Кальци

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Кальци,  20Ca
Calcium unter Argon Schutzgasatmosphäre.jpg
Calcium Spectrum.png
Кальцигийн спектрийн шугам
Ерөнхий шинж чанарууд
Нэр, тэмдэг кальци, Ca
Гадаад байдал бүдэг саарал, мөнгөлөг; шаргал туяатай[1]
Англи дуудлага /ˈkælsiəm/
KAL-see-əm
Кальци-ийн үелэх систем дэх байрлал
Устөрөгч (диатомт металл бус)
Гели (инерт хий)
Лити (шүлтийн металл)
Берилли (газрын шүлтэт металл)
Бор (химийн элемент) (металлоид)
Нүүрстөрөгч (полиатомт металл бус)
Азот (диатомт металл бус)
Хүчилтөрөгч (диатомт металл бус)
Фтор (диатомт металл бус)
Неон (инерт хий)
Натри (шүлтийн металл)
Магни (газрын шүлтэт металл)
Хөнгөн цагаан (шилжилтийн дараах металл)
Цахиур (металлоид)
Фосфор (полиатомт металл бус)
Хүхэр (полиатомт металл бус)
Хлор (диатомт металл бус)
Аргон (инерт хий)
Кали (шүлтийн металл)
Кальци (газрын шүлтэт металл)
Сканди (шилжилтийн металл)
Титан (шилжилтийн металл)
Ванади (шилжилтийн металл)
Хром (шилжилтийн металл)
Манган (шилжилтийн металл)
Төмөр (химийн элемент) (шилжилтийн металл)
Кобальт (шилжилтийн металл)
Никель (шилжилтийн металл)
Зэс (шилжилтийн металл)
Цайр (шилжилтийн металл)
Гали (шилжилтийн дараах металл)
Германи (металлоид)
Арсени (металлоид)
Селен (полиатомт металл бус)
Бром (диатомт металл бус)
Криптон (инерт хий)
Рубиди (шүлтийн металл)
Стронци (газрын шүлтэт металл)
Иттри (шилжилтийн металл)
Циркони (шилжилтийн металл)
Ниоби (шилжилтийн металл)
Молбиден (шилжилтийн металл)
Технеци (шилжилтийн металл)
Рутени (шилжилтийн металл)
Роди (шилжилтийн металл)
Паллади (шилжилтийн металл)
Мөнгө (шилжилтийн металл)
Кадми (шилжилтийн металл)
Инди (шилжилтийн дараах металл)
Цагаан тугалга (шилжилтийн дараах металл)
Сурьма (металлоид)
Теллур (металлоид)
Иод (диатомт металл бус)
Ксенон (инерт хий)
Цези (шүлтийн металл)
Бари (газрын шүлтэт металл)
Лантан (лантаноид)
Цери (лантаноид)
Празиодим (лантаноид)
Неодим (лантаноид)
Промети (лантаноид)
Самари (лантаноид)
Европи (лантаноид)
Гадолини (лантаноид)
Терби (лантаноид)
Диспрози (лантаноид)
Голми (лантаноид)
Ерби (лантаноид)
Тули (лантаноид)
Иттерби (лантаноид)
Лютеци (лантаноид)
Гафни (шилжилтийн металл)
Тантал (шилжилтийн металл)
Вольфрам (шилжилтийн металл)
Рени (шилжилтийн металл)
Осми (шилжилтийн металл)
Ириди (шилжилтийн металл)
Цагаан алт (шилжилтийн металл)
Алт (шилжилтийн металл)
Мөнгөн ус (шилжилтийн металл)
Талли (шилжилтийн дараах металл)
Хар тугалга (шилжилтийн дараах металл)
Висмут (шилжилтийн дараах металл)
Полони (шилжилтийн дараах металл)
Астат (металлоид)
Радон (инерт хий)
Франци (шүлтийн металл)
Ради (газрын шүлтэт металл)
Актини (актиноид)
Тори (актиноид)
Протактини (актиноид)
Уран (актиноид)
Нептуни (актиноид)
Плутони (актиноид)
Америци (актиноид)
Кюри (актиноид)
Беркли (актиноид)
Калифорни (актиноид)
Эйнштейни (актиноид)
Ферми (актиноид)
Менделееви (актиноид)
Нобели (актиноид)
Лоуренси (актиноид)
Рутерфорди (шилжилтийн металл)
Дубни (шилжилтийн металл)
Сиборги (шилжилтийн металл)
Бори (шилжилтийн металл)
Хасси (шилжилтийн металл)
Мейтнери (unknown chemical properties)
Дармштадти (unknown chemical properties)
Рентгени (unknown chemical properties)
Копеници (шилжилтийн металл)
Унунтри (unknown chemical properties)
Флерови (шилжилтийн дараах металл)
Унунпенти (unknown chemical properties)
Ливермори (unknown chemical properties)
Унунсепти (unknown chemical properties)
Унунокти (unknown chemical properties)
Mg

