Хасагийн дээрэмчид

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Jump to navigation Jump to search

Хасагийн дээрэмчид гэдэг нэр нь Монгол улсын баруун хязгаарын хилийг 1910-1950 онд зөрчин зэвсэгт дээрэм, аллага хийх ба цэргийн тагнуул, хилийн тулгаралт, мөргөлдөөн үүсгэж байсан зэвсэглэсэн хасагуудыг хэлдэг байсан хэллэг юм. Хасагууд 1910-1913 онуудад Богд хаант Монгол улсын Баруун хязгаар нутагт Шинжааны зүгээс зэвсэглэсэн дээрэм хийж эхэлсэн байна. Эдгээр дээрэмчид нь шинэхэн байгуулагдсан Монгол улс нь баруун хязгаарын хилээ хамгаалах тал дээр сулхан байсан байдлыг далимдуулан баруун монголчуудыг дээрэмдэн адуу малыг олон тоогоор дээрэмдэн авахаас гадна аллага хийж жирийн малчин монголчуудыг алж устгаж байсан байна. Гэвч Жа лам буюу Дамбийжаагийн захирсан цэрэг хасагийн дээрэмчдийг бут цохин толгойлогч нарыг нь шийтгэсэнээс хойш хасагууд дахин ийм зэвсэгт дээрэм хийж, аллага үйлдээгүй хэсэг хугацаанд тайван болсон байна. Ардын хувьсгал ялж, БНМАУ байгуулагдсанаас хойш Монголын баруун хязгаар болон өмнөд хилийн дагуу эрх ямбаа алдсан тайж язгууртан лам нар зэвсэгт дээрмийн бүлэг болох баартагчин нарыг зохион байгуулж, дээрмийн халдлага хийх болсон байна. Энэхүү баартагчингуудтай хасагууд хамтран дээрэм хийж байжээ. Энэ үед хил хамгаалалт нь цөөн тоотой хилийн харуулаар хамгаалагдаж байсан сул талыг ашиглан эдгээр дээрэмчид нутгийн гүн рүү чөлөөтэй нэвтрэн дээрэм хийдэг байжээ. Энэ үед хасагууд ийм хүнд нөхцлийг далимдуулан дахин идэвхжиж зэвсэглэсэн дээрэм тонуул хийж байсан ба хилийн харуул руу хүртэл заримдаа халдаж байжээ. Ингэж хасагийн дээрэмчид 1930-д онд дахин гарч ирсэн байна. Үүний эсрэг хилийн цэргийг хүч нэмэгдүүлэх болон тусгай отряд үүсгэн тэмцэх замаар хасагийн дээрэмчдийн үйлдлийг таслан зогсоож байсан бөгөөд 1940-д онд Дорнод аймагт байрлаж байсан Монголын ардын хувьсгалт цэргийн морьт хороог Баруун хязгаарын Бодончид татан аваачиж байрлуулснаар хасагийн дээрэмчдийн халдлага нэг хэсэг зогссон байна. 1940-1950 онд Шинжаанд гарсан Зүүн туркестаны бүгд найрамдах улс байгуулах зорилго бүхий зэвсэгт бослогуудын үед Шинжаанаас гаралтай Оспан хэмээх нэгэн хасагуудын зэвсэгт бүлгийг зохион байгуулан Хасагийн тусгаар улсыг байгуулахаар тэмцсэн байна. Энэ үед хасагийн дээрэмчид дахин идэвхжсэн байна. Оспан нь улмаар олон талтай хувирамтгай бодлого барьж байсан бөгөөд 1946 оноос эхлэн хятадын Гоминдааны талд бүрэн орж, түүний даалгаврыг биелүүлж эхэлсэн байна. Оспаны удирдсан хасагийн дээрэмчид нь Монголын баруун хязгаарын хилийг байнга зэвсэглэн цөмөрч дээрэм тонуул аллага хийхээс гадна гоминдааны даалгавраар хилийн цэргийн байрлал, тоо, хүч, хил хамгаалалтын байдлыг тагнах, хилийн цэргийн харуулыг довтлох, амьд хил барих зэрэг цэргийн тагнуулын даалгаварыг биелүүлж байснаас гадна гоминдааны цэрэгтэй хамтран БНМАУ-ын хил рүү цөмрөн байлдаан хийж байсан байна. Үүний эсрэг яаралтай арга хэмжээ авч хилийн цэргийн хүчийг нэмэгдүүлэх, орон нутгийн иргэдээс өөрийгөө хамгаалах морьт отрядуудыг зохион байгуулах, цэргийн агаарын хүчний хэсгийг татах зэрэг арга хэмжээ авснаас гадна хил хамгаалалтыг чангаруулж хасагийн дээрэмчдийн эсрэг шат дараалсан операци явуулсаны үр дүнд хасагийн дээрэмчдийг бут цохин хилийн тайван байдлыг хангасан түүхтэй.

Мөн үзэх[засварлах | edit source]

Урлагийн бүтээл[засварлах | edit source]

  • Босго тотго олон ангит уран сайхны түүхэн кино. МНВ телевизийн бүтээл.2013 он
  • Хил дээр Монголын уран сайхны кино.
  • Ц.Уламбаяр. Дархан хилийн манаа. тууж