Иттри

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Шинж чанар
Yttrium sublimed dendritic and 1cm3 cube.jpg
'
Ерөнхий
Нэр, тэмдэг, атомын дугаар Иттри, Y, 39
Цуваа Шилжилтийн металл
Бүлэг, үе, блок 3, 5, d
Гадаад байдал мөнгөлөг цагаан
CAS дугаар 7440-65-5
Дэлхийн гадаргад эзлэх хэмжээ 26 ppm[1]
Атомын шинж чанар [2]
Атом масс 88,90584(2)[3][4] u
Атомын радиус (тооцоолсон) 180 (212) пм
Ковалент радиус 190 пм
Электрон бүтэц [Kr] 4d1 5s2
1. Ионжилтын энерги 600 кЖ/моль
2. Ионжилтын энерги 1180 кЖ/моль
3. Ионжилтын энерги 1980 кЖ/моль
Физикийн шинж чанар [2]
Бодисын төлөв хатуу
Талст бүтэц гексагональ
Нягт 4,472 г/см3
Соронзон чанар парасоронзон (Χm = 1,2 · 10−4)[5]
Хайлах цэг 1799 K (1526 °C)
Буцлах цэг 3203 K[6] (2930 °C)
Молийн эзлэхүүн 19,88 · 10−6 м3/моль
Ууршилтын дулаан 390 кЖ/моль[6]
Хайлах дулаан 11,4 кЖ/моль
Дууны хурд 3300 м/сек 293,15 K-д
Цахилгаан дамжуулалт 1,66 · 106 A/(В · м)
Дулаан дамжуулалт 17 Вт/(м · К)
Химийн шинж чанар [2]
Исэлдэлтийн төлөв байдал +3
Оксид (суурь) Y2O3 (сул суурийн)
Хэвийн потенциал −2,37 В (Y3+ + 3 e → Y)
Цахилгаан сөрөг чанар 1,22 (Паулын скала)
Изотопууд
Изотоп ИХ t1/2 ЗТ ЗЭэВ) ЗБ
87Y {син.} 79,8 h ε 1,862 87Sr
88Y {син.} 106,65 d ε 3,623 88Sr
89Y 100 % тогтвортой
90Y {син.} 64,10 h β 2,282 90Zr
91Y {син.} 58,51 d β 1,544 91Zr
Өөр бусад изотопуудыг үзэх: Изотопуудын жагсаалт
ЦСР-шинж чанар
  I квантын тоо γ
рад·Тл−1·сек−1
Er (1H) fL
B = 4,7 Тл
МГц-ээр
89Y 1/2 −1,316 · 107 0,000119 4,9
Аюулгүй байдлын заавар
GHS-Аюулын тэмдэг [7]

Нунтаг

02 – Хөнгөн-/Туйлын шатамхай

Аюултай

АТ-фразын жагсаалт H: 228
P: 210​‐​241​‐​280​‐​241​‐​370+378 [7]
Боломжит ба хэрэглэх байдлыг харгалзан аль болох СИ-системийн нэгжүүдийг хэрэглэсэн болно.
Хэрэв ямар нэгэн тайлбар байхгүй бол дээр өгөгдсөн утгууд хэвийн нөхцлийн утгууд болно.

Иттри (лат. Yttrium) нь Y гэж тэмдэглэгддэг, 39 гэсэн атомын дугаар бүхий химийн элемент юм. Мөнгөлөг-металлаг шилжих металл болох тус элемент нь химийн шинж чанарынхаа хувьд лантанидуудтай төстэй бөгөөд "газрын ховор элементүүдийн" нэгд тооцогддог[8]. Иттри нь бараг бүх тохиолдолд газрын ховор эрдэс дэх лантанидуудтай хослосон хэлбэрээр олддог бөгөөд чөлөөт элемент хэлбэрээр байгальд тохиолдохгүй. Түүний цорын ганц тогтвортой изотопи болох 89Y нь мөн байгальд орших цорын ганц изотопи юм.

1787 онд Карл Аксель Аррхениус Шведийн Иттербигийн ойролцоо шинэ эрдэс олж, түүнийгээ уг тосгоны нэрээр иттербит хэмээн нэрлэжээ. Ёхан Гадолин 1789 онд Аррхениусын олсон дээжээс иттрийн хүчлийг нээн илрүүлсэн[9] бөгөөд Андерс Густаф Экеберг шинэ нээгдсэн хүчлийг иттриа гэж нэрлэжээ. Харин иттри элементийг 1828 онд Фридрих Вёлер ялган авч чадсан байна[10].

