Сэргэн мандалт (ренессанс)

Чөлөөт нэвтэрхий толь, Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт

Сэргэн мандалт буюу Ренесса́нс нь (фр. Renaissance, итал. Rinascimento; «ri» — «дахин » буюу «шинээр төрөн бий болсон» гэсэн утгатай) – дундад зууны үеийн Европын соёл урлагийг шинэчлэн сэргээж шинэ цагийн соёл урлаг бий болсон эрин үе юм. Уг эрин үе XIV зууны эхээс XVI зууны сүүл үе хүртэл үргэлжилсэн гэж үздэг ба мөн XVII зууны эхний хэдэн арван жилүүдэд Англи, Испанид үргэлжилжээ. Сэргэн мандалтын үеийн онцлог шинж чанар нь соёл урлагийн нийгмийн шинж ба түүний Антропоцентризм буюу “ертөнцийн төвийг хүн гэж үздэг” сургаал юм. Тухайлбал энэ үед хамгийн түрүүнд хүн, хүний үйл ажиллагааг онцлон судалсанд оршино. Мөн түүнчлэн эртний соёл урлагийг судлах болж түүний “сэргэн мандалт”-ийг нөхцөлдүүлсэн тул ийнхүү нэрлэж томъёолжээ. “Сэргэн мандалт” гэсэн нэр томъёог Джордж Вазари гэх мэт италийн хүмүүнлэгийн ухааны судлаачид ашиглаж байжээ. Уг нэр томъёог орчин үеийн утгын илэрхийллээр нь анх XIX зуунд Жюль, Мишле хэрэглэжээ. Одоо үед “Сэргэн мандалт” гэсэн нэр томъёо нь соёл урлагийн хөгжил цэцэглэлт гэсэн зүйрлэл болж байна. Жишээлбэл, IX зууны Каролины Сэргэн мандалт.

Үндсэн тодорхойлолт[засварлах]

Соёл урлагийн шинэ парадигм (буюу түүний систем) нь Европын нийгмийн харилцааны нэн чухал өөрчлөлтүүдтэй холбоотойгоор үүссэн. Бүгд найрамдах улс болон хотуудын өсөлт нь феодалын харилцаанд оролцдоггүй буюу гар урлалчид, мүжаан, худаалдаачид, банкны эзэд гэх мэтийн үйл эрхэлдэггүйанги давхрага өсөхөд нөлөөлөв. Дундад зуунд үүссэн иерарх (буюу шатлан захирах ёс)-ны үнэ цэнийн тогтолцоо, ялангуяа сүмийн соёл, түүний догшин болон энгийн хандлага тэдэнд бүгдэд нь харийн, үл мэдэх тотолцоо байлаа. Энэ ньхамгийн дээд баялаг бол хүн бөгөөд хувь хүний чанар, эрх чөлөө, түүний идэвхитэй үйл ажиллагааг судалдаг нийгэм-гүн ухааны шинжлэх ухаанболох хүмүүнлэг ёс(гуманизм)-ийг үүсгэв. Хотуудад сүмийн хяналтаас гадууршашны бус үйл ажиллагаа эрхэлдэг ертөнцийг үзэх шинэ үзэлтэй болсон шинжлэх ухаан, урлагийн төвүүд бий болох болж ертөнцийг үзэх эртний үзэлээс хүмүүнлэг ёсны хязгааргүй олон жишээг олж харж байв. XV зууны дунд үед ном хэвлэн гаргах болсон нь ертөнцийг үзэх эртний үзлээс өвлөгдсөн зүйлүүд болон шинэ үзлүүдЕвроп даяар тархахад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Сэргэн мандалт анх Италид XIII-XIV зуунд Пизано, Джото, Орканья нарын удам оршин байхад үүссэн бөгөөд зөвхөн XV зууны 20-иод оноос л жинхэнэ утгаар бий болж Франци, Германд болон бусад орнуудад энэ нь харьцангүй сүүлд бий болжээ. XV зууны сүүлд дээд хөгжил цэцэглэлтэндээ хүрч XVI зуунд Маньеризма барокко үүссэнтэй холбоотой. Сэргэн мандалтын санааны хямралыг давж гарчээ.