Ca

Sr
каликальцисканди
Цэнэгийн тоо (Z) 20
Атом масс (±) (Ar) 40.078(4)[2]
Элементийн ангилал   газрын шүлтэт металл
Бүлэг, блок бүлэг 2 (газрын шүлтэт металл), s-блок
Үе үе 4
Электрон бүтэц [Ar] 4s2
давхарга бүрт
2, 8, 8, 2
Физик шинж чанарууд
Төлөв хатуу
Хайлах температур 1115 K ​(842 °C, ​1548 °F)
Буцлах температур 1757 K ​(1484 °C, ​2703 °F)
Нягт т.т. 1.55 g/cm3
шингэн үед,х.т. 1.378 g/cm3
Хайлах энтальп 8.54 kJ/mol
Уурших энтальп 154.7 kJ/mol
Хувийн дулаан шингээлт 25.929 J/(mol·K)
Уурын даралт
P (Pa) 1 10 100 1 k 10 k 100 k
at T (K) 864 956 1071 1227 1443 1755
Атомын шинж чанар
Исэлдэлтийн зэрэг +2, +1, −1[3] ​(хүчтэй суурилаг исэл)
Цахилгаан сөрөг чанар Полингийн шаталбар: 1.00
Ионжилтын энерги 1 дэх: 589.8 kJ/mol
2 дахь: 1145.4 kJ/mol
3 дахь: 4912.4 kJ/mol
(илүү үзэх)
Атомын радиус эмпирик: 197 pm
Ковалент радиус 176±10 pm
Ван дер Ваальсийн радиус 231 pm
Бусад
Талст бүтэц тал-төвтэй куб (ттк)
Face-centered cubic crystal structure for кальци
Дууны хурд нарийн савх 3810 m/s (at 20 °C)
Дулааны тэлэлт 22.3 µm/(m·K) (at 25 °C)
Дулаан дамжуулалт 201 W/(m·K)
Цахилгаан эсэргүүцэл 33.6 nΩ·m (at 20 °C)
Соронзон чанар дисоронзон
Юнгийн модуль 20 GPa
Хөдөлгөх модуль 7.4 GPa
Эзлэхүүний модуль 17 GPa
Пуассоны коэффициент 0.31
Моосын хатуулаг 1.75
Бринеллийн хатуулаг 170–416 MPa
CAS дугаар 7440-70-2
Түүх
Нээсэн ба анх ялгасан Гэмфри Дэви (1808)
Хамгийн тогвортой изотопууд
изо БДТ ХЗҮ ЗТ ЗЭ (MeV) ЗБ
40Ca 96.941% >5.9×1021 жил (β+β+) 0.194 40Ar
41Ca ул мөр 1.03×105 жил ε 41K
42Ca 0.647% 42Ca нь 22 нейтронтой үед тогтвортой
43Ca 0.135% 43Ca нь 23 нейтронтой үед тогтвортой
44Ca 2.086% 44Ca нь 24 нейтронтой үед тогтвортой
45Ca син 162.7 өдөр β 0.258 45Sc
46Ca 0.004% >8.8×1022 жил (ββ) 0.988 46Ti
47Ca син 4.536 өдөр β 0.694, 1.99 47Sc
γ 1.297
48Ca 0.187% 4.3×1019 жил ββ 4.274 48Ti
) 0.0058 48Sc
Хаалтан дахь задралыг таамаглаж байгаа, одоогоор гүйцэд судлагдаагүй
үзэх · хэлэлцэх · засах· эх сурвалж

