Эсперанто

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Jump to navigation Jump to search
Эсперанто
 
Эсперанто хэлний далбаа: Flag of Esperanto.svg
Created by: Л. Л. Заменхоф  1887 
Орчин ба хэрэглээ: Олон улсын туслах хэл
Нийт яригчид: Унаган хэлтэн: 200 - 1000 (1996, тооцоо); (# чөлөөтэй ярьдаг 200000: тодорхойгүй 20 000 000)
Category (purpose): зохиомол хэл
 Олон улсын туслах хэл
  Эсперанто 
Ангилал (эх үүсвэрүүд): Үгийн санг Латин, грек хэл; авиа зүйг энэтхэг-европ хэлнүүдээс 
Зохицуулдаг газар: Академио де Эсперанто
Томьёолбор
ISO 639-1: eo
ISO 639-2: epo
ISO 639-3: epo

Эсперанто Хамгийн их тархсан зохиомол хэл. Олон улсын харилцаанд өргөн хэрэглэгдэж байгаа. Европын гол хэлнүүд, ялангуяа латин, грек хэлний хэлзүйн онцлог, үгийн сангийн үндсэн дээр тулгуурлаж бүтээсэн хэл. Польшийн эмч Людовик Лазар Заменхоф гэдэг хүн зохиожээ. Үгийн санг латин буюу латин гаралтай хэлний үгс бүрдүүлдэг. Хэлзүйн 16 дүрэмтэй,сурахад хялбар хэл юм. Энэ хэлийг сайн сураад авбал Европын бусад хэлийг сурахад дөхөмтэй болно. Одоогоор энэ хэлээр хичнээн хүн ярьж байгаа нь тодорхойгүй. Албан ёсны статистик мэдээ хараахан байхгүй боловч албан бус мэдээгээр 20,000,000 (хорин сая) орчим хүн энэ хэлээр хэлэлцдэг байна. Олон улсын нэлээд олон байгууллага Эсперанто хэлийг үйл ажиллагаандаа хэрэглэдэг. Монголд Эсперанто хэл мэддэг хүн цөөн боловч идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулдаг.


Эсперанто хэлний тухай товчхон

Эсперанто хэл

Эсперанто бол улс, үндэстэн хоорондын харилцан ойлголцлыг нэмэгдүүлэх, энх тайван, хүн төрөлхтний ах дүүсэг ёс, найрамдал, нөхөрлөлийг бэхжүүлэх зорилготой бүтээсэн энхийн хэл юм.

Эсперанто хэлийг бүтээгч Эл хэлийг Польшийн эрдэмтэн Л.Л.Заменхоф 1887 онд зохиожээ.

Эсперанто гэдэг үгийн учир Эспер- гэдэг нь эгээрэх, найдах, мөрөөдөх гэсэн утгатай үгийн үндэс, -ант- бол тухайн үйлийг эрхлэгч гэсэн утгыг заадаг дагавар, -о- нь жинхэнэ нэрийн төгсгөл, эгээрэгч, найдан мөрөөдөгч гэсэн үг. Эрдмийн зэрэг горилогчийг бид, аспирант хэмээдэг байсан билээ.

Сурахад хялбар хэл Европ зүгийн хэлний дүрмийг тунгаан авч хялбарчлан, мөн тэр зүгийн олон хэлнээ орсон үгсийг үгийн сангийнхаа гол нөөц болгосон, сурахад хялбар, өөртөө угсаатны соёл агуулаагүй, төвийг сахьсан хэл билээ. Эрдэмтэн судлаачид Эсперанто хэлийг сурахад үндэстний хэлнүүдээс арав дахин хялбар гэдгийг нэгэнт нотлон тогтоожээ.

