Баянмөнх жонон

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Jump to navigation Jump to search

Баянмөнх жонон нь (1452-1479) Тайсун хааны дүү Агваржин жононгийн хүү Хархуцаг тайж, Ойрадын Эсэн тайшийн охин Цэцэг хатан нарын ганц хүү юм. Тэрээр Ойрадын Эсэн тайш 1452 онд Зүүн Монголын бүхий л томоохон цэргийн зүтгэлтэн, ихэс язгууртан, ноёдыг нэгэн чуулганы үеэр хядаж устгасан тэр л цаг мөчид төрж Алтан ургийн цөөн хэдэн хүний нэг болсон байсан. Эсэн тайж Хархуцаг тайжийг хорооход Цэцэг хатан 7 сартай жирэмсэн байжээ. Тэр үед Эсэн тайж Цэцэг хатнаас хүү төрвөл хорооно, охин төрвөл хүнд өгнө гэсэн байна. Цэцэг хатан хүү төрүүлэхэд Эсэн тайжийн хүмүүс хороохыг завдсан ч Цэцэг хатан өөрийн эмэг эх Самар тайху дээрээ очиж охин төрсөн хэмээн худал хэлж, охин хувцас өмсгөн 5 нас хүртэл нуужээ. Самур тайху Баянмөнхийг 5 настайд нь өөрийн 4 жанжингаар хамгаалуулан Монголын төв нутагруу явуулжээ. Лу.Алтан товчид тэмдэглэснээр Баянмөнхийг Урианхайн Хутагт Шүүсийнд авч ирсэн. Амьд үлдсэн Баянмөнх жононг 14 настай байхад нь Мандуул хаан түүний талаар сонсож өөрийн хажуудаа авчээ. Баянмөнх жонон нь бусад жононгууд дундаас их этгээд ааштай жонон байжээ. Эрэлхэг зориг, байлдааны чадвартай хэрнээ эм хүмүүний хувцсанд ихэд дуртай жонон байв. Иймээс түүнийг халх ноёд хаан болж чадахгүй гээд тоосонгүй. Тиймчиг учраас Мандуул хаан түүнийг харгүйгээр хажуудаа байлгасан. Мандухай хатан Баянмөнхийн талаар худал цуу тарахад Мандуул хаан Баянмөнхийг ордноос гаргаж, Хутагт Шүүсийн Шихэр нэрт охиныг нь хатан болгон өгч, Болод жонон цол хүртээж, Баруун 3 түмнийг мэдүүлсэн. Шихэр тайху нэгэн хөвүүн төрүүлсэн нь Батмөнх Даян хаан байсан. Мандуул хаан Баянмөнх жонон, Мандухай сэцэн хатан хоёрын талаар дахин худал цуу тарахад түрэмгийлж Исмэл тайжид цэрэг өгч явуулан хөнөөлгөсөн.

Түүхэн он цагийн зөрүүд[засварлах | edit source]

Түүний нас барсан он цагийн талаар зарим талаар ихээхэн зөрүүтэй үзэл байдаг. Энэ бол Монгол сурвалжын тэмдэглэгдсэн хугацаа нь Мин улсын судар зэрэг түүхэн сурвалжид бичигдсэн хугацаатай зөрж байдаг. Үүнээс үүдэж одоо хүртэл гадаад болон дотоодод Баянмөнх жононг 1452-1470, 1452-1479, 1452-1487 онд амьдарч байсан тухай судлаачдын таамаглал их байдаг.

  1. Эхний хугацааг монгол сурвалжуудын жилийг орчин цагийн тоололтой тооцон гаргасан тооцоолол юм.
  2. Харин 1479 онд нас барсан гэх нь хятад сурвалжын мэдээг үндэслэсэн байх ба Мандуул хааныг 1467 бус 1479 онтой дүйцэх хятад тоололын онд нас барсан гэж гардаг. Хятад сурвалжыг дагахад хүрвэл Мандуул хаан 1475-1479, Батмөнх хаан 1480 юмуу 1488 онд хаан болсон гэж үздэг.
  3. Мөн 1487 онд таалал төгссөн гэсэн хугацааг Даян хааныг 1488 онд Мин улсын хаанд өөрийгөө бүх Монгол улсын хаан боллоо гэдгээ явуулсан захианаас улбаалж гаргасан байгаа нь монголын түүх бичлэгт маш том зөрүү үүсгэж байгаа.
Өмнөх
Агваржин жонон
Жонон
1463-1467?
Дараах
Улсболд жонон