Азот

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Jump to navigation Jump to search
Шинж чанар
Шингэн азот
Шингэн азот
Ерөнхий
Нэр, тэмдэг, атомын дугаар Азот, N, 7
Цуваа Металл биш
Бүлэг, үе, блок 15, 2, p
Гадаад байдал өнгөгүй хий
CAS дугаар 7727-37-9
ATC код

V03AN04

Дэлхийн гадаргад эзлэх хэмжээ 0,03 %[1]
Атомын шинж чанар [2]
Атом масс 14,0067 (14,00643 – 14,00728)[3][4] u
Атомын радиус (тооцоолсон) 65 (56) пм
Ковалент радиус 71 пм
Ван дер Ваальсын радиус 155 пм
Электрон бүтэц [He] 2s2 2p3
1. Ионжилтын энерги 1402,3 кЖ/моль
2. Ионжилтын энерги 2856 кЖ/моль
3. Ионжилтын энерги 4578,1 кЖ/моль
4. Ионжилтын энерги 7475 кЖ/моль
5. Ионжилтын энерги 9444,9 кЖ/моль
Физикийн шинж чанар [2]
Бодисын төлөв хийн төлөвт (N2)
Талстын полиморфизм 1
Талст бүтэц гексагональ
Нягт 1,250 кг · м3[5] 273,15 K-д
Соронзон чанар дисоронзон (Χm = −6,7 · 10−9)[6]
Хайлах цэг 63,05 K (−210,1 °C)
Буцлах цэг 77,15 К[7] (−196 °C)
Ууршилтын дулаан 5,58 кЖ/моль[7]
Хайлах дулаан 0,36 кЖ/моль
Дууны хурд 333,6 м/сек 298,15 K-д
Хувийн дулаан шингээлт 1040 Ж/(кг · К) 298 K-д
Дулаан дамжуулалт 0,02583 Вт/(м · К)
Химийн шинж чанар [2]
Исэлдэлтийн төлөв байдал −3, −2, −1, 0, 1, 2, 3, 4, 5
Оксид (суурь) N2O, NO, N2O3, NO2, N2O5 (хүчтэй хүчиллэг исэл)
Цахилгаан сөрөг чанар 3,04 (Паулын скала)
Изотопууд
Изотоп ИХ t1/2 ЗТ ЗЭэВ) ЗБ
13N {син.} 9,965 мин ε 2,220 13C
14N 99,634 % тогтвортой
15N 0,366 % тогтвортой
16N {син.} 7,13 с β 10,419 16O
Өөр бусад изотопуудыг үзэх: Изотопуудын жагсаалт
ЦСР-шинж чанар
  I квантын тоо γ
рад·Тл−1·сек−1
Er (1H) fL
B = 4,7 Тл
МГц-ээр
14N 1 +1,9338 · 107 1,007 · 10−3 07,224 (2,348 T)
15N 1/2 −2,7126 · 107 1,043 · 10−3 10,133 (2,348 T)
Аюулгүй байдлын заавар
GHS-Аюулын тэмдэг: [5]
04 – Хийн баллон

Анхаар

АТ-фразын жагсаалт H: 280
P: 403 [5]
Боломжит ба хэрэглэх байдлыг харгалзан аль болох СИ-системийн нэгжүүдийг хэрэглэсэн болно.
Хэрэв ямар нэгэн тайлбар байхгүй бол дээр өгөгдсөн утгууд хэвийн нөхцлийн утгууд болно.

Азот нь өнгө, үнэр, амтгүй, өргөн хэрэглэгддэг инерт хий. Химийн тэмдэглэгээ нь N, атомын дугаар нь 7.

1772 онд Даниэль Рутерфорд нээсэн. Дэлхийн агаар мандлын эзэлхүүний 78.1%-ийг бүрдүүлнэ. Азот нь бүх төрлийн амьд организмын эд (tissue) болон амин хүчлийг бүрдүүлэгч химийн элемент юм. Хоёр тогтвортой изотоптой, 14N - 99,635 % ба 15N - 0,365 %. Азотыг анх аммоний нитритийг задлан гарган авсан.

Шинж чанар[засварлах | edit source]

Азот нь батжилт муу, химийн идэвхи сул, галыг дэмждэггүй.

Биологийн үүрэг[засварлах | edit source]

Азот нь, Дэлхий дээрхи амьдралын чухал хүчин зүйлүүд (органик нэгдлүүд) болох амин хүчил ба нуклейний хүчлүүдийн гол барилгын материалуудын нэг юм.[8]