Сэргэн мандалтын эрин үеийн үе шатууд[засварлах]

Сэргэн мандалтыг 4 үе болгон хувааж авч үзнэ:

  1. Сэргэн мандалтаас өмнөх үе (XIII зууны 2-р хагас — XIV зуун)
  2. Эхэн үеийн Сэргэн мандалт (XV зууны эхэн үе — XV зууны сүүл үе)
  3. Дээд Сэргэнмандалт (XV зууны сүүл үе —XVI зууны эхний 20 жил)
  4. Сүүл үеийн Сэргэн мандалт ( XVI зууны дунд үеэс —XVI зууны 90-ээд он)

Проторенессанс (Сэргэн мандалтаас өмнөх үе)[засварлах]

Сэргэн мандалтаас өмнөх үе (Проторенессанс) нь дундад зууны романскими, готическими уламжлалтай гүн гүнзгий холбоотой ба Сэргэн мандалтын бэлтгэл шат юм. Энэ үе нь хоёр дэд үеүдэд хуваагдана: Джотто ди Бондоне-гийн үхлийн өмнөх үе, болон дараах үе (1337 он). Хамгийн чухал нээлтүүд болон гайхамшигт уран бүтээлчид нэгдүгээр дэд үед амьдарч ажиллаж байсан бол хоёр дугаар дэд үед Италид тархсан тахалтай холбоотой. Бүх нээлтүүдийг зөн совингоороо хийж байсан үе юм. XIII зууны сүүлд Флоренцид Арнольфо ди Камбио-гийн бүтээл болох гол сүмийн барилга – дуган СантаМариядельФьоре баригдаж, дараа нь түүний ажлыг Флоренцийн дуганыхонхыг (Кампанила Джотто) урласан Джотто үргэлжлүүлжээ. Сэргэн мандалтаас өмнөхүеийн урлаг нь хамгийн түрүүнд НикколоболонДжованниПизано, АрнольфодиКамбио, Андреа Пизано нарын баримал дээр илэрч байлаа.

Эхэн үеийн Сэргэн мандалт[засварлах]

“Эхэн үеийн Сэргэн мандалт”-ын үе нь Италид 1420-1500 онуудад үргэлжилсэн. Энэ 80 оны турш эртний урлагаас их өөрчлөгдөөгүй боловч түүн дээр нэмж хөгжүүлэхийг оролдож байв. Хэдий бага багаар хөгжиж байсан ч амьдралын нөхцөл болон соёл эрчимтэй өөрчлөгдөх тусам зураачид дундад зууны суурийг бүр мөсөн халж өөрсдийн бүтээлийн ерөнхий үзэл санаандаа эртний урлагийн хэв маягийг шийдэмгийгээр хэрэглэж байв. Энэ үед Италийн урлаг эртний сонгодог хэв маягаар хөгжин дэвшиж байхад бусад орнуудад удаан хугацааны туршид уламжлалт готик хэв маягтай хэвээр байсан. Альпын нуруудаас хойд зүг рүү, мөн Испанид Сэргэн мандалт дөнгөж XV зууны сүүл хэсэгт эхэлж түүний эхэн үе нь дараагийн зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн байна.

Дээд Сэргэн мандалт[засварлах]

Сэргэн мандалтын гуравдугаар үед хөгжил цэцэглэлт дээд хэмжээндээ хүрсэн тул “Дээд Сэргэн мандалт” гэж нэрлэжээ. Энэ үе Италид ойролцоогоор 1500-1527 онуудад үргэлжилсэн. Энэ үед италийн соёл урлагийн нөлөө Флоренцоос гарч Юлий II Ромын папболсоноор Ром рүү шилжжээ. Юлий II пап энэрэнгүй сэтгэлтэй, зоригтой, санаачлагатай байсан бөгөөд өөрийн ордондоо Италийн шилдэг зураачдыг цуглуулан маш чухал олон бүтээлүүдийг туурвиулж, уран зургыг хайрлах сэтгэлийг ард олонд өөрийн биеэр үлгэрлэн түгээж байлаа.Энэхүү папын болон түүний дотны албатуудын хүчээр Ром хот яг Периклын үеийн шинэхэн Афин шиг болон хөгжсөн юм. Ромд олон тооны дурсгалтай барилгууд баригдаж, гайхамшигт баримлууд бүтээгдэж, одоог хүртэл үнэ цэнээ алдаагүй хөрөг зургууд зурагдаж байсан бөгөөд эдгээр урлагын төрлүүд бие биетэйгээ харилцан үйлчилж нэг нэгнээ дэмжих замаар хөгжжээ. Эртний урлагийг илүү нарийн судалснаар урлагын бүтээл бүрт сонгодог хэв маягсууж дундад зууныг санагдуулам шинжүүд бүр мөсөн арилжээ. Хэдий эртний урлагын шинж байдлыг өөрчлөлгүйгээр давтаж байсан ч зураач нарын өөрсдийн бүтээлч сэтгэлгээг хязгаарлаж чадсангүй. Тэд авхаалж самбаа мөн төсөөлөн бодох чадвараа ашиглан эртний грек-ромын сонгодог урлагаас өөрт хэрэгтэй шинжийг сонгож чөлөөтэй бүтээлээ туурвиж байсан.

