Хаан дарс

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Хаан дарс[жич 1]
Aqua regia.svg
Нэр
IUPAC нэр
азотын хүчлийн гидрохлорид
Өөр нэр
aqua regis, nitrohydrochloric acid
Ерөнхий
8007-56-5
Jmol-3D зураг Зураг
PubChem 62687
Шинж чанар
HNO3+3 HCl
Гадаад байдал улаан, шар эсвэл алтлаг манан үүсгах шингэн
Нягт 1.01–1.21 g/cm3
Хайлах температур −42 °C (−44 °F; 231 K)
Буцлах температур 108 °C (226 °F; 381 K)
устай холилдоно
Ханасан уурын даралт 21 mbar
Аюултай нөхцөл
NFPA 704
NFPA 704 four-colored diamond poly 300   0 450 150 300 300 150 150 Шатамхай код 0: Шатахгүй. Жишээ нь, ус. poly 150 150 300 300 150 450   0 300 Эрүүл мэндийн код 3: Богино хугацааны нөлөөлөөр аюултай, тодорхой хугацааны эсвэл үлдэгдэл хор хөнөөлийг үзүүлдэг. Жишээ нь, хлорын хий. poly 450 150 600 300 450 450 300 300 Химийн идэвхийн код 0: Ердийн тогтвротой, галын аюулын үед ч мөн адил тогтвортой, устай усвалд ордоггүй. Жишээ нь, шингэн азот poly 300 300 450 450 300 600 150 450 Тусгай аюул OX: Исэлдүүлэгч. Жишээ нь, калийн перхлорат. desc none
About this image
Өөрөөр тодотгож заагаагүй бол бодисуудын хэвийн төлөв (25 °C [77 °F], 100 kPa) дахь үзүүлэлтүүд.
Мэдээлэлийн хайрцагны эх сурвалж
Шинэ найруулсан хаан дарс
Шинэ найруулсан хаан дарс өнгөгүй боловч, хэдхэн секундэд улбар шар болдог. Энэ зурагт шинэ бэлтгэсэн хаан дарсаар ЦСР гуурс дахь органик бодисийн үлдэглийг цэвэрлэж байгаа нь.

Хаан дарс (Latin. "royal water" эсвэл "king's water") нь 1:3 моляр харьцаатай азотын хүчил ба давсны хүчил хоёрын холимог.[1] Хаан дарс нь шар, улбар шар уурших (утаат) шингэн. Хаан дарс нь тогтвортой металлууд болох алт ба цагаан алтыг уусгах чадвартай учир алхимичид ингэж нэрлэсэн. Гэсэн хэдий ч, хаан дарс нь мөнгө, титан, ириди, рутени, рени, тантал, ниоби, гафни, осми, роди зэргийг уусгадаггүй.[2]

Хэрэглээ[засварлах | edit source]

Хаан дарсны үндсэн хэрэглээ нь хамгийн өндөр цэвэршилттэй алтыг (99.999%) ялган авдаг Wohlwill-ийн процессийн электорлит болох нь хлорталтны хүчлийг үүсгэх юм.

Хаан дарс нь маш идэмхий, мөн буруугаар ашигласнаас шалтгаалан тэсэрч байсан хэд хэдэн тохиолдол бий.[3]

Хими[засварлах | edit source]

Алт уусгах нь[засварлах | edit source]

Хаан дарсаар химийн дахин боловсруулалт хийх замаар гарган авсан цэвэр алтны тунадас

