Википедиа

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
White sphere made of large jigsaw pieces. Letters from many alphabets are shown on the pieces.
Википедиагийн лого, хэд хэдэн бичгийн системүүдийн үсгүүдээс тогтсон бөмбөлөг
URL Wikipedia.org
Уриа Хэн ч нэмэрлэж болох чөлөөт нэвтэрхий толь
Ашгийн төлөө эсэх үгүй
Сайтын төрөл Интернэт нэвтэрхий толины төсөл
Бүртгэл шаардлагагүй (хуудсыг хамгаалах, шинэ өгүүлэл бичиг, файл оруулах зэрэгт зайлшгүй шаардлагатай)
Боломжит хэл(нүүд) идэвхитэй 257 хувилбар (нийт 278)
Агуулгын лиценз Creative Commons Attribution/
Share-Alike
3.0
and GFDL dual-license
Эзэмшигч Викимедиа сан (ашгийн бус)
Бүтээгч Жимми Уэйлс, Ларри Сангэр[1]
Нээгдсэн 2001 оны 1 сарын 15
Алексагийн чансаа 8 (2011 оны 1 сарын байдлаар)[2]
Одоогийн статус Идэвхитэй

Википедиа нь дэлхийн олон хэл бүрээр хэн ч хөгжүүлж болох Онлайн нэвтэрхий толь юм. Википедиа (Wikipedia) хэмээх үг нь "Wiki" - Хавай хэлний "хурдан", "Encyclopedia" - Англи хэлний "нэвтэрхий толь" гэсэн үгнээс бүтсэн шинэ нийлмэл үг юм.

Хүн бүр ямар ч бичлэгийг шинээр үүсгэж, засвар оруулж болно.

Википедиа төслийг 2001 оны 1 сарын 15-наас Жимми Уэйлс "Чөлөөт нэвтэрхий толь" нэрийн дор хэрэгжүүлж эхэлсэн бөгөөд энэхүү төсөл нь Викимедиа ашгийн бус байгууллагын нэг хэсэг юм. Бүх бичлэгүүд нь ГНУ чөлөөт баримт бичгийн лицензээр, зурагнууд янз бүрийн лицензээр хамгаалагдсан байдаг. Уэйлс 1996 оноос порно сайт байгуулж ажиллуулж байв.[3]

2011 оны 1 сарын 8-ны байдлаар нийтдээ 278 хэлний Википедиад 17,607,990 өгүүлэл байгаагаас, 3 сая 500 мянга гаруй нь хамгийн анхны википедиа болох Англи хэлний Википедиад, 1 сая гаруй нь герман хэлний википедиад, 1 сая гаруй нь франц хэлний википедиад агуулагдаж байна.

Түүх[засварлах | edit source]

Ward Cunningham гэдэг хүн 1884 онд шинэ вебсайт WIKI -г байгуулсан. Wiki нь хүмүүс шинэ мэдээлэл оруулхын зэрэгцээ засаж янзлах зорилоготой бүтээгджээ. Wiki яваандаа хөгжсөөр wikispaces,wetpaint,wikdot,socialtext зэрэг жижиг төслүүд хэрэгжсэн. Одоо хүмүүс wiki-г хэрхэн ашиглах тухай асуудал гарсан учираас үүнд зориулж хэрхэн мэдээлэл оруулах зааварчилгаа болон төрөл бүрийн үсгийн font-уудыг мөн үсгийн өнгө өөрчлөх зэрэг функцуудыг мэдээлэлийг сонирхолтой болон ойлгомжтой харуулахад туслах зорилгоор нэмжээ.

2000 оны 3 сард Jimmy Wales,Larry Sanger нар free online Encyclopedia буюу Үнэгүй онлайн нэвтэрхий толь-ийг санаачилж энэ нь Encarta,Britannica зэрэг нэвтэрхий толь хэмээн нэрлэгдэх болсон. Үүгээрээ Nupedia-г үүсгэн байгуулсан. Nupedia нь ард иргэдэд тэгш эрхийн тухай хүчтэй шүүмжлэл нийтэлсэн бөгөөд нилээд амжилтанд хүрч тусламж авч эхлэхэд, сүйрэл тохиож олон вебсайтууд дампуурч эхэлсэн ба Nupedia нь нөөц бололцоогүй буруу удирдлагаас болж 2003 онд дампуурчээ. Энэ вебсайт нь 36 сард 24 өгүүлэлтэй байжээ.