Хожуу үеийн Сэргэн мандалт[засварлах]

Хожуу үеийн Сэргэн мандалт Италид 1530 оноос 1590-1620 он хүртэл хамаржээ. Зарим судлаачид Хожуу үеийн Сэргэн мандалтад 1630-аад оныг хамруулдаг. Энэ нь урлаг судлаачид, түүхчдийн дунд маргаан үүсгээд байгаа юм. Энэ үеийн соёл болон урлагийг нэгдсэн нэршлээр нэрлэхэд төвөгтэй байсан. Учир нь тэдний үүсэл илрэл нь хоорондоо маш их ялгаатай байжээ. Жишээлбэл, Британы нэвтэрхий тольд: “Сэргэн мандалт нь түүхэн нэгдмэл үе байсан ба 1527 онд Ромын уналтаар төгсгөл болсон” гэж тэмдэглэсэн байна. Ертөнцийг үзэх үзлийн зөрчлүүд мөн хямралын үеийн уналтаас үүдэн Флоренцод янз бүрийн нийлмэл өнгө болон муруй шугамаас бүрдсэн “тогтворгүй” урлаг - маньеризмгазар авчээ.Корреджо ажиллаж байсан Парм-д маньеризм урлагийг 1534 онд зураачийг өөд болсноос хойш дэлгэрүүлжээ.Венец-ийн урлагын уламжлалөвд хөгжлийн өөрийн учир зүй байв: 1570 оны сүүл хүртэл тэнд Паллиадо Тициан нар ажиллаж байсан бөгөөд тэдний бүтээл Флоренци, Ромын хямралын үеийн үйл явдлуудтай холбоогүй байжээ.

Хойд зүгийн орнуудын Сэргэн мандалт[засварлах]

Италийн Сэргэн мандалт 1450 он хүртэл бусад орнуудад бараг нөлөөлдөггүй байв. 1500 оноос хойш уг хэв маяг нь тив даяар тархжээ. Гэхдээ Барокко-гийн эрин эхэлтэл ихэнх хожуу үеийн готик нөлөө байр сууриа алдаагүй байсаар байв. Голланд, Герман, Францын нутаг дэвсгэрт Италийн сэргэн мандалтаас хэд хэдэн шинжээр ялгаатай өөр хэв маягийн урсгал бий болсон ба түүнийг “Хойд зүгийн орнуудын Сэргэн мандалт” гэж нэрлэжээ. Ялангуяа уран зургийн хэв маяг Италийнхаас ялгагдаж байлаа: уран зургуудад готик урлагын уламжлал ба ур чадварыг голчлон анхаарч, эртний уламжлал мөн хүний биеийн бүтцийн мэдлэгт анхаарал бага хандуулж байжээ. Энэ үеийн алдартай уран бүтээлчид - Альберт Дюрер, Бага Ганс Гольбейн, Их Лукас Кранах, Их Питер Брейгель нар байжээ. Хожуу үеийн готик хэв маягаар уран бүтээл туурвидаг Ян ван, Эйк, Ганс Мемлинг нарын зарим бүтээлд мөн Сэргэн мандалтын өмнөх үеийн хэв маяг илэрч байв.

Шинжлэх ухаан[засварлах]

XIV—XVI зуунд ертөнц болон ертөнцөд хүний эзлэх байр суурийг төсөөлөн бодох хүний төсөөллөлд боловсролын хөгжил их нөлөөлжээ. Агуу газарзүйн нээлтүүд, Николая Коперник –ийн ертөнцийн нар төвтэй систем зэрэг нь хүмүүсийн Дэлхийн хэмжээний болон Галактикт орших Дэлхийн байрлалын тухай хүмүүсийн төсөөллийг өөрчилжээ. Харин ПарацельсболонВезалийнар анх удаа хүний биеийн бүтэц, үйл ажиллагаа, түүнд болж буй үйл явцуудыг судалж анагаах ухаан, анатомийн шинжлэх ухааныг судлах эхлэлийг тавьжээ. Нийгмийн ухааны шинжлэх ухаанд томоохон өөрчлөлтүүд гарчээ. Жан Боден болон Никколо Макиавеллигын судалсан түүхэн ба нийгмийн үйл явцууд нь анх янз бүрийн бүлгийн хүмүүсийн хоорондоо болон тэдний сонирхлуудын хоорондоо харилцан үйлчилж буй хүчийн үр дүн гэж судлагдах болсон байна. Энэ үед “төгс” нийгмийн харилцааг бий болгох оролдлогийг хийж байсан: : «Биелэшгүй мөрөөдөл» Томас Мор, «Нарны хот» ТоммазКампанелл. Эртний соёл урлагыг судлах болсны ачаар эртний олон судар номнууд дахин бичигдэж, бараг бүх хүмүүнлэг ёсыг судлагчид сонгодог латин болон эртний грек хэлийг судалдаг болсон. Ерөнхийдөө, энэ үеийн бурханд итгүүлэн мэхлэн төөрөгдүүлэх зан үйл шинжлэх ухааны ололт болон хөгжилд муу нөлөө үзүүлж байлаа. Шинжлэх ухааны ололт амжилт, XVIIзууныШинжлэх ухааны хувьсгал нь Сэргэн мандалтын Реформаци(шашны шинэчлэлт)-тай холбоотой.