Хүн төрөлхтний соёлын нэг ололт, баялаг мөн Улс түмний найрамдал нөхөрлөлийг бэхжүүлэх, олон улсын соёлын харилцааг өргөтгөн хөгжүүлэхэд оруулж буй хувь нэмрий нь үнэлж НҮБ-ын ЮНЕСКО 1954, 1980 онд хоёр удаа тогтоол батлан Эсперанто хэлийг түгээн дэлгэрүүлэхэд анхаарал хандуулахыг гишүүн орнууддаа уриалсны дээр Л.Л.Заменхофыг “Хүн төрөлхтний суутнуудын нэг” гэж зарлажээ. Дэлхийн Эсперанто-холбоо нь Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага болон түүний боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны байгууллага болох ЮНЕСКО-той албан харилцаат байгууллагын статустай олон улсын байгууллага бөгөөд улс бүрт салбар, төлөөлөгчийн газартай.

Эсперанто хэлний ач тус

• Бүх орны эсперанточидтой харилцах, андлан нөхөрлөх, мэдлэг, мэдээлэл олж авах, солилцох

• Дэлхийн Эсперанто-Холбооны гишүүн эсперанточ залуучуудын, багш нарын, сэтгүүлчдийн, зохиолчдын, төмөр замчдын, мөн нийгэм, эдийн засаг, худалдаа, аялал жуулчлал, соёл, боловсрол, экологи, анагаах ухааны болон шашны зэрэг мэргэжил сонирхлоороо нэгдсэн эсперанточны олон салбар байгууллагын үйл ажиллагаанд оролцох

• Аливаа нэг угсаатны хэлний хүч түрэлт, давамгайллыг хазаарлаж хэлний тэгш эрхийг хангах, дэлхийдахины хэлний асуудлыг шийдвэрлэхэд зохих хувь нэмэр болох.

Эсперанто хэл манай оронд https://eo.wikipedia.org/wiki/Esperanto-movado_en_Mongolio Монголын анхны эсперанточ Н.Хаянхярваа гэж хүн байжээ. Тэрээр лам хувраг, Богд хаант Монгол улсын тагнуулч, Ардын хувьсгалын дараа Дотоодыг Хамгаалах Газрын дарга, Эрүүлийг Хамгаалах Газрын дарга, Намын сургуулийн захирал, Намын Төв Хорооны тэргүүлэгч гишүүн, Улсын Их Хурлын гишүүн зэрэг ажил эрхэлж байсан бөгөөд 1920-иод онд Туркт ажиллаж байхдаа эл хэлийг сурсан байна. 1923 онд эх орондоо эргэн ирж хэлээ зааж сургах, гадаадын зохиолчдын зохиол бүтээлийг монголчлох зэргээр Эсперанто хэлийг сурталчлах, түгээн дэлгэрүүлэх үйл ажиллагаа явуулж эхэлжээ.

Монголын нэртэй эсперанточид Билгүүн номч Б.Ринчин, нэрт эрдэмтэн Хөдөөгийн Пэрлээ, Чой.Лувсанжав, Ч.Догсүрэн агсан, ардын жүжигчин Б.Дамчаа.

Монголын эсперанточдын гол гол бүтээл туурвил

• Н.Хаянхярваагийн орчуулга “Нүцгэн хаан” Ханс Андэрсэн, ”Бөгтрөгтэй морьхон” Ершов. 1920-иод он.

• Б.Дагва “Монгол-Эсперанто, Эсперанто-Монгол толь”

• Б.Ринчин “Эсперанто хэл өөрөө сурах бичиг”

• Ч.Догсүрэнгийн орчуулга “Фараон” Прус Болеслав. Гурван дэвтэр роман, 1960, 1970, 2000; ”Тамын зовлон эдэлсэн минь” японы баримтат тууж, 1995; ”Дорнодахины охин тэнгэрийн алтан мутрын иллэг” Масаюүки Саионжи. япон бариа заслын ном, 1994; ”Ах дүү хоёр арслан зүрхт” хүүхдийн тууж, 1998; “Эсперанто хэл хорин нэгдүгээр зуунд” Ли Чон Ён, 2002

• Б.Дорж “Арнэ ноёнтон” Сэлма Лагэрлоф. Тууж. 1970

• Ш.Янсанжав “Эсперанто-Монгол толь” 1995, ”Монгол-англи-орос-Эсперанто компьютерийн толь” 2003, ”Монгол-англи-орос-Эсперанто нийгэм, улс төрийн толь” 2005

- "Эсперанто хэл 21-р зуунд" орчуулагч Ч.Догсүрэн, “Esperanto en la 21-a jarcento” LEE Chong-young, 2002, Ulanbatoro .