Үүнтэй ижил цаг хугацаанд Ward Cunningham, Jimmy Wales хоёр wiki -д update хийж Wikipedia-г байгуулжээ. 2001 оноос өгүүлэл оруулж, янзалж, шүүмжилж болдгоороо давуу байлаа. 2003 онд Nupedia 24 өгүүлэлтэй байсан бол Wikipedia 20000 гаруй өгүүлэлтэй байсанд Jimmy Wales маш ихээр гайхширалд орёон байна.Тэгээл Jimmy Wales Nupedia-гаас татгалзсан ба Larry энд хамтарсангүй. 2003 оноос хойш Wikipedia улам өргөжин тэлсээр 10 сая өгүүлэл нь 260 гаруй улсын хэл дээр бараг 3 сая өгүүлэл нь Англи хэл дээрх өгүүллэлүүдтэй болсон.Wikipedia top 10 вебсайтад багтсан бөгөөд олон түмэнд танигдан Google.com -д бүртгэдсэн. Үүнээс хойш Wikipedia -г улс үндстний зургийн галлерий гэгдэх болсон байна. Ирээдүйд wikipedia яахыг хэн ч мэдэхгүй ч энэ бол хайртай ч бай үзэн яддаг ч бай бидний хамгийн их өгүүлэлтэй нэвтэрхий толь.[4]

Монгол хэлний Википедиа[засварлах | edit source]

2004 оны 2 сарын 28-наас Монгол хэлний Кирилл бичгээрх Википедиа ажиллаж эхэлсэн. Өнөөдрийн байдлаар үүнд 14,727 бичлэг байгаа нь нийт 278 хэлний Википедиагийн дунд 122-р их тоот болж явна. 2011 оны 1 сарын 8-ны байдлаар 11,183 бүртгэгдсэн гишүүнтэйгээс 8 нь зохицуулагч. Сүүлийн 1 сард хувь нэмэр оруулсан (идэвхтэй) гишүүний тоо 98 байна.

Шүүмжлэл[засварлах | edit source]

Интернэт орчны мэдээлэл бүр үнэн зөв байдаггүйг анхаарах хэрэгтэй болдог.

Тухайлбал Википедиагийн нийт өгүүллийн 60% нь ямар нэгэн алдаатай байдаг тухай судалгаа бий. Алдаануудыг ангилж үзвэл түүхэн мэдээлэл 68.5%, огноо 37.7%, компанийн удирдлагын тухай мэдээлэл 37.4%, санхүүгийн мэдээлэл 28.8%, үг, үсгийн алдаа 21.2%, бусад төрлийн алдаанууд 35.2 хувийг тус тус эзэлдэг байна. Энэ нь мэдээллийн хамгийн том онлайн сан хэр найдваргүй болохыг харуулж байгаа хэрэг юм. Өнөөдөр сая сая хүн гэрийн даалгавараас эхлүүлээд бизнес илтгэл хийхдээ Википедиагаас цуглуулсан баримт, материалуудыг ашигладаг.

Гэвч тэдгээр мэдээллүүд олон нийтийн дэмжлэгээр бүрддэг учир хүний санамсаргүй алдаанаас гадна зориудаар бэлтгэсэн хуурамч мэдээллүүд ч орох тохиолдол бас гардаг байна. Харин сайтын удирдлагууд мэдээллийг засварлах талаархи санал, гомдлуудад хариулт өгөхөд хэт хойрго ханддаг нь алдааны хэмжээнд нөлөөлж байна гэж үзжээ. Тухайлбал Википедиа аливаа санал, гомдолд 2 - 5 хоногийн дотор хариу өгөхийг хичээдэг гэдэг ч бодит байдалд хэдэн долоо хоногийн хугацаа зарцуулдаг байна.

