэг нь шагай юм.

Шагайн наадгайны олон зүйлээс шагайн харваа энэ цагт наадмын нэгэн төрөл болжээ. Дотроо хэдэн янз байна:

  • Боржигон харваа
  • Халх харваа
  • Урианхай харваа

Газар газрын наадам[засварлах | edit source]

Монгол улс[засварлах | edit source]

Монгол оронд зун цаг ирж, жил бүрийн долоодугаар, наймдугаар сар наадмын цаг, есдүгээр сар хурим найрын цаг болно.

Монгол улсад наадмыг зохион байгуулах комисс улс, аймаг, сумын наадмаа тус тус зохион байгуулж ард түмэн цуглан баярладаг.

Монгол улсын наадам засаг захиргааны зохион байгуулалттай уялдан цол, зэрэг, чимэг нь уялдсан байдаг.

Улсын наадам[засварлах | edit source]

Төв цэнгэлдэх хүрээлэн. 2006 оны Улсын наадмын нээлтийн тоглолт.

Улсын наадам жил бүрийн 7-р сарын 7-13-ны хооронд нийслэл Улаанбаатарт болно. Үүнд:

Тэмцээн Явагдах газар Огноо Уралдаан, шат Өрсөлдөгч
1 Үндэсний бөх Төв цэнгэлдэх хүрээлэн 7-р сарын 10 1-2-ийн даваа 512 бөх (9 даваа), их ойн жил 1024 бөх (10 даваа)
7-р сарын 11 3-9-ийн даваа
2 Хурдан морь Хүй долоон худаг 7-р сарын 10 Шүдлэнгийн уралдаан Нас бүрд 100-600 хурдан хүлэг
Дааганы уралдаан
7-р сарын 11 Азарганы уралдаан
Их насны морины уралдаан
7-р сарын 12 Соёлонгийн уралдаан
Хязаалангийн уралдаан
3 Сур харваа Сурын талбай 7-р сарын 7 Урианхай сурын харваа
7-р сарын 8 Буриад сурын харваа
7-р сарын 9 Хүүхдийн харваа
7-р сарын 11 Үндэсний сурын хана харваа
7-р сарын 12 Үндэсний сурын хасаа харваа
4 Шагай харваа Шагайн асар 7-р сарын 10 Хэсгийн харваа
7-р сарын 11 Хагас шигшээ харваа
7-р сарын 12 Шигшээ харваа

Улсын наадмыг 7-р сарын 11-ны 11:00 цагт Монгол улсын ерөнхийлөгч нээж үг хэлдэг.

Улсын наадмын хүрээнд Төрийн далбааг хүндэтгэх ёслол, Төрийн тугийг цэнгүүлэх ёслол, Дээлтэй монгол наадам, Уяачдын наадам, Урлагийн тоглолт, Тэмцээн уралдаанд шалгарсан бөх, морь, харваачдад улсын цол чимэг олгох, шан гардуулах ёслол болдог.

7-р сарын 11-13-ны өдрүүд орон даяар мөрдөх бүх нийтийн амралтын өдөр байна.

Төв аймаг. Угтаалцайдам сум.

Аймгийн наадам[засварлах | edit source]

Монгол улсын 21 аймаг 7-р сард нутгийн удирдлагын шийдвэрээр 2-3 өдөр товлож наадам хийдэг. Бөх барилдана, морь уралдана, сур харвана. Тэргүүлсэн бөх, морь, харваачдад аймгийн цол зэрэг гардуулж, бай шан өгч шагнадаг.

Сумын наадам[засварлах | edit source]

Монгол улсын 300 гаран сум жил бүрийн 7-р сард нутгийн удирдлагын шийдвэрээр 1-2 өдөр товлож наадам хийдэг. Түрүүлж үзүүрлэсэн бөх, айрагдсан хурдан морь, байр эзэлсэн харваачдад сумын цол зэрэг, бай шан өгдөг.

Бусад наадам[засварлах | edit source]

Хятад улсын монголчууд зуны дэлгэр цагт наадам хийнэ. Үүнээс хамгийн өргөн дэлгэр наадам Өвөр Монгол орны Шилийн гол аймгийн Зүүн үзэмчин хошуунд болдог.

Үзэмчин барилдаан нь Монгол улсад хөгжсөн Үндэсний бөхийн зодог шуудгаас өөр буюу хатуу ширэн зодог, хэлхгэр өмдтэй, малгайгүй. Цээж задгай байдгаараа адил. Албан ёсны цол олгодоггүй. Мөнгө, байгаар шагнана. Туршлагатай бөх хүзүүвчтэй. Түрүүлсэн тоогоор түүнд зангиа нэмж зүүнэ. Зангиагаа тайлахгүй барилдана.

Оросын монголчууд буюу буриадууд хоёр жилд нэг удаа олон улсын урлаг спортын Алтаргана наадам, халимагууд зарим жил бөх барилдаан зохиодог.

Америк, Өмнө Солонгос зэрэг олон оронд ажиллаж амьдрахаар гарсан монголчууд тухайн нутагтаа зун цагт цуглан бэсрэг наадам зохиодог.

Монгол туургатны наадам анх бөх барилдаанаар эхэлсэн бол шатар, бокс, урлаг, сайхан бүсгүй шалгаруулах тэмцээнээр хүрээгээ тэлсэн. Тус наадамд Монгол улс, Өвөр Монгол орон, Буриад орон, Халимаг орон, Тува орноос оролцдог бөгөөд наадмыг өөр өөр оронд, спортын төрөл бүр тусдаа ээлжлэн зохион явуулдаг.

Социалист БНМАУ-ын үед 1960-1990 оны хооронд олон төрлийн спорт оролцсон Бүх ард түмний спартакиад наадам зохиогдож байсан.

1990 оноос хойш Монголд Өндөр гэгээн Занабазарын мэндэлсний ой, Монголын нууц товчооны 750 жилийн ой гэх мэт даншиг наадам болсон.

Гадаад холбоос[засварлах | edit source]

Викимедиа зургийн сан:
«Наадам»

Лавлах бичиг[засварлах | edit source]

  1. http://www.monheritage.mn/mn/intangible/UnescoIchDetails.aspx?ItemID=14
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 http://baabar.niitlelch.mn/content/5370.shtml
  3. Монгол ардын зүйр цэцэн үг
  4. Эрхий мэргэн - монгол ардын үлгэр