- Үмэсао Тадао, "Япон орныг тольдохуй" Эсперанто хэлнээс орчуулсан Ч.Энхээ, 2010, Улаанбаатар

Монголын эсперанточдын өнөөгийн үйл ажиллагаа

https://eo.wikipedia.org/wiki/Mongola_Esperanto-Societo

https://eo.wikipedia.org/wiki/Mongolio

Монголын Эсперанто хэлний байгууллагын үйл ажиллагаа 1993 оноос идэвхжиж, 2002 онд монголын эсперанточдын анхдугаар Их хурал, 2008 онд хоёрдугаар их хурал болсон. Мөн 2010 онд Азийн эсперанточдын 6-р Их хурал Улаанбаатар хотод Ерөнхий сайдын ивээл доор хуралдаж, 30 орчим орны 200 гаруй эсперанточ оролцжээ. Мөн 2019 онд Олон улсын эсперанточ бизнесменүүдийн холбооны 3-р Чуулганыг Улаанбаатарт амжилттай зохион байгуулав.

Монголын Эсперанто-Нийгэмлэг 2009 онд Дэлхийн Эсперанто-Холбоонд гишүүнээр элссэн. Монголын Эсперанто-Нийгэмлэгийн төлөөлөгч 2013-2019 Азийн Эсперанто-Байгууллагын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, 2019 оноос өнөөг хүртэл тус байгууллагын тэргүүлэгч гишүүнээр, түүнчлэн 2019 оноос Олон улсын эсперанточ бизнесменүүдийн холбооны Нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байна.

Монголын эсперанточид улс орныхоо талаарх мэдээллийг олон улсын Эсперанто сонин, сэтгүүл, вэбсайт, телевиз, радиод тогтмол илгээж, википедиа зэрэг лавлах сайтуудад соёл, түүх, нийгэм, эдийн засгийн мэдээллийг тогтмол шинэчлэн баяжуулсаар ирлээ. Мөн жил бүр Эсперанто хэлтэй жуулчин, аялагчдыг хүлээн авч үйлчилж байна.

2000 оноос хойшхи олон улсын арга хэмжээнүүдэд монголын эсперанточдын оролцсон байдлыг жагсаавал:

- 1994, 1998, 2004, 2012, 2015, 2017, 2019 онуудад болсон олон улсын эсперанточдын /жил тутмын/ их хурлууд,

- 1995 он, японы эсперанто-байгууллагын урилгаар тус улсад жуулчилсан,

- Хятад, орос, монголын эсперанточ бизнесменүүдийн уулзалт, Хөххот, 2004 онд,

- Японы эсперанточдын их хурал, Ёкохама, 2005 онд,

- Олон улсын арга хэмжээ, Internacia evento "Bonvenon al Oomoto" Kyoto, 2007;

- Азийн эсперантодын 5-р их хурал, энэтхэгийн Бангалор хот, 2008;

- Японы соёлын арга хэмжээ, Secubun Festo de Oomoto, Kyoto, Japanio, 2010;

- Япон-Солонгосын хамтарсан их хурал, Komuna Kongreso Japanio kaj Koreio, 7–10 okt. 2011, Seongnam, Seŭlo, Suda Koreio;

- Хятадын аялал, Renkontiĝoj kun la esperantistoj en Xi'an, Jinchuan kaj Suda (Interna) Mongolio en Ĉinio, 14–25 okt. 2011;

- Дэлхийн Эсперанто-Холбооны семинар, La Orienta Esperanto-Seminario AMO-3 (Aktivula MaturigO) en Xi'an, Ĉinio, 16–23 augusto 2014;

- Азийн идэвхтнүүдийн уулзалт, La Orientazia Forumo (enkadre de la Internacia Festivalo de Mallongaj Filmoj) en Hangzhou, Ĉinio, april.2015.

