Цахиур

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Цахиур,  14Si
SiliconCroda.jpg
Silicon Spectra.jpg
Ерөнхий шинж чанарууд
Нэр, тэмдэг цахиур, Si
Гадаад байдал талст, гадаргуугаас нь бүүдгэр цэнхэр туяа ойно
Англи дуудлага /ˈsɪlɨkən/ or /ˈsɪlɨkɒn/
SIL-ə-kən or SIL-ə-kon
Цахиур-ийн үелэх систем дэх байрлал
Устөрөгч (диатомт металл бус)
Гели (инерт хий)
Лити (шүлтийн металл)
Берилли (газрын шүлтэт металл)
Бор (химийн элемент) (металлоид)
Нүүрстөрөгч (полиатомт металл бус)
Азот (диатомт металл бус)
Хүчилтөрөгч (диатомт металл бус)
Фтор (диатомт металл бус)
Неон (инерт хий)
Натри (шүлтийн металл)
Магни (газрын шүлтэт металл)
Хөнгөн цагаан (шилжилтийн дараах металл)
Цахиур (металлоид)
Фосфор (полиатомт металл бус)
Хүхэр (полиатомт металл бус)
Хлор (диатомт металл бус)
Аргон (инерт хий)
Кали (шүлтийн металл)
Кальци (газрын шүлтэт металл)
Сканди (шилжилтийн металл)
Титан (шилжилтийн металл)
Ванади (шилжилтийн металл)
Хром (шилжилтийн металл)
Манган (шилжилтийн металл)
Төмөр (химийн элемент) (шилжилтийн металл)
Кобальт (шилжилтийн металл)
Никель (шилжилтийн металл)
Зэс (шилжилтийн металл)
Цайр (шилжилтийн металл)
Галли (шилжилтийн дараах металл)
Германи (металлоид)
Арсени (металлоид)
Селен (полиатомт металл бус)
Бром (диатомт металл бус)
Криптон (инерт хий)
Рубиди (шүлтийн металл)
Стронци (газрын шүлтэт металл)
Иттри (шилжилтийн металл)
Циркони (шилжилтийн металл)
Ниоби (шилжилтийн металл)
Молбиден (шилжилтийн металл)
Технеци (шилжилтийн металл)
Рутени (шилжилтийн металл)
Роди (шилжилтийн металл)
Паллади (шилжилтийн металл)
Мөнгө (шилжилтийн металл)
Кадми (шилжилтийн металл)
Инди (шилжилтийн дараах металл)
Цагаан тугалга (шилжилтийн дараах металл)
Сурьма (металлоид)
Теллур (металлоид)
Иод (диатомт металл бус)
Ксенон (инерт хий)
Цези (шүлтийн металл)
Бари (газрын шүлтэт металл)
Лантан (лантаноид)
Цери (лантаноид)
Празиодим (лантаноид)
Неодим (лантаноид)
Промети (лантаноид)
Самари (лантаноид)
Европи (лантаноид)
Гадолини (лантаноид)
Терби (лантаноид)
Диспрози (лантаноид)
Голми (лантаноид)
Ерби (лантаноид)
Тули (лантаноид)
Иттерби (лантаноид)
Лютеци (лантаноид)
Гафни (шилжилтийн металл)
Тантал (шилжилтийн металл)
Вольфрам (шилжилтийн металл)
Рени (шилжилтийн металл)
Осми (шилжилтийн металл)
Ириди (шилжилтийн металл)
Цагаан алт (шилжилтийн металл)
Алт (шилжилтийн металл)
Мөнгөн ус (шилжилтийн металл)
Талли (шилжилтийн дараах металл)
Хар тугалга (шилжилтийн дараах металл)
Висмут (шилжилтийн дараах металл)
Полони (шилжилтийн дараах металл)
Астат (металлоид)
Радон (инерт хий)
Франци (шүлтийн металл)
Ради (газрын шүлтэт металл)
Актини (актиноид)
Тори (актиноид)
Протактини (актиноид)
Уран (актиноид)
Нептуни (актиноид)
Плутони (актиноид)
Америци (актиноид)
Кюри (актиноид)
Беркли (актиноид)
Калифорни (актиноид)
Эйнштейни (актиноид)
Ферми (актиноид)
Менделееви (актиноид)
Нобели (актиноид)
Лоуренси (актиноид)
Рутерфорди (шилжилтийн металл)
Дубни (шилжилтийн металл)
Сиборги (шилжилтийн металл)
Бори (шилжилтийн металл)
Хасси (шилжилтийн металл)
Мейтнери (unknown chemical properties)
Дармштадти (unknown chemical properties)
Рентгени (unknown chemical properties)
Копеници (шилжилтийн металл)
Унунтри (unknown chemical properties)
Флерови (шилжилтийн дараах металл)
Унунпенти (unknown chemical properties)
Ливермори (unknown chemical properties)
Унунсепти (unknown chemical properties)
Унунокти (unknown chemical properties)
C