Гүн ухаан судлал[засварлах]

XV зуунд (1459) Флоренцид Кареджи тосгон дахь Платоновын академи байгуулагдсан. Сэргэн мандалтын үеийн философичид:

Уран зохиол[засварлах]

Сэргэн мандалтын үеийн уран зохиолын эхлэлийганхлан тавьсан зохиолч болох Данте Алигьери (1265—-1321) нь тэр үеийн хүмүүсийн байдлыг “Инээдмийн жүжиг”(сүүлд “Тэнгэрлэг инээдмийн жүжиг” гэж нэрлэгдэх болсон) хэмээх жүжигдээтодорхой өгүүлсэн байдаг. Сүр жавхлант Дантег бүтээсэн уг нэрээр үр хойч нь хүндэтгэл бишрэлээ илэрхийлжээ. Сэргэн мандалтын үеийн уран зохиолд уг бүх талаараа хөгжсөн буюу чөлөөтэй, уран, бүтээлч мөн тэр үеийн хүмүүнлэг шинжүүд илэрч байлаа. Франческо Петраркиийн (1304—1374) хайрын сонетууд хүний дотоод ертөнцийн гүнийг нээж, хүний сэтгэлийн илрэлийн баялагийг нээж өгөв. XIV—XVI зуунуудад италийн уран зохиол хөгжин цэцэглэж Петраркийн шүлэгүүд, Джованни Боккаччо-ийн (1313—1375) өгүүллэгүүд, Никколо Макиавелли-ийн (1469—1527) нийгмийн тухай эрдэм шинжилгээний бүтээл, Лудовико Ариосто-ийн (1474—1533) мөн Торквато Тассо-ийн (1544—1595) зохиолууд бусад орнуудад түгэн тарж эртний грекийн ба эртний римийн уран зохиолууд буюу сонгодог уран зохиолын тоонд багтжээ.

Дүрслэх урлаг[засварлах]

Сэргэн мандалтын үеийн уран зурагт мэргэжлийн зураачид байгаль, хүний анатоми, амьдралын мөн чанар, гэрлийн болон бусад үзэгдлүүдийн тусгалд анхаарсан байдаг. Сэргэн мандалтын үеийн уран зураачид уламжлалт шашны сэдэвтэй бүтээл туурвидаг байснаадүрслэх урлагийн шинэ арга барил хэрэглэх болж эзэлхүүний нарийн бүтэц, байгалийн уран зураг(пейзаж)-ийг арын фон болгон ашиглах болжээ. Энэ нь тэдний бүтээлийг илүү бодит, амьд болгож өмнө туурвидаг байсан шашны бүтээлээс огт өөр болгожээ.

Дуу хөгжим[засварлах]

Сэргэн мандалтын үед мэргэжлийн дуу хөгжим нь сүмийн соёл урлагын шинжээ бүр мөсөн гээж ардын хөгжимд илүү нөлөөлж байжээ. XIV зуунд «Ars nova» («Шинэ урлагын») бүтээлүүд болох хоолойн ба хоолойн-хөгжмийн олон төрлийн дуу авианы урлаг дээд түвшинд хүртлээ ангилийн (XV зуунд), голландын (XV—XVI зуунд), ромын, венециийн, францын, германы, польшийн, чехийн (XVI зуунд ) болон бусад сургуулиудад судлагдан хөгжжээ. Шашны бус маш олон төрлийн хөгжмийн урлагын төрлүүд бий болж байлаа: Италид — фроттол ба вилланелл, Испанид - вильянсико, Англид -баллада, мадригал буюу Италид үүссэн (Л. Маренцио, Я. Аркадельт, Джезуальдо да Веноза) боловч францын найрал дуу болсон дуу зэрэг юм.