- Азийн эсперанточдын 8-р их хурал, La 8a Azia Kongreso de Esperanto, 3-6 novembro 2016, Quanzhou, Ĉinio;

- Азийн эсперанточдын 9-р их хурал, La 9a Azia Kongreso de Esperanto, aprile de 2016, Da Nang, Vjetnamio;

Харин 2020 онын 8-р сараас монголын эсперанточид долоо хоног бүр, сар тутам, улирал бүр олон улсын цахим уулзалт, хурал чуулганд оролцож, тухай бүр илтгэл, танилцуулга толилуулж, идэвхтэй ажилласаар байна.

Сургалт

• Монгол улсын Их сургуулийн дэргэдэх Эсперанто хэлний 2 жилийн курс, 1982-1984

• Монгол улсын Их сургуулийн дэргэдэх Эсперанто хэлний 2 жилийн курс, 1987-1989

• Монгол мэдлэгийн Их сургуулийн дэргэдэх жилийн курс, 1993-1994

• Их Монгол Дээд сургуулийн дэргэдэх жилийн курс, 1996-1997

• Монголын оюутны Үйлдвэрчний эвлэлийн дэргэдэх 45 хоногийн курс, 1994

• Нийгмийн ухааны Дээд сургуулийн албан сургалт, 2007 оноос жил бүр аялал жуулчлалын хоёрдугаар курсын оюутнууд

• Монгол, японы эсперанточдын зуны уулзалт, 1995-2000, 2003-2007

• Цахим сургалт тогтмол болж байна.

Монголын Эсперанто-байгууллагууд

• Монголын Эсперанто-Нэгдэл, 1970-1991

• Монголын Эсперанто-Холбоо, 1991-2002

• Монголын Эсперанто-Нийгэмлэг, 2003-

Монголын Эсперанто-хөдөлгөөний зорилго, зорилт Эх орондоо Эсперанто хэл, түүний хүмүүнлэг үзэл санааг түгээн дэлгэрүүлж, дэлхийдахины хүн ардын харилцан ойлголцол, найрамдал, нөхөрлөл, эв нэгдлийн үзэл санаа, энх амгалан байдлыг бэхжүүлэхэд Эсперанто хэл, Эсперанто-хөдөлгөөний гүйцэтгэх үүрэг, оролцоо, ач холбогдлыг өргөжүүлэх үйлст өөрийн хувь нэмрийг оруулах.

• Эсперанто хэлний сургалт, судлал, орчуулгыг өргөжүүлэх

• Эсперанто бүтээл туурвилыг хөхиүлэн дэмжих, сурталчлах

• Дотоод, гадаадын эсперанточид, Эсперанто-байгууллагуудын хоорондын харилцаа, хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх, Эсперанто-их хурал, чуулга уулзалт, үзэсгэлэн яармаг, тэмцээн наадамд тогтмол оролцох, зохион байгуулах

• Соёл, боловсрол, шинжлэх ухаан-технологи, анагаах ухаан, эдийн засаг-бизнес, аялал жуулчлалын зэрэг төрөл бүрийн салбарын хамтын ажиллагаанд Эсперанто хэлийг ашиглах, хэрэглээг нь нэмэгдүүлэхэд тус дөхөм үзүүлэх.

Мөн үзэх[засварлах | edit source]

Цахим холбоос[засварлах | edit source]

 Commons: Esperanto – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
Wiktionary
Wiktionary: Эсперанто – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу