Айдахо
| Айдахо Муж Улс State of Idaho | |||||||||||
| |||||||||||
| Албан ёсны хэл | англи | ||||||||||
| Нийслэл | Бойси | ||||||||||
| Хамгийн том хот | Бойси | ||||||||||
| Хамгийн том хотуудын бөөгнөрөл | Эрдэнэсийн сангийн хөндий | ||||||||||
| Нутаг дэвсгэр | АНУ-д 14-д орно | ||||||||||
| - Нийт | 216,632 км² | ||||||||||
| - Өргөн | 491 км | ||||||||||
| - Урт | 771 км | ||||||||||
| - Усны эзлэх % | 0.98 | ||||||||||
| - Өргөрөг | 42° N - 49° N | ||||||||||
| - Уртраг | 111°03′ W - 117°15′ W | ||||||||||
| Хүн ам | АНУ-д 39-д орно | ||||||||||
| - Нийт | 1,499,402 (2007 оны тооцоо)[1] | ||||||||||
| - Нягтшил | 6.04/км² АНУ-д 44-д орно | ||||||||||
| Өндөр | |||||||||||
| - Хамгийн өндөр цэг | Бора оргил[2] 3,862 м | ||||||||||
| - Дундаж | 1,524 м | ||||||||||
| - Хамгийн нам цэг | Снэйк гол[2] 217 м | ||||||||||
| АНУ-д нэгдсэн | 1890 оны долдугаар сарын 3 (43) | ||||||||||
| Амбан захирагч | Бутч Оттер (БНН) | ||||||||||
| Дэд захирагч | Жим Риш (БНН) | ||||||||||
| АНУ-ын сенатчид | Ларри Крэйг (БНН) Майк Крэйпо (БНН) | ||||||||||
| Конгрессын төлөөлөгчид | Жагсаалт | ||||||||||
| Цагийн бүс | Номхон Далай: UTC-8/-7 | ||||||||||
| Товчлолууд | ID US-ID | ||||||||||
| Вэбсайт | www.idaho.gov | ||||||||||
Айдахо Муж Улс (Англи: State of Idaho) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Баруун Хойд Номхон Далайн бүс нутаг оршдог муж улс юм. Тус муж улсын хамгийн том хот бөгөөд нийслэл нь Бойси хот. Айдахо нь 1890 оны 7-р сарын 3-нд АНУ-ын 43 дахь муж улс болон нэгдсэн. Айдахо нь хойд талаараа АНУ-ын 6 муж болон Канадын Бритиш Колумбиа мужтай хиллэдэг байна.
АНУ-ын хүн амын тооллогын товчооны мэдээлснээр 2020 оны байдлаар тус мужийн хүн ам 1,841,377 байв. Муж улсын шуудангийн товчлол ID. Айдахо муж улс нь байгалийн баялаг ихтэй тул Эрдэнийн чулуун муж улс гэсэн хочтой болжээ. Муж улсын уриа нь Esto Perpetua (латинаар "Энэ үүрд байг" гэсэн үг).
Тус мужийн хамгийн том хот бөгөөд нийслэл нь Бойси юм. Айдахо мужийн хууль тогтоох байгууллага зэрэг мужийн засгийн газрын гол байгууллагууд энд байрладаг.
Түүх
[засварлах | кодоор засварлах]Айдахо мужийн Салмон гол (Колумбийн сав газар) дээрх Куперс Ферри хэмээх палеолитын сүүл үеийн дурсгалт газруудаас олдсон эд өлгийн зүйлс (хөхтөн амьтны ясны хэлтэрхий, нүүрсний үлдэгдэл) 15,280–16,560 жилийн өмнөх үеийнх юм. Айдахогийн чулуун багаж хэрэгсэл нь Японы Хоккайдо арал дээрх Камиширатаки 2 хэмээх плейстоцений сүүл үеийн дурсгалт газраас олдсонтой төстэй юм. Энэ нь хүмүүс анх Номхон далайн эрэг дагуу Азиас Америк тив рүү нүүдэллэж байсныг харуулж байна.
Айдахо мужид анх ирсэн цагаан арьстнууд нь 1805 оны 8-р сарын 12-нд Лемхи даваагаар дайран өнгөрсөн "Льюис, Кларк нарын экспедиц"-ийн гишүүд байв. Дараагийн жилүүдэд Айдахогийн газар үслэг эдлэлийн компанийн анчид идэвхтэй судалж эхэлсэн. Цаашилбал, тухайн үед Орегоны нутаг дэвсгэрийн нэг хэсэг байсан Айдахо нутаг нь АНУ болон Их Британийн хоорондох нутаг дэвсгэрийн маргааны сэдэв болсон юм. АНУ болон Их Британийн хооронд Орегоны нутаг дэвсгэрийг АНУ-д баталгаажуулсан эцсийн гэрээ 1846 оны 6-р сарын 15 хүртэл байгуулагдаагүй байв. Тэр үед үслэг эдлэлийн нөөц ихээхэн шавхагдсан байв. Гэсэн хэдий ч 1850, 1860-аад онд Айдахогийн нутаг дэвсгэрт алтны баялаг ордууд нээгдэж, улмаар хайгуулчид хурдацтай орж ирж, анхны хотууд байгуулагдсан. Үүний үр дүнд анхны суурьшигчид болон уугуул иргэд болох индианчуудын хоорондох зөрчил эрс нэмэгджээ.
1863 оны 3-р сарын 4-нд Ерөнхийлөгч Абрахам Линкольн Айдахо мужийг байгуулах тухай захирамжид гарын үсэг зурав. Удалгүй Айдахо мужид Мормончууд болон тэдний өрсөлдөгчдийн хоорондох улс төрийн хурцадмал байдал улам бүр эрчимжжээ. Үүний үр дүнд 1886–1887 онд Айдахо Вашингтон, Невада мужуудын хооронд хуваагдах ирмэг дээр байв. Гэсэн хэдий ч Ерөнхийлөгч Кливленд үүнийг зогсоожээ. Суурьшлын нэг хэсэг болгон Айдахогийн анхны их сургууль байгуулагдсан. Айдахогийн нутаг дэвсгэрийн статусын үед хүн ам нь хэд дахин нэмэгдсэн: 1870 онд 17,804 байсан бол 1890 онд 88,548 болжээ. Цаашилбал, Айдахо мужид төмөр зам, телеграф, утасны шугам барьсан.
1890 оны 7-р сарын 3-нд Айдахо нутаг АНУ-ын 43 дахь муж болжээ. Залуу мужийн эхний жилүүдэд уурхайчдын олон тооны ажил хаялт тохиосон. 19-р зууны сүүлч, 20-р зууны эхэн үед тус муж улс дэвшилтэт бодлого баримталж байв. Жишээлбэл, 1896, 1916 онд холбооны хууль батлагдахаас өмнө Айдахо муж эмэгтэйчүүдийн сонгох эрхийг болон "хуурай хууль"-ийг тус тус баталсан. 1929 оны эдийн засгийн хямралын үеэр тус мужийн хөдөө аж ахуйн салбар хүнд байдалд орсон. "Рузвельтийн Шинэ гэрээ" хөтөлбөрийн дагуу муж улс бага зэрэг дэмжлэг авсан.
Лавлах материал
[засварлах | кодоор засварлах]- ↑ http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates
- 1 2 "Elevations and Distances in the United States". U.S Geological Survey. 29 April 2005. Эх хувилбараас архивласан: 1 Зургадугаар сар 2008. Татаж авсан: 16 Аравдугаар сар 2008.
{{cite web}}: Check date values in:|archive-date=(help); Unknown parameter|accessmonthday=ignored (help); Unknown parameter|accessyear=ignored (|access-date=suggested) (help)
Гадны холбоос
[засварлах | кодоор засварлах]- State of Idaho government website
- Energy Profile for Idaho
- Idaho Department of Parks and Recreation
- Idaho Newspapers
- Idaho State Databases - Annotated list of searchable databases produced by Idaho state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association.
- Idaho State Facts
- Log Cabins in America: The Finnish Experience, a National Park Service Teaching with Historic Places (TwHP) lesson plan
- The History of Idaho
- U.S. Census Bureau
- USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Idaho
- Visit Idaho site