Кальци (лат. Calcium) нь Ca гэж тэмдэглэгддэг, атомын дугаар 20 бүхий химийн элемент юм. Атом масс 40.078 amu. Кальци нь саарал өнгөтэй, зөөлөн шүлтлэг газрын металл бөгөөд Дэлхийн царцдаст байх массынхаа хэмжээгээр элементүүдийн дунд 5-рт орно. Мөн далайн усан дахь ангижирсан ионы молекулын тоо болон массын аль алинаар натри, хлор, магни, сульфатын дараа 5-д ордог.[4]

Кальци нь амьд организмуудад, ялангуяа эсийн физиологид чухал үүрэгтэй: кальцийн ион Ca2+нь цитоплазмд орох, гарах функц нь эсийн олон янзын процесст дохио болж өгдөг. Яс, дун зэргийн эрдэсжилтэд ордог кальци нь олон амьтны биед хамгийн их масс эзэлдэг металл билээ.

Хэрэглээ[засварлах | edit source]

Кальцигаар уран, хром, цези, рубиди зэрэг элементүүдийг нэгдлээс ангижруулахаас гадна гангаас хүхэр, хүчилтөрөгч зэргийг зайлуулахад хэрэглэдэг. Техникт кальцийн оксидыг шатаасан буюу түүхий шохой гэж нэрлэнэ. Түүнийг шохойн чулууг шатааж гаргаж авдаг. CaCO3=CaO+CO2 ∆H°=-178кЖ Түүхий шохойн дээр ус хийхэд их дулаан ялгарч Ca(OH)2 үүсдэг бөгөөд үүнийг болсон (унтраасан шохой) гэж нэрлэнэ. CaO+H2O=Ca(OH)2 ∆H°=-65кЖ Ca(OH)2 усанд бага (20°C-д 10-3 м3 усанд 1,56г) уусдаг. Түүний ханасан уусмалыг шохойн ус гэнэ. Болсон шохойг барилгад ихээр хэрэглэдэг. Түүний элс ба устай холимгийг шохойн уусмал гэнэ. Шохойн сүүн уусмалаар барилгын дотно гадна хана, таазыг шохойдоход агаараас нүүрсхүчлийн хийг шингээж кальцийн карбонатыг үүсгэдэг учир цагаан өнгөтөй байдаг.

Ca(OH)2+CO2=CaCO3+H2O

Барилгын дотор талын өнгөлгөө, цээж баримал, бэлэг дурсгалын зүйлс хийхэд чанар сайтай гөлтгөнийг (CaSO4*2H2O) ашигладаг. CaSO4*2H2O халаахад 1 молекул усаа алдаж альбастр CaSO4*H2O үүсгэдэг.Альбастр усаар зуурагдаж хатуурахдаа дараах байдалтай болно.

2[CaSO4*0.5H2O]+3H2O=2[CaSO4*2H2O]

Монгол улсад гөлтгөнийн 8 ордод хайгуул хийгдэж байгаагаас Тарагт, Увсын Баруун цэрд, Үнэгт уулын ордыг Дархан, Хөтөлийн цемент, Сайншандын альбастрын үйлдвэрт тус тус ашиглаж байна. Байгалийн цэрд (CaCO3; шохойн чулууны нэг төрөл)-ийг шохой, цемент, шил, саахар, резин, цаас, төмөрлөг, хиймэл шүд, шүдний оо үйлдвэрлэх, түүнийг боловсруулж бичгийн шохой хийхэд ашигладаг.

Эх сурвалж[засварлах | edit source]

  1. Загвар:Greenwood&Earnshaw
  2. Standard Atomic Weights 2013. Commission on Isotopic Abundances and Atomic Weights
  3. (2010) "Mechanistic Elucidation of the Formation of the Inverse Ca(I) Sandwich Complex [(thf)3Ca(μ-C6H3-1,3,5-Ph3)Ca(thf)3] and Stability of Aryl-Substituted Phenylcalcium Complexes". Journal of the American Chemical Society 132 (35): 12492–12501. DOI:10.1021/ja105534w.
  4. Dickson, A. G. and Goyet, C. (1994). “5”, Handbook of method for the analysis of the various parameters of the carbon dioxide system in sea water, version 2. ORNL/CDIAC-74.