Агаарт байгаа элемент (дан) азот нь шууд амьтан эсвэл ургамалд хэрэглэгдэх боломжгүй ба дээд ургамал болон амьтанд шингэцтэй болохын тулд азот нь фиксацилагдсан (нийлмэл болж өөрчлөгдсөн) байх шаардлагатай. Хур тунадас нь ихэвчлэн, тодорхой хэмжээний аммиак болон нитратыг агуулдаг ба эдгээр нь, цахилгаан болон бусад атмосферийн цахилгаан үзэгдлүүдийн нөлөөгөөр үүсдэг.[9] Үүнийг анх 1827 онд Либих тамагласан ба хожим батлагдсан.[9] Ер нь аммиак нь ойн бүрхүүлд баригддаг учир дийлэнх фиксацилагдсан азот хөрсөнд очихдоо модны доорх хөрс рүү нитрат хэлбэртэйгээр ордог. Хөрсний нитрат нь, хөрсөн дэх аммиактай харьцуулахад, дийлэнх нь модны үндсээр шингээгддэг.[10]

Тусгай бактери (ж. нь, Rhizobium trifolium) нитрогеназа ферментийг ялгаруулдаг ба тэр нь агаарын азотыг, дээд организмууд хэрэглэж болох хэлбэрт (аммиакийн ион) оруулан фиксациладаг. Энэ процесс нь их хэмжээний энерги ба хүчилтөрөгчгүй (аноксик) орчныг шаарддаг. Уг бактериуд (ж. нь, азотобактери) нь хөрсөнд чөлөөтэй амьдарч чадах ч, ер нь, буурцагт ургамлууд (ж. нь, хошоонгор - Trifolium, эсвэл шар буурцаг - Glycine max) ба бордогч модуудын үндэсний булцуутай симбиоз үүсгэн оршдог. Үүнээс гадна азот-фиксациладаг бактериуд нь нүргэс (аlnus), хаг, казуарина, myrica, хөвд (Marchantiophyta), гуннера зэрэг зүйл ургамлуудтай симбиозыг үүсгэдэг.[11]

Симбиоз харилцааны хэсэг болох ургамал нь, фиксацилагдсан аммиакийн ионыг, уургууд болон бусад молекулуудыг (ж. нь, алкалоидууд) үүсгэхэд шаардлагатай азотын ислүүд ба амин хүчлүүд болгон хувиргадаг. Фиксацилагдсан азотын хариу болгож, ургамал нь, симбиоз харилцаатай бактеридаа сахар ялгаруулж өгдөг.[11] Мөн, буурцагт ургамалууд нь азот фиксациладаг бактериудад анаэроб (хүчилтөрөгчгүй) нөхцөлийг бүрдүүлж өгдөг.

Ургамал нь байгалийн эрдэс, хиймэл бордоо, мал амьтны ялгадас эсвэл органик ялзралын бүтээгдэхүүнээс хөрсөнд орсон азотыг, нитрат хэлбэртэйгээр шууд шингээх боломжтой. Ийм маягаар шингээгдсэн нитрат нь, нитрат редуктаза ферментээр нитрит болон хувирч, дараа нь нитрит редуктаза хэмээх өөр нэг ферментээр аммиак болон хөрвүүлэгдэн.[11]

Цахим холбоос[засварлах | edit source]

Wiktionary
Wiktionary: Азот – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу
 Commons: Азот – Викимедиа дуу дүрсний сан

Эшлэл[засварлах | edit source]

  1. Harry H. Binder: Lexikon der chemischen Elemente. S. Hirzel Verlag, Stuttgart 1999, ISBN 3-7776-0736-3.
  2. Die Werte für die Eigenschaften (Infobox) sind, wenn nicht anders angegeben, aus www.webelements.com (Stickstoff) entnommen.
  3. Angegeben ist der von der IUPAC empfohlene Standardwert; da die Isotopenzusammensetzung dieses Elements örtlich schwanken kann, ergibt sich für die mittlere Atommasse der in Klammern angegebene Massenbereich. Siehe: Michael E. Wieser, Tyler B. Coplen: Atomic weights of the elements 2009 (IUPAC Technical Report). In: Pure and Applied Chemistry. 2010, S. 1, doi:10.1351/PAC-REP-10-09-14.
  4. IUPAC, Standard Atomic Weights Revised 2013.
  5. 5.0 5.1 5.2 Eintrag zu Stickstoff in der GESTIS-Stoffdatenbank des IFA, abgerufen am 30. April 2017 (JavaScript erforderlich).
  6. Robert C. Weast (Hrsg.): CRC Handbook of Chemistry and Physics. CRC (Chemical Rubber Publishing Company), Boca Raton 1990, ISBN 0-8493-0470-9, S. E-129 bis E-145. Werte dort sind auf g/mol bezogen und in cgs-Einheiten angegeben. Der hier angegebene Wert ist der daraus berechnete maßeinheitslose SI-Wert.
  7. 7.0 7.1 Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang: Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks. In: Journal of Chemical & Engineering Data. 56, 2011, S. 328–337, doi:10.1021/je1011086.
  8. Emsley, p. 360
  9. 9.0 9.1 (2007) Lightning: Physics and Effects. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-03541-5. 
  10. "Vertical Distribution of Roots and Soil Nitrate: Tree Species and Phosphorus Effects" 62 (1): 280–286. Retrieved on 2013-01-02.
  11. 11.0 11.1 11.2 Bothe, Hermann (2007). Biology of the nitrogen cycle. Elsevier. ISBN 0-444-52857-1.