Амбагай (манж)

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
— «Абахай хаан» гээд холбогдов —
Харайх: Удирдах, Хайлт
Амбагай
Хожуу Алтан улсын хаан (1626-1636)
Чин улсын хаан (1636-1643)
清 佚名 《清太宗崇德皇帝朝服像》.jpg
Хожуу Алтан улсын хаан
Хаанчлал 1626.10.20 – 1643.09.21
(17 жил, 2-р хаан)
Төрсөн огноо 1592 оны 11 сарын 28 (1592-11-28)
Өнгөрсөн огноо 1643 оны 9 сарын 21
(50 насалсан)
Өмнөх Нурхач
Удаах Эеэр засагч
Эцэг Нурхач
Эх Шяоцигао
Ургийн овог Айсингиоро
Оны цол Хожуу Алтан улс
(1626-1636)
манж: Абка-и суре
монгол: Тэнгэрийн сэцэн
хятад: Тяньцун
Чин улс
(1636-1643)
манж: Вэсихун эрдэмунгэ
монгол: Дээд эрдэмт
хятад: Чундө

Амбагай [сэцэн] (1592-1643; 51 насласан) — 1626-1643 онд төр барьсан Чин улсын хоёрдугаар хаан, манж хүн байв.

Нэр[засварлах | edit source]

Хааны төрсөн нэр тодорхойгүй. Хунтайж, Амбагай, Богд хаан гэсэн нэрс бий. Абахай гэж оросоор дамжсан нэр. Хоёр өөр оны цолтой. Тухайлбал 1926-1936 оны Хожуу Алтан улсын Тэнгэрийн сэцэн, манжаар Абка-и суре, хятадаар Тяньцун, 1936-1943 оны Чин улсын Дээд эрдэмт, манжаар Вэсихун эрдэмунгэ, хятадаар Чундө, хааны цолыг Чин Тайзун гэдэг.

Бага нас[засварлах | edit source]

Манж нар улсаа байгуулсны дараа Мин улсыг эзлэх бодлого явуулж бай Гэвч энэ бодлогод нь Монголчууд тээг болох болжээ. Монголын Их хаан Лигдэн хаан нийт Монголчуудыг нэгтгэх төрийн бодлого явуулж байсан ба түүний эсрэг өмнөд Монголын ноёд тэмцэлдэж байв. Өмнөд Монголын ноёд Лигдэнг эсэргүүцэхийн төлөө Нурхачийн үеэс Манжтай холбоотон болох бодлого барьж байлаа. Харин Нурхачи Лигдэнг дарж, өмнөд Монголын ноёдыг өөртөө дагаар оруулах бодлого барьж байсан юм. Абахай хаан Нурхачийн бодлогыг үргэлжлүүлэхийн зэрэгцээ Монголын талаарх түүний бодлогыг улам боловсронгуй болгожээ. Жишээ нь: Нурхачи хааны үед Манжтай холбоотон болсон Монгол ноёдын ихэнхи хэсэг нь холбоотны тангарагаасаа няцаж, урвах явдал их гардаг байжээ. Харин Абахай хаан Монгол ноёдыг тавьсан тангарагтаа үнэнч байхыг шаардаж, тангарагаа зөрчвөл шийтгэж байхаар болсон ажээ. Үүний үр дүнд Манж, Монголын цэрэг Лигдэн болон Мин улсын эсрэг довтлох явдал тогтмол болов. Умард Алтан улсын Нурхачи хааны үед Лигдэн Мин улстай холбоотны гэрээ байгуулж, Мин улсын хилийг Манжийн довтолгооноос хамгаалах болсон ба үүнийхээ төлөөсөнд Мин улсаас жил бүр 13000 лан мөнгө авдаг байсан ажээ. Абахайн үед Манж нарын Мин улс руу хийх довтолгоон ширүүссэн тул Мин улс Лигдэнд жил бүр 81000 лан мөнгө өгдөг боллоо. 1630-аад онд Абахай хаан өмнөд Монголын зарим ноёдтой хамтран Лигдэнгийн эсрэг тэмцсэн бөгөөд улмаар 1632 онд Лигдэнг довтлоход Лигдэн Хөх нуур руу ухарчээ. Манжийн цэрэг Лигдэнг нэхэж, Түмэдийн нутагт байсан Байшин (одоогийн Хөх хот) хотыг шатаасан байна. Лигдэн хаан Хөх нуур руу ухарч яваад 1634 онд нас баржээ. Түүний эхнэр, хүүхэд, харъяат албатыг Манж нар хураан авч, захиргаандаа оруулав. Түүний дараа 1636 онд өмнөд Монголын 16 аймгийн ноёд чуулган нийлж, Манжийн хаан Абахайг Монголын хаанд өргөмжилсөн байна. Абахай Умард Алтан улсын нэрийг Цинь хэмээн өөрчилж, Тэнгэрийн сэцний хэмээх оны цолоо Дээд эрдэмтийн хэмээн халжээ. 1643 онд Абахай хаан нас баржээ. Зарим эх сурвалжид түүнийг хордуулсан гэдэг ажээ. Тэрээр албан ёсны гурван хатантай байсан бөгөөд тэдгээр нь бүгд Монгол хүмүүс байжээ.

