Амбагян

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Амбагян
Хятан улсын хаан
Хаанчлал 907.02.27 – 926.09.06
(19 жил, 1-р хаан)
Төрсөн огноо 872 он
Өнгөрсөн огноо 926 оны 9 сарын 6
(54 насалсан)
Өмнөх
Удаах Яогу
Их хатан 1 хатан, 1 татвар
Хүүхэд 4 хүү, 1 охин
Эцэг Салади
Эх Янмужин
Ургийн овог Елюй

Амбагян (Абууж, Амбагай; 872-926; 54 насласан) — 907-926 онд төр барьсан Хятан улсын анхны хаан байв.

Бага нас[засварлах | edit source]

Амбагян 872 онд хятан үндэстэн Елюй овогт Салади хэмээх толгойлогчийн хүү болон Их Хянганы өвөр, одоогийнхоор Өвөр Монгол орны хаа нэгтээ төрсөн. Хожим Яонянь хэмээн нэрийдсэн овгийн Яньмужинь хэмээх хатнаас төржээ.

Домогт өгүүлснээр эх нь «нарны гэрэл хэвлийд нь туслаа» хэмээн зүүдэлж жирэмсэлсэн гэх бөгөөд түүнийг мэндлэхэд гэр дүүрэн гэрэл сацарч бие нь 3 настай хүүхэд шиг том байж, 3 сартайдаа хөлд орсон гэнэ. Түүнийг багад эцэг нь дайсагнагч аймагт алуулсан бөгөөд Абаожиг эмэг эх нь нууж өсгөсөн гэдэг.

Толгойлогч[засварлах | edit source]

Шаньси дахь Абаожи, Ли Кэюн нарын дурсгалын хөшөө

Хятан аймаг Их Хянганы өврөөр байсан бөгөөд нурууны араар татар хэмээх ши, шивэй, угу зэрэг бусад нүүдэлчин монгол аймаг, хятанаас зүүн тийш тунгус угсааны анчин зөрчин аймаг байв. Абаожи 901 оны үед хятаны Елюй аймгийн толгойлогч болж 902-906 онд цэрэг засан эдгээр хөрш аймгийг ихээр эзэлж 907 онд Хятан улсыг үндэслэн байгуулжээ.

905 онд 7 түмэн цэрэг дагуулан одоогийн Шаньсид байсан Ли Кэюнтай уулзан анд барилдаж, дайсантай байлдахад эвсэж байв.

Хаан[засварлах | edit source]

907 оноос хойш хорин жилийн турш дорнод этгээдийн тариачин Бохай улсыг уулгалан байлджээ.

911 онд Амбагян дүү нар түүнийг унагахаар тэмцсэн бөгөөд 913-917 оны хооронд дарж авчээ.

Урвалгыг дарсны дараа Амбагян хаан цол хэрэглэдэг болсон. Түүний хааны цолыг нангиад сурвалжид Ляо Тайзу, оны цолыг 916-922 онд Шэньцэ, 922-926 онд Тяньзань, 926 онд Тяньшянь гэж бичсэн байна.

Энэ үед түүний орд өргөө нийслэл нь одоогийнхоор Баарин зүүн хошууны нутагт байв.

916 оноос хойш Монгол орноо байсан аймгуудыг бүрэн эрхшээж, 924 онд Дунд Ази руу халдаж байсан.

920 онд нангиадын ханз үсэгт суурилсан хятан их үсгийг зохион улсын зарлиг тушаал бичихэд хэрэглэх болсон ба 925 онд уйгурт элчээр очсон дүү нь хүрч ирж уйгур үсэгт суурилсан хятан бага үсгийг зохион хэрэглэжээ.

925-926 онд Хятаны их цэрэг холбоотныхоо хамтаар Бохай улсыг довтлон мөхөөж, газар нутгийг хураан авчээ. Хаан мөн онд өвчнөөр нас барсан.

Өв[засварлах | edit source]

Амбагян Хятан улсыг үндэслээд дорно зүгт Ялу гол, өрнө зүгт Монголын тэгш өндөрлөгт ноёрхсон их улсыг үлдээжээ.

916 онд ханхүү болсон 1-р хүү Туюй нь Бохайн нутгийг эзэлсэн Дунданий хан суусан бөгөөд 2-р хүү Яогу нь Хятаны төрийг залган хаан суужээ.

Гэр бүл[засварлах | edit source]

  • Эцэг — Салади толгойлогч — Елюй овогт
  • Эх — Яньмужинь — Яонянь овогт
  • Хатан — Шулюй хатан (879-953), бас нэг татвар хатан
  • Хүү — Туюй (899-937), Яогу (902–947) хаан, Лиху, Ялиго
  • Охин — Жигу
Өмнөх
Хятан улсын хаан
907—926 он
Дараах
Яогу