Si

Ge
хөнгөн цагаанцахиурфосфор
Цэнэгийн тоо (Z) 14
Атом масс (Ar) 28.085[1] (28.084–28.086)[2]
Элементийн ангилал   металлоид
Бүлэг, блок бүлэг 14 (карбон бүлэг), p-блок
Үе үе 3
Электрон бүтэц [Ne] 3s2 3p2
давхарга бүрт
2, 8, 4
Физик шинж чанарууд
Төлөв хатуу
Хайлах температур 1687 K ​(1414 °C, ​2577 °F)
Буцлах температур 3538 K ​(3265 °C, ​5909 °F)
Нягт т.т. 2.3290 g/cm3
шингэн үед,х.т. 2.57 g/cm3
Хайлах энтальп 50.21 kJ/mol
Уурших энтальп 383 kJ/mol
Хувийн дулаан шингээлт 19.789 J/(mol·K)
Уурын даралт
P (Pa) 1 10 100 1 k 10 k 100 k
at T (K) 1908 2102 2339 2636 3021 3537
Атомын шинж чанар
Исэлдэлтийн зэрэг 4, 3, 2, 1[3] −1, −2, −3, −4 ​(амфотер исэл)
Цахилгаан сөрөг чанар Полингийн шаталбар: 1.90
Ионжилтын энерги 1 дэх: 786.5 kJ/mol
2 дахь: 1577.1 kJ/mol
3 дахь: 3231.6 kJ/mol
(илүү үзэх)
Атомын радиус эмпирик: 111 pm
Ковалент радиус 111 pm
Ван дер Ваальсийн радиус 210 pm
Бусад
Талст бүтэц Алмазан куб
Diamond cubic crystal structure for цахиур
Дууны хурд нарийн савх 8433 m/s (at 20 °C)
Дулааны тэлэлт 2.6 µm/(m·K) ( 25 °C-д)
Дулаан дамжуулалт 149 W/(m·K)
Цахилгаан эсэргүүцэл 2.3X103 Ω·m ( 20 °C-д)[4]
Хориотой бүс 1.12 eV (at 300 K)
Соронзон чанар дисоронзон[5]
Юнгийн модуль 130–188 GPa[6]
Хөдөлгөх модуль 51–80 GPa[6]
Эзлэхүүний модуль 97.6 GPa[6]
Пуассоны коэффициент 0.064–0.28[6]
Моосын хатуулаг 7
CAS дугаар 7440-21-3
Түүх
Нэрийн үүсэл Латин 'silex' эсвэл 'silicis' - цахиур чулуу
Таамагласан Антуан Лавуазье (1787)
Нээсэн ба анх ялгасан Йёнс Якоб Берцелиус[7][8] (1823)
Нэр өгсөн Томас Томсон (1817)
Хамгийн тогвортой изотопууд
изо БДТ ХЗҮ ЗТ ЗЭ (MeV) ЗБ
28Si 92.23% 28Si нь 14 нейтронтой үед тогтвортой
29Si 4.67% 29Si нь 15 нейтронтой үед тогтвортой
30Si 3.1% 30Si нь 16 нейтронтой үед тогтвортой
32Si ул мөр 153 жил β 13.020 32P
үзэх · хэлэлцэх · засах· эх сурвалж

Цахиур (Латин: silicium) нь Si гэж тэмдэглэгддэг химийн элемент юм. Атомын дугаар нь 14. Орчлон ертөнцийн хэмжээнд найм дахь, дэлхийн царцдаст хоёр дахь (хүчилтөрөгчийн дараа) өргөн тархалттай элемент болно. Дэлхийн царцдасын 25.7% - ыг (массын) цахиур бүрдүүлнэ.

Цахиурыг шил, цемент, эмнэлэгт хэрэглэхээс гадна, хамгийн гол нь хагас дамжуулагчийн үйлдвэрлэлд өргөн хэрэглэнэ.

Цахиур нь ургамалын, ялангуяа өвслөг ургамлын метаболизмын үйл ажиллагаанд маш чухал үүрэг гүйцэтгэнэ.

Изотопи[засварлах | edit source]

Нунтагласан цахиур

22-оос 44 хүртэл атом масс бүхий изотопиуд мэдэгдэж байгаагаас 28Si (92.23%), 29Si (4.67%), ба 3030Si (3.1%) гэсэн тогтвортой изотопиуд, мөн Аргоны задралаар үүсдэг 32Si (хагас задралын хугацаа нь 170 жил) нь өргөн тархалттай болно.

Гадаад холбоос[засварлах | edit source]

  1. Conventional Atomic Weights 2013. Commission on Isotopic Abundances and Atomic Weights
  2. Standard Atomic Weights 2013. Commission on Isotopic Abundances and Atomic Weights
  3. Ram, R. S. (1998). "Fourier Transform Emission Spectroscopy of the A2D–X2P Transition of SiH and SiD". J. Mol. Spectr. 190: 341–352.
  4. Eranna, Golla (2014). Crystal Growth and Evaluation of Silicon for VLSI and ULSI. CRC Press. ISBN 978-1-4822-3281-3. 
  5. Magnetic susceptibility of the elements and inorganic compounds, in Загвар:RubberBible86th
  6. 6.0 6.1 6.2 6.3 (2010) "What is the Young's Modulus of Silicon?". Journal of Microelectromechanical Systems 19 (2): 229. DOI:10.1109/JMEMS.2009.2039697.
  7. Weeks, Mary Elvira (1932). "The discovery of the elements: XII. Other elements isolated with the aid of potassium and sodium: beryllium, boron, silicon, and aluminum". Journal of Chemical Education 9 (8): 1386–1412. DOI:10.1021/ed009p1386.
  8. (2007) "Silicon era". Russian Journal of Applied Chemistry 80 (12). DOI:10.1134/S1070427207120397.