Өндөрхангай сум

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Jump to navigation Jump to search
Өндөрхангай сум
ᠥᠨᠳᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋ᠠᠢ ᠰᠤᠮᠤ
сум
Öndörkhangai sum
öndurqangɣai sumu
өндүрханггаи суму
Улс, орон Монгол улс Монгол (МУ)
Дээд нутаг Mn coa uvs aimag 1999.svg Увс аймаг
Дотоод хуваарь Таван баг:
1. Цалуу
2. Батсайхан
3. Цагааннуур
4. Жаргалант
5. Цэцэрлэг
Сумын төв Жаргалан [1]
ᠵᠢᠷᠭᠠᠯᠠᠩ
Газар нутаг 4.7 мянган км² [2]
Хүн ам (2012) 3,153 хүн [2]
Шуудан-дугаар 85030
Хаяа залгаа
газар, нутаг
Баруунтуруун
Цагаанхайрхан
Зүүнхангай
Сантмаргац
Газар дай-
дын урт
Улаангом (286 км)
Улаанбаатар (1130 км) [2]

Өндөрхангай нь Увс аймгийн сум юм. Ханхөхийн нурууг дамжсан 422.4 мянган га нутаг дэвсгэртэй. Улаанбаатараас 1080 км, Улаангомоос 268 км зайтай, төв нь Цэцэрлэг. 2013 оны байдлаар хүн ам 3153, үүнээс эрэгтэй 1576, эмэгтэй 1577 оршин суугчтай.

Түүх[засварлах | edit source]

Хуучнаар Халхын Засагт хан аймгийн Ачит вангийн хошууны нутаг. 1924 оноос Хантайшир уулын аймгийн Ханхөхий уулын хошуу гэж байгаад 1931 онд Ханхөхий сум тасарч даргаар нь Пунцагнамжил (улсын начин Цэдэнбалжирын аав) сонгогдон, сум дотроо арав хүртэл дугаартай хорингуудад хуваагдаж байснаа 1932 онд Өндөрхангай сум гэж нэрлэгдэх болж, хорингууд татан буугдаж 11 багтай болжээ. 1934 онд мал эмнэлэг, 1937 онд хүн эмнэлэг, 1938 онд гар үйлдвэрийн артель байгуулагдаж, 1939-1940 онд хүн, малын бага эмчийн салбар, 1940 онд бага сургууль өмнөх сургуулийн суурин дээр байгуулагдаж барилга байшинтай болж, орон тоо төсөв нэмэн өргөжжээ.

1939 онд улаанбулан, 1947 онд сүү тосны завод, 1949-1952 онд “Улаан энгэр”, “Бадрал”, 1958 онд “Ханхөхий” нэгдлүүд байгуулагдаж, 1959 он гэхэд цөм нэгдэж “Шинэ зам” нэгдэл болжээ. 1955 онд малын их эмчийн салбар, 1957 онд хүний их эмчийн салбар, 1960 онд 7 жилийн дунд сургууль, ХАА-н цаг уурыг ажиглах цэг, 1963 онд цэцэрлэг, 1963 онд ҮЗХ-ийн станц, банкны тооцооны касс, 1964 онд радио узель, 1965 онд ясли, онгоцны буудал, 1967 онд 8 жилийн дунд сургуультай болжээ. 1958-1966 он хүртэл 30 ортой эмнэлэг, 320 хүүхдийн хичээлийн байр, сумын клуб, артелийн үйлдвэрлэлийн байр, бригадын улаан булангууд, нэгдлийн 4 айлын сууц, халуун ус, гуанз зочид буудал, контор, номын сан, орон нутгийг судлах кабинет, авто гараж, барааны агуулах зэрэг барилгууд нэмж баригджээ.

2000 он гарсаар олон өрх айл Орхон, Дархан, Төв, Сэлэнгэ аймагт малтайгаа шилжсэн зэргээс шалтгаалж хүн амын тоо нилээд багассан байна.

Хүмүүс[засварлах | edit source]

Өндөрхангай сумаас соён гэгээрүүлэгч, нэрт яруу найрагч С.Лувсандондов, төрийн сайд Л.Гончигдамба гүн, төрийн сайд П.Дамдин, генерал Ч.Түмэндэмбэрэл, хөдөлмөрийн баатар Л.Гангиа, Х.Дэлэг, Ө.Санхувраг, З.Шархүү, Монгол Улсын гавьяат хуульч Даниагийн Алтангэрэл, ардын жүжигчин Г.Түмэндэмбэрэл, Ж.Лхамхүү, төрийн соёрхолт Л.Шаравдорж, улсын заан М.Яринпил, Ж.Ганболд, начин П.Цэдэнбалжир, В.Малиа, Д.Даваасамбуу, С.Дангаасүрэн зэрэг бөхчүүд, академич М.Даш, эрдэмтэн Б.Ганболд, Б.Бат-Очир, Ж.Бат-Очир, Ц.Гүндсамбуу, Д.Дамдин, Д.Лханаг, М.Отгон, Р.Рагчаа, М.Тайван, М.Баатархүү, Т.Мэндсайхан, Б.Нямгэрэл, Д.Мянганбаяр, яруу найрагч Г.Санжжав, Зураач яруу найрагч Б.Пүрэвсүрэн, Гэгээн Муза наадмын гранпри шагналт зохиолч, яруу найрагч Б.Цогнэмэх, МУ-ын алдарт уяач Д.Цэнд-Аюуш, Сүхээ, Ж.Дамдин зэрэг хүмүүс төрөн гаржээ.

Эдийн засаг[засварлах | edit source]

Сумын эдийн засагт мал аж ахуй голлоно. 1990-ээд оны ардчиллын жилүүдэд мал хөрөнгө хувьчлагдсанаар малын тоо өсч 1990 онд 102,000 толгой мал тоологдсон бол 1999 онд 130,333 толгойд хүрч 30 шахам мянган толгойгоор өссөн боловч 2000 онд 93178 мал тоолуулжээ. 2013 оны байдлаар 131,991 мал тоолуулснаас ямаа 57593, үхэр 6790, адуу 6572, тэмээ 329, хонь 60707 байна.

Зүүлт, тайлбар[засварлах | edit source]

  1. МУИС-МХСС. «Монгол хэлний хадмал толь». Улаанбаатар 2011.
  2. 2.0 2.1 2.2 Увс аймгийн Статистикийн хэлтэс. «2012 оны жилийн эмхтгэл».