Хаан дарс нь алтыг уусгах боловч түүнийг бүрдүүлэгч хүчлүүд дангаараа ингэж чаддахгүй, учир нь холимогт тэд өөр өөрийн ялгаатай үүргийг гүйцэтгэнэ. Азотын хүчил нь хүчтэй исэлдүүлэгч ба үл мэдэгдэх хэмжээний алтыг уусгаж, алтны ионыг (Au3+) үүсгэнэ. Давсны хүчил нь хлорын ионы (Cl) эх үүсвэр болох ба тэр нь алтны ионтой урвалд орж, уусмалд тетрахлортауратын (III) анионыг үүсгэнэ. Давсны хүчилтэй урвал нь тэнцвэрт урвал ба хлортауратын (хлорталтны) анионыг (AuCl4) үүсгэнэ. Ингэснээр уусмал дахь алтны ионууд үгүй болж алт дахин исэлдэх боломж бий болно. Алт уусаж хлорталтны хүчлийг үүсгэнэ. Хаан дарсны уусмалд чөлөөт хлор байгаа цагт алт уусах боломжтой. Урвалын химийн тэнцэтгэл:

Au + 3 HNO
3
+ 4 HCl [AuCl
4
]
+ 3 [NO
2
]
+ [H
3
O]+
+ 2 H
2
O
эсвэл
Au + HNO
3
+ 4 HCl [AuCl
4
]
+ [NO] + [H
3
O]+
+ H
2
O

Хаан дарсны уусмал зөвхөн алтыг агуулж байгаа бол, хатуу тетрахлорталтны хүчлийг илүүдэл хаан дарсыг буцалган ууршуулах замаар ялган авах ба үлдэгдэл азотын хүчлийг давсны хүчилтэй хамт давтан халааж салгана. Энэ алхам нь азотын хүчлийг багасгана (хаан дарсны задралыг үзнэ үү). Цэвэр алт гарган авах тохиодолд, хүхрийн диоксид, гидразин, хурган чихний хүчил, г.м. бодисуудаар ангижруулж болно.[4] Жишээ нь:

2 AuCl
4
(aq) + 3 SO
2
(g) + 6 H
2
O
(l) → 2 Au (s) + 12 H+
(aq) + 3 SO2−
4
(aq) + 8 Cl
(aq).

Цагаан алт уусгах нь[засварлах | edit source]

Цагаан тугалгатай урвалд орох нь[засварлах | edit source]

Хаан дарсны задрал[засварлах | edit source]

Концентрацижуулсан давсны хүчил ба концентрацижуулсан азотын хүчлүүдийг холиход химийн урвал явагдана. Урвалын үр дүнд дэгдэмхий бүтээгдэхүүнүүд болох нитрозилын хлорид ба хлор үүсэх бөгөөд энэ нь хаан дарсны утаат (манан) байдал болон шар өнгөөр гэрчилэгдэнэ. Дэгмэхий бүтээгдэхүүнүүд уурших тусам хаан дарсны хүч суларна.

HNO3 (aq) + 3 HCl (aq) → NOCl (g) + Cl2 (g) + 2 H2O (l)

Нитрозилийн хлорид цаашид задарч азотын исэл ба хлорыг үүсгэнэ. Энэ диссоциацийн тэнцвэр хязгаарлагдмал учир, хаан дарсан дээрхи манан нь нитрозилын хлорид ба хлороос гадна азотын ислийг агуулдаг.

2 NOCl (g) → 2 NO (g) + Cl2 (g)

Азотын исэл нь агаарын хүчилтөрөгчтэй хялбар харилцан үйлчлэлцдэг учир ялгарах хий нь азотын диоксидыг (NO2) агуулдаг.

2 NO (g) + O2 (g) → 2 NO2 (g)

Жич[засварлах | edit source]

  1. Инфобокс доторхи мэдээлэл азотын ба давсны хүчлүүдийн молийн харьцаа 1:3 тохиолдолд үнэн.

Эх сурвалж[засварлах | edit source]

  1. The relative concentrations of the two acids in water differ, values could be 65% w/v for nitric acid and 35% w/v for hydrochloric acid — that is, the actual HNO3:HCl mass ratio is less than 1:2,
  2. Encyclopædia Britannica Online. "Aqua regia".
  3. American Industrial Hygiene Association, Laboratory Safety Incidents: Explosions. Accessed 8 September 2010.
  4. Загвар:Ullmann

Гадаад холбоос[засварлах | edit source]