Зурагтын катодын туяат хоолой (CRT) дэлгэц болон шингэн кристал дэлгэцний улаан өнгийг гаргадаг люминофорыг хийхэд ашиглах нь иттрийн хамгийн чухал хэрэглээ юм[11]. Түүнчлэн электрод, электролит, электрон шүүлтүүр, лазер болон хэт дамжуулагчдыг үйлдвэрлэхэд ашиглагдахаас гадна төрөл бүрийн анагаах ухааны хэрэглээ, мөн янз бүрийн материалын шинж чанарыг тодруулахад хэрэглэдэг. Иттрийн биологийн үүрэг мэдэгдээгүй байгаа бөгөөд иттрийн нэгдэлд өртөх нь хүнд уушигны өвчлөл үүсгэнэ[12].

Номзүй[засварлах | edit source]

  • Daane, A. H. (1968). “Yttrium”, Hampel, Clifford A.: The Encyclopedia of the Chemical Elements. New York: Reinhold Book Corporation, 810–821. 
  • Emsley, John (2001). “Yttrium”, Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements. Oxford, England, UK: Oxford University Press, 495–498. ISBN 0-19-850340-7. 
  • Gadolin, Johan (1794). "Undersökning af en svart tung Stenart ifrån Ytterby Stenbrott i Roslagen". Kongl. Vetenskaps Academiens Nya Handlingar 15: 137–155.
  • Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). Chemistry of the Elements, 2nd, Oxford: Butterworth-Heinemann. ISBN 0-7506-3365-4. 
  • Stwertka, Albert (1998). “Yttrium”, Guide to the Elements, Revised, Oxford University Press, 115–116. ISBN 0-19-508083-1. 
  • van der Krogt, Peter (2005-05-05). 39 Yttrium. Elementymology & Elements Multidict. 2008-08-06-д хандсан.

Цахим холбоос[засварлах | edit source]

Wiktionary
Wiktionary: Иттри – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу
 Commons: Иттри – Викимедиа дуу дүрсний сан

Эшлэл[засварлах | edit source]

  1. Harry H. Binder: Lexikon der chemischen Elemente. S. Hirzel Verlag, Stuttgart 1999, ISBN 3-7776-0736-3.
  2. Die Werte für die Eigenschaften (Infobox) sind, wenn nicht anders angegeben, aus www.webelements.com (Yttrium) entnommen.
  3. IUPAC, Standard Atomic Weights Revised v2 (Memento vom 3. März 2016 im Internet Archive).
  4. CIAAW, Standard Atomic Weights Revised 2013.
  5. Robert C. Weast (Hrsg.): CRC Handbook of Chemistry and Physics. CRC (Chemical Rubber Publishing Company), Boca Raton 1990, ISBN 0-8493-0470-9, S. E-129 bis E-145. Werte dort sind auf g/mol bezogen und in cgs-Einheiten angegeben. Der hier angegebene Wert ist der daraus berechnete maßeinheitslose SI-Wert.
  6. 6.0 6.1 Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang: Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks. In: Journal of Chemical & Engineering Data. 56, 2011, S. 328–337, doi:10.1021/je1011086.
  7. 7.0 7.1 Eintrag zu Yttrium in der GESTIS-Stoffdatenbank des IFA, abgerufen am 30. April 2017 (JavaScript erforderlich).
  8. IUPAC contributors (2005). Н.Г.Коннелли, Т.Дамхус (Р.М.Хартсхорн, А.Т.Хаттон): Nomenclature of Inorganic Chemistry: IUPAC Recommendations 2005 (PDF), RSC Publishing, 51. ISBN 0-85404-438-8. Retrieved on 2007-12-17. 
  9. Ван дер Крогт 2005
  10. CRC contributors (2007–2008). “Yttrium”, Лайд, Дэвид Р.: CRC Handbook of Chemistry and Physics. Нью-Йорк: CRC Press. ISBN 978-0-8493-0488-0. 
  11. Коттон, Саймон А. (2006-03-15). "Scandium, Yttrium & the Lanthanides: Inorganic & Coordination Chemistry". DOI:10.1002/0470862106.ia211.
  12. OSHA contributors (2007-01-11). Occupational Safety and Health Guideline for Yttrium and Compounds. United States Occupational Safety and Health Administration. 2008-08-03-д хандсан. (public domain text)