Ириди

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Jump to navigation Jump to search
Шинж чанар
Iridium-2.jpg
'
Ерөнхий
Нэр, тэмдэг, атомын дугаар Ириди, Ir, 77
Цуваа Шилжилтийн металл
Бүлэг, үе, блок 9, 6, d
Гадаад байдал мөнгөлөг цагаан
CAS дугаар 7439-88-5
Дэлхийн гадаргад эзлэх хэмжээ 0,001 ppm[1]
Атомын шинж чанар [2]
Атом масс 192,217(3)[3] u
Атомын радиус (тооцоолсон) 135 (180) пм
Ковалент радиус 141 пм
Электрон бүтэц [Xe] 4f14 5d7 6s2
1. Ионжилтын энерги 880 кЖ/моль
2. Ионжилтын энерги 1600 кЖ/моль
Физикийн шинж чанар [2]
Бодисын төлөв хатуу
Талст бүтэц талдаа төвтэй куб
Нягт 22,56 г/см3[4]
Моосын хатуулаг 6,5
Соронзон чанар Парасоронзон (Χm = 3,8 · 10−5)[5]
Хайлах цэг 2739 K (2466 °C)
Буцлах цэг 4403 K[6] (4130 °C)
Молийн эзлэхүүн 8,52 · 10−6 м3/моль
Ууршилтын дулаан 564 кЖ/моль[6]
Хайлах дулаан 26 кЖ/моль
Дууны хурд 4825 м/сек
Цахилгаан дамжуулалт 19,7 · 106 A/(В · м)
Дулаан дамжуулалт 150 Вт/(м · К)
Химийн шинж чанар [2]
Исэлдэлтийн төлөв байдал −3, −1, 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 9[7]
Хэвийн потенциал 1,156 В (Ir3+ + 3e → Ir)
Цахилгаан сөрөг чанар 2,20 (Паулын скала)
Изотопууд
Изотоп ИХ t1/2 ЗТ ЗЭэВ) ЗБ
189Ir {син.} 13,2 d ε 0,532 189Os
190Ir {син.} 11,78 d ε 2,000 190Os
191Ir 37,3 % тогтвортой
192Ir {син.} 73,830 d β 1,460 192Pt
ε 1,046 192Os
192mIr {син.} 241 a ИШ 0,155 192Ir
193Ir 62,7 % тогтвортой
194Ir {син.} 19,15 h β 2,247 194Pt
195Ir {син.} 2,5 h β 1,120 195Pt
Өөр бусад изотопуудыг үзэх: Изотопуудын жагсаалт
ЦСР-шинж чанар
  I квантын тоо γ
рад·Тл−1·сек−1
Er (1H) fL
B = 4,7 Тл
МГц-ээр
191Ir 3/2 4,812 · 106 1,09 · 10−5 1,72
193Ir 3/2 5,227 · 106 2,34 · 10−5 1,87
Аюулгүй байдлын заавар
GHS-Аюулын тэмдэг [8]
02 – Хөнгөн-/Туйлын шатамхай

Аюултай

АТ-фразын жагсаалт H: 228
P: 210 [8]
Боломжит ба хэрэглэх байдлыг харгалзан аль болох СИ-системийн нэгжүүдийг хэрэглэсэн болно.
Хэрэв ямар нэгэн тайлбар байхгүй бол дээр өгөгдсөн утгууд хэвийн нөхцлийн утгууд болно.

Ириди нь Ir гэсэн химийн тэмдэгтэй, атомын дугаар буюу дэс дугаар нь 77 бүхий химийн элемент юм. Энэ нь шилжилтийн металлд орох ба үелэх системийн 9-р бүлгийн (хуучин үелэх системд 8-р хажуугийн бүлэг буюу кобальтын бүлэг) элемент. Маш хүнд, хатуу, бутрамтгай, гялтганасан мөнгөлөг цагаан өнгөтэй үнэт металл нь цагаан алтны бүлгийн металлуудаас зэврэлтэнд хамгийн тэсвэртэй элементийн тоонд орно. 0,11 кельвинээс доош температурт хэт дамжуулах чадвартай төлөв байдалд шилждэг.

Түүх[засварлах | edit source]

Иридиг (грек. ἰριοειδής irio „солонго шиг хэлбэртэй“, түүний нэгдлүүд нь олон төрлийн өнгөтэй учраас) 1804 онд английн химич Смитсон Теннат Лондонд Осмигийн хамтаар нээжээ. Боловсруулаагүй цагаан алтыг хаан дарсанд уусгах үед цагаан алтны бүлгийн хоёр металл хоёулаа цааш уусахгүй хар үлдэгдэл шааранд байсан байна. Иридигийн давснуудын олон төрлийн өнгө нь Теннатыг Ириди гэх нэрийг өгөхөд нөлөөлсөн аж. Мөн түүнчлэн хамгийн анхны килограмм, мөн анхны метрийг иридигийн хайлшаар хийсэн байдаг бөгөөд 1898 оноос хойш энэ хоёр хэмжүүрийг Парисын олон улсын хэмжилт ба жингийн товчоонд хадгалагдаж байна.

Тархац[засварлах | edit source]

Цахилгаан нумаар хайлуулсан 8,3 грамм ириди
Ириди ялтас

Ириди нь алт, цагаан алтнаас ч ховор олдоцтой. Цацраг идэвхгүй хамгийн ховор металл болох ренигийн дараах байрыг роди рутенигийн хамт ириди эзэлдэг. Түүний дэлхийн гадаргуу дээр эзлэх хувь нь дөнгөж 1 ppb.[9]

Цахим холбоос[засварлах | edit source]

Wiktionary
Wiktionary: Ириди – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу
 Commons: Ириди – Викимедиа дуу дүрсний сан

Эшлэл[засварлах | edit source]

  1. Harry H. Binder: Lexikon der chemischen Elemente. S. Hirzel Verlag, Stuttgart 1999, ISBN 3-7776-0736-3.
  2. Die Werte für die Eigenschaften (Infobox) sind, wenn nicht anders angegeben, aus www.webelements.com (Iridium) entnommen.
  3. CIAAW, Standard Atomic Weights Revised 2013.
  4. J. W. Arblaster: Densities of Osmium and Iridium. In: Platinum Metals Review. 33, 1, 1989, S. 14–16 (Volltext; PDF; 209 kB).
  5. Robert C. Weast (Hrsg.): CRC Handbook of Chemistry and Physics. CRC (Chemical Rubber Publishing Company), Boca Raton 1990, ISBN 0-8493-0470-9, S. E-129 bis E-145. Werte dort sind auf g/mol bezogen und in cgs-Einheiten angegeben. Der hier angegebene Wert ist der daraus berechnete maßeinheitslose SI-Wert.
  6. 6.0 6.1 Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang: Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks. In: Journal of Chemical & Engineering Data. 56, 2011, S. 328–337, doi:10.1021/je1011086.
  7. {{{title}}}. 
  8. 8.0 8.1 Eintrag zu Iridium, Pulver in der GESTIS-Stoffdatenbank des IFA, abgerufen am 30. April 2017 (JavaScript erforderlich).
  9. David R. Lide (Hrsg.): CRC Handbook of Chemistry and Physics. 85. Auflage. CRC Press, Boca Raton, Florida, 2005. Section 14, Geophysics, Astronomy, and Acoustics; Abundance of Elements in the Earth's Crust and in the Sea.