Гэр бүл[засварлах | edit source]

Эцэг эх[засварлах | edit source]

Эцэг:Нурхач баатар Эх:Шиао Ци Гао хатан

Хатад, татвар[засварлах | edit source]

  1. Боржигин Жэржэр (1600-1649),Хорчины Мангус тайжын охин. 1614 онд хааны ордонд орж, 1636 онд их хатан болсон. 1643 онд бэлбэсэн хатан болсон. Хожим нь Шиаодуаньвэнь хатан гэж нэхэн өргөмжлсөн. Дээд эрдэмт хааны 2,3,8 дугаар охидыг нь төрүүлсэн.
  2. Боржигин Бумбутай (1613–1688), Хорчины Зайсан тайжын охин. Боржигин Жэржэрийн үеэл. 1625 онд Дээд эрдэмт хаантай ураг барилдаж, 1636 онд Юнфу ордны Жуан татвард өргөмжлүүлсэн. 1643 онд түүний хүү Фулин, хаан сууснаар бэлбэсэн их хатан болжээ. 4,5,7-р охидыг нь төрүүлж өгсөн.
  3. Боржигин Харжүл (?-1641), Зайсан тайжын охин. Бумбутай хатны эгч. 1634 онд гэрлэж, 1636 онд Гуаньсуй ордны Чэнь татвард өргөмжлөгдсөн. Дээд эрдэмт хааны хайрт хатны нэг байсан. 1637 онд нэг хүү төрөөл, удалгүй эндсэн.
  4. Боржигин Намужун,(?-1674), Хорчин аймгийн хүн. өмнө нь Лигдэн хутагт хааны их хатан байсан. 1634 онд Лигдэн хааны нас барж, манж цэрэгт олзлогдсны дараа Манжийн хаан өөрийн хатан болгосон. Монголын түүхэн сурвалж бичигт Нагнан тайху гэдэг. 1636 онд Линьжи ордны эрхэм татвар болжээ. Тэрээр түүнд Бөмбөгөр хэмээх хүү, 11-р охиныг нь төрүүлсэн. Өмнөх хүү Абунайг нь манжийн хаан өргөмөл хүүгээ болгож, Абутай гэж нэрлэсэн.
  5. Боржигин Бадамжав (?-1667), Лигдэн хааны бага хатан байсан. Манжид олзлогдоод хааны татвар болжээ. 1636 онд Яньчин ордны татвар хатнаар өргөмжлөгдсөн. Хүүхэд төрүүлээгүй.
  6. Ниохуру овогт Нэгдүгээр татвар Манжийн хааны анхны хатан. Иду ноёны охин. Лобохойг төрүүлсэн.
  7. Уланара овогт хоёрдугаар татвар, Хүүгэ, Лүгэ, нэг охин төрүүлсэн.
  8. Иэхэнара овогт татвар
  9. Боржигин овогт татвар
  10. Нара овогт татвар
  11. Хилэй овогт татвар
  12. Янжа овогт татвар
  13. Иргэн Гиоро овогт татвар
  14. Овог нь тодорхойгүй татвар, Түсэ агийг төрүүлсэн.
  15. Овог нь тодорхойгүй татвар, 12-р гэгэг төрүүлсэн.