Википедиа (Wikipedia) хэмээх үг нь "Wiki" - Хавай хэлний "хурдан", "Encyclopedia" - Англи хэлний "нэвтэрхий толь" гэсэн үгнээс бүтсэн шинэ нийлмэл үг юм.

Мөн судалгаанд оролцогчдын 25% нь тэдний компани болон үйлчлүүлэгчдийн тухай Википедиа дахь мэдээлэл бодит байдлаас зөрж байгаа гэсэн бол алдааны талаархи хүсэлт гаргагчдын дөрөвний нэг нь Википедиагаас ямар нэгэн хариулт аваагүй гэж хариулжээ. Судалгааг Америкийн Олон нийтийн харилцааны нийгэмлэгийн сэтгүүлээс зохион байгуулж олон нийтийн харилцааны 1287 мэргэжилтэнг хамруулан санал асуулга хэлбэрээр явуулсан байна. Википедиад сайн дураараа мэдээ бэлтгэдэг хүмүүс олон сая байдаг. Хүн төрөлхтний мэдлэгт хувь нэмрээ оруулдаг тэдгээр хүмүүсийн дотроос аль хэдийнэ сая мэдээлэл бэлтгэсэн нэг хүн байдаг. Америкийн Индианаполис муж улсын иргэн, 30 настай Justin Knapp 2005 оноос хойш өдөрт дунджаар 385 мэдээлэл бэлтгэж оруулсан байна.

Тэрээр өөрийн мэргэжлийн дагуу улс төр болон гүн ухааны тухай өгүүллүүдийг голчлон бэлтгэдэг бол түүний 1 сая дахь өгүүлэл Википедиаг үндэслэгч Jimmy Wales-ын тухай байжээ. Харин түүний араас 800 мянган өгүүлэл оруулсан Их Британийн иргэн Neil Edwards нэхэж явна. Википедиад мэдээлэл оруулах эрх хэний ч өмнө нээлттэй боловч одоогийн байдлаар албан ёсны бүртгэл бүхий 90 мянган бүлэг сайн дураар ажиллаж байгаа аж.

Гэвч интернэт орчинд танин мэдэхүйн өгүүлэл бэлтгэх ажил нөр их хүч хөдөлмөр шаарддаг. Их бага ч бай хамаагүй 385 нэгж өгүүлэл бэлтгэхийн тулд амралтгүйгээр, өдөр бүр тасралтгүй 10 цаг ажилласан гэж тооцвол 1 өгүүлэлд дунджаар 1 минут 35 секундын хугацаа зарцуулна гэсэн тооцоо гарч байна. Википедиагийн дундаж мэдээлэл ямархуу хэмжээтэй байдгийг бид мэдэх учир ийм их хэмжээний мэдээллийг ганц хүн copy/paste-аас бусад хэлбэрээр бэлтгэх боломжтой эсэхийг төсөөлөх ч бэрх юм.

Мэдээллийг бэлтгэхээс гадна агуулгыг хянаж, алдааг засварлах шаардлага гарах нь мэдээж. Justin Knapp-т тусладаг хүмүүс байгаа эсэх талаар мэдээлэл байхгүй ч Википедиагийн алдааны бодит шалтгаан зарим талаар тодорхой байгаа мэт санагдана.[5]

Википедиа бусад хэлээр[засварлах | edit source]

Бүх хэл · Олон хэлтэй ажиллах · Шинэ хэл дээр Википедиа эхлүүлэх


Мөн үзэх[засварлах | edit source]

Эшлэл[засварлах | edit source]

  1. Jonathan Sidener. "Everyone's Encyclopedia", The San Diego Union-Tribune. 2006-10-15-нд авсан. 
  2. Five-year Traffic Statistics for Wikipedia.org. Alexa Internet. 2010-05-22-д хандсан.
  3. [1]
  4. Орчуулсан Э.Ганзориг-SE11D010,Лхагвадаш-SE11D009 эх сурвалж http://www.milkandcookies.com/link/278214/detail/
  5. Википедиа мэдээлэл ташаа байх нь бий

Гадны холбоос[засварлах | edit source]