Хөвгүүд[засварлах | edit source]

  1. Хүүгэ 豪格 (1609–1648), Уланара овогт хатнаас мэндэлсэн.
  2. Лүгэ 洛格 (1611–1621), Уланара овогт хатнаас мэндэлсэн.
  3. Лобохой 洛博會 (1611–1617), Ниохуру овогт хатнаас мэндэлсэн.
  4. Ибусу 葉布舒 (1627–1690), Янжа овогт татвар эмээс төрсөн.
  5. Шосэ 碩塞 (1628–1655), Иэхэнара овогт татвар эмээс төрсөн.
  6. Гүсэ 高塞 (1637–1670), Нара овогт татвар эмээс төрсөн.
  7. Цаншу 常舒 (1637–1699), Иргэн гиоро овгийн татвар эмээс төрсөн.
  8. Нэр нь тодорхойгүй 8-р агь (1637–1638), Гуаньсуй ордны Чэнь татвар Боржигин Харжол хатнаас төрсөн.
  9. Фулин 福臨 (1638–1661), Боржигин Бумбутай хатнаас төрсөн.
  10. Түүсэ 韜塞 (1639–1695), Нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн.
  11. Бөмбөгөр 博穆博果爾 (1642–1656), Линьжи ордны эрхэм татвар, Боржигин Намужун хатнаас төрсөн.

Охид[засварлах | edit source]

  1. Аухан гүрүн гүнж (敖漢)(1621–1654); 1633 онд Монголын Банди тайжтай гэрлэсэн.[44]
  2. Вэньжуан гүрүн гүнж(靖端長公主), жинхэнэ нэр нь Маката (馬喀塔) (1625–1663); 1635 онд Чахарын Эжэй хантай гэрлэсэн. 1661 онд Эжэй ханы дүү Абунайтай гэрлэсэн.
  3. Жиндуань гүрүн гүнж (靖端長公主) (1628–1686); 1639 онд Хорчины Житатай тайжтай гэрлэсэн.
  4. Юнму гүрүн гүнж (雍穆長公主), жинхэнэ нэр Яту (雅圖) (1629–1678); 1641 онд үеэл Биртахартай гэрлэсэн.
  5. Шухуй гүрүн гүнж (淑慧長公主), жинхэнэ нэр Ату (阿圖) (1632–1700)
  6. Гүрүн гүнж (1633–1649), Хорчины Цэвээн тайжтай гэрлэсэн.
  7. Шүжэ гүрүн гүнж (淑哲長公主) (1633–1648)
  8. Юн ань гүрүн гүнж (永安長公主) (1634–1692)
  9. 9-р гэг (1635–1652).
  10. 10-р гэг (1635–1661).
  11. Дуаньшүнь гүрүн гүнж(端順長公主) (1636–1650).
  12. 12-р гэг (1637–1678).
  13. 13-р гэг (1638–1657).
  14. Кэчүнь гүрүн гүнж (和碩恪純長公主) (1642–1704/5)Чахарын Хилэй 奇壘 овгийн татвар эмээс төрсөн. У Сан Гүйн хүү У Иншиунтай 1653 онд гэрлэсэн. 1673 онд У Ин Шиун алуулсан.
Өмнөх
Нурхач
Чин улсын хаан
1626—1643 он
Дараах